جاڭا شەشىمدەر كەزەڭى

ەرتەڭ استانادا قازاقستان كاسىپوداقتارىنىڭ كەزەكتى ءححىى سەزى وتەدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپ­وداق­تارى فەدەراتسياسىنىڭ قۇرىل­عا­نىنا بيىل 20 جىل تولادى. ءبۇ­گىندە فەدەراتسيا جۇيەسىنە 25 سا­لا­لىق كاسىبي وداقتار مەن 14 ايماق­تىق كاسىبي بىرلەستىكتەر, 17 530 باستاپقى كاسىپوداق ۇيىمدارى ەنىپ وتىر. ولار 2 ميلليون 64 مىڭ كاسىپوداق مۇشەلەرىن بىرىكتىرەدى. وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارىن جەڭۋگە, مەملەكەتىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا كاسىپوداق ۇيىمدارى زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ساليقالى ساياسات پەن الەۋمەتتىك كەلىسىمنىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى ەلدىڭ جاعدايى جاقسارىپ, كەلەشەگى كەمەلدەنە ءتۇستى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى ويداعىداي ەڭسەردىك, جالاقى ءوسىپ, زەينەتكەرلەردىڭ جاعدايى تۇزەلدى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالالارىندا دا وڭ وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. بۇلار كوپ جاعدايدا الەۋ­مەتتىك تۇراقتىلىققا, رەفورمالار­دىڭ الەۋمەتتىك باعىتىنىڭ نى­عايۋى­نا قول جەتكىزۋگە, قىزمەت­كەر­لەردىڭ الەۋمەتتىك-ەڭبەك قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا, جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ جانە جاڭا جۇ­مىس ورىندارىن اشىپ, لايىقتى ەڭبەكاقى تولەۋگە, تاعى باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتۋدە. بۇگىندە ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق جاڭارۋ مەن دەمو­كرا­تيا­لاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قا­دام باسىپ وتىر. تاياۋداعى ونجىل­دىقتا قازاقستان ءوسىپ-وركەندەپ, الەمدە باسەكەگە قابىلەتتى 50 مەم­لە­كەتتىڭ قاتارىنا كىرۋدى ماقسات ەتۋدە. مىنە, بۇل كاسىپوداقتار الدى­نا دا جاڭا تالاپتار قوياتىنى ءسوزسىز. ەل الدىندا تۇرعان جاھان­دىق ماسەلەلەردىڭ باستى تەتىگى – ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن جۇيەلى تۇردە جاقسارتۋ. ءدال وسى ماقسات تۇپكى ناتيجەدە ەكونوميكالىق ساياساتتاعى باسىمدىقتارىمىزدى ايقىندايدى. بۇل قوعام دامۋىن ايقىندايتىن جاڭا كوزقاراستاردىڭ وزەگى بولماق. قازاقستاننىڭ ەكو­نو­ميكالىق مودەلى الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن, ورنىقتىلىعى مەن تۇرلاۋلىلىعىن كورسەتىپ, قۇبىلمالى كەزەڭدى ءساتتى ەڭسەرىپ شىقتى. ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ كەرى ۇدەرىسىن ەڭسەرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ارىپتەستەردىڭ, اسىرەسە, كاسىپوداقتاردىڭ كۇشىمەن كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. كەلەسى ونجىلدىقتىڭ باسىم­دىق­تارى قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىندا ايقىندالعان. كاسىپ­وداق­تار فەدەراتسياسى ەكونومي­كا-لىق ءوسۋدىڭ جوعارى قارقىنىن, ەكو­نوميكاداعى ىلگەرىلەگەن قۇرىلىم­دىق قوزعالىستاردى, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى قامتاما­سىز ەتەتىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا مودەلىنە نەگىزدەلگەن ەلدىڭ تۇ­راقتى دامۋ ستراتەگياسىن قول­دايدى. جاھاندانۋ كەزىندە كاسىپ­وداق­تار فەدەراتسياسى حالىقارالىق كا­سىپوداق قوزعالىسىنىڭ بولىگى رە­تىندە شەتەلدىڭ ۇلتتىق جانە حالىق­ارالىق كاسىپوداق بىرلەستىكتەرىمەن – جالپىعا ورتاق كاسىپوداق كون­فەدەراتسياسىمەن, كاسىپوداقتاردىڭ حالىقارالىق كونفەدەراتسياسىمەن, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ تۇعى­رىن­دا تۇر. ءبىز دەموكراتيالىق ۇيىم رەتىندە بارلىق قوعامدىق ۇيىمدارمەن جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن شىنايى دا دايەكتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەركىن ءارى اشىق ساياساتىن جۇرگىزۋدەمىز. كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ باسىم باعىتتارى ەڭبەكشىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قاعيداتتاردىڭ ساق­تالۋى ءۇشىن, كاسىپوداق اۋىز­بىر­لىگىن جانە بىرلەسۋىن ۇلتتىق, سالا­لىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە نىعايتۋ بولماق. قازىرگى كەزدە قازاقستان كاسىپ­وداق­تارى 20 جىل بويى ءوز كەم­شىلىكتەرىنەن جانە حالىقارالىق تاجىريبەدەن ساباق الا وتىرىپ, قارقىندى دامۋ ۇستىندە. پارلامەنت جانە ۇكىمەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىل جا­ساۋ ارقىلى زاڭدار مەن مەم­­­لەكەتتىك باعدارلامالار جو­با­لارىن ازىرلەۋ مەن تالقىلاۋ بارى­سىن­دا كاسىپ­وداقتار فەدەراتسياسى ەلدە جۇرگىزىلەتىن الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق ساياساتقا ىقپال ەتۋدە. وسى جىلداردا فەدەراتسيا كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن قۇ­قىقتىق كەڭىستىكتى ەداۋىر نىعايتىپ, كەڭەيتۋگە قول جەتكىزدى. 2005 جىلعى ەلباسىنىڭ كاسىپ­وداق­تار سەزىندەگى باعدارلامالىق ءسوزى كاسىپوداقتار ءۇشىن ۇلكەن وقيعا بولدى. مەملەكەت باسشىسى سەزدە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋداعى كاسىپوداقتاردىڭ جاسامپازدىق قىزمەتىن وڭ باعالاي كەلىپ, ەڭبەك ادامىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ ىسىندەگى, ولاردىڭ قوعامداعى ءرولى مەن بەدەلىن ارتتىرۋداعى كاسىپوداقتارعا ءوزىنىڭ اينىماس قولداۋ كورسەتەتىنىن اتاپ اي­تىپ, كاسىپوداق قوزعالىسىنىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويعان ەدى. سونداي-اق قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزي­دەن­تىنىڭ 2006 جىلعى 25 شىلدەدەگى جار­لىعىمەن قا­زاق­ستان رەسپۋ­ب­لي­كا­سىندا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­رىمداماسى ماقۇلداندى. كاسىپ­وداقتار فەدەراتسياسى تۇجىرىم­دا­مانى ازىرلەۋگە بەلسەنە قاتىستى. مەملەكەتتىڭ جاڭا الەۋمەتتىك سايا­ساتى جانە ءومىر ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ستان­دارتىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى ماسەلە بويىنشا ۇسى­نىستارى ەل پرە­زي­دەنتىنە, پار­لامەنتكە جانە ۇكى­مەتكە, سونداي-اق فەدەراتسيا ونىمەن ىن­تىماقتاستىق تۋرالى مەمو­راندۋمعا قول قويعان “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنا ءجى­بەرىلدى. ءومىر ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ستاندارتىن ازىرلەۋ قازىر دە جالعاسۋدا. قا­زاق­ستان­دا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ تۇ­جى­رىم­دا­ماسىندا قامتىلعان ەرەجەلەر كاسىپوداقتاردىڭ مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق ساياساتىن ءازىر­لەۋ مەن ىسكە اسىرۋعا قاتى­سۋىنداعى قىز­مەتىنە نەگىز بولدى. فەدەراتسيانىڭ وسى جىلدار­داعى ەڭ باستى جەتىستىگى – ەكى جىلعى جۇ­مىس­تىڭ تابىستى اياقتالىپ, پار­لا­مەنتتىڭ 2007 جىلعى 1 شىلدەدەن ق­ا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كو­دەكسىن قابىلداۋى. وسىعان باي­لا­نىستى رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قا­تىناستار سالاسىنداعى نەگىزىن قا­لاۋ­شى قاعيداتتاردى ىسكە اسىرۋدا كا­سىپ­وداقتاردىڭ ەلەۋلى رولگە يە ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. كاسىپوداقتار فە­دە­راتسياسى زاڭ جوباسىن نەگىزگى ءازىر­لەۋشى – ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنەن اۋەل باستان زاڭنىڭ مازمۇنى حالىقارالىق كون­ۆەنتسيالاردىڭ, سونداي-اق تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ پارلا­مەنت­ارالىق اسسامبلەياسى قابىلداعان ۇلگى ەڭبەك كودەكسى تۇجىرى­م­دا­ما­سى­نىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە تولىعىمەن ساي كەلۋىن تالاپ ەتكەن ەدى. ويتكەنى, ەڭ­بەك كودەكسى, ونىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنى ەلدە ەڭبەك قاتىناستارىن قا­لىپتاستىرۋ مەن رەتتەۋدىڭ ءور­كە­نيەتتى ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتەدى. ول حالىقارالىق تالاپتارعا تولىعىمەن ساي كەلەدى ءارى جۇمىس­كەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەر مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, كاسىپوداقتار مەن “ەڭبەك” دە­پۋتاتتىق توبى العا قويعان ماق­ساتقا قول جەتكىزدى. 2008 جىلعى قاڭتارداعى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەر­شىلىگى جونىندەگى جەزقازعان فو­رۋمىندا ەل پرەزيدەنتى “ۇجىم­دىق شارت جاساڭدار!” اكتسيا­سىنا سەرپىن بەرىپ, بۇل ەڭبەكشىلەردىڭ جانە ولاردىڭ وتباسىنىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاسالاتىندىقتان, اتال­عان اكتسيا جالپىۇلتتىق بولۋعا ءارى جۇمىس بەرۋشىلەر مەن قىزمەت­كەرلەردى كەڭىنەن قامتۋعا ءتيىس دەپ اتاپ كورسەتتى. ال “ۇجىمدىق شارت جا­ساڭدار!” جالپىرەسپۋبليكالىق اكتسياسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – كور­پو­­راتيۆتىك الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەر­شى­لىكتى ارتتىرۋ, ارىپتەستىك قارىم-قات­ىناستى جانە تۇتاس العاندا ۇجىم­دا ءتيىمدى, تۇراقتى جۇمىستى دامىتۋ. بۇل ۇجىمدىق شارتتار جاساسۋدى ىنتا­لان­دىرۋ ءۇشىن جاقسى نەگىز بولدى. ەگەر اكتسيا باسىندا جاسالعان ۇجىمدىق شارتتار 19 155 نەمەسە 12 پايىز بولسا, 2010 جىلعى 1 ناۋرىزدا ول 47 362-گە جەتتى, ياعني ۇجىمداردى ۇجىم­دىق شارتپەن قامتۋ شارۋا­شى­لىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ جالپى سانىنىڭ 26 پايىزى بولدى. كاسىپ­وداقتار جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردى الساق, مۇندا ۇجىمدىق شارتتارمەن قامتۋ 85,8 پايىزدى قۇرادى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نا­زار­باەۆ­تىڭ بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋا­پ­كەر­شىلىگى قاعيداتتارىن دامىتۋعا جانە كاسىپكەرلەردىڭ نە­عۇرلىم وزەكتى الەۋمەتتىك پرو­بلەمالاردى شەشۋگە قاتىسۋىنا باعىتتالعان جىل سايىنعى “پارىز” كونكۋرسىن وتكىزۋ تۋرالى جارلىعى بۇعان جاڭاشا سەرپىن بەردى. وسى جارلىققا سايكەس كونكۋرستى ۇيىمداستىرۋشىلار قازاقستان كاسىپ­وداق­تارى فەدە­راتسياسى ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيسترلىگى جانە “اتامەكەن وداعى” ۇلت­تىق ەكونوميكالىق پالاتاسى بولىپ تابىلادى. ال كونكۋرس ءىرى, ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىلەرى ءۇشىن “ۇزدىك الەۋ­مەتتىك جاۋاپتى كاسىپ­ورىن”, “جىلدىڭ ۇزدىك الەۋمەتتىك جو­باسى” جانە “ۇزدىك ۇجىمدىق شارت” نومي­ناتسيالارى بويىنشا ءوت­كى­زىلەدى. وسى ءۇش نوميناتسيانىڭ بار­لىعىنىڭ ءمانى زور. دەگەنمەن, كا­سىپ­وداقتار ءۇشىن “ۇزدىك ۇجىمدىق شارت” نوميناتسياسىنىڭ ماڭىز­دى­لىعى باسىم. ويتكەنى, وندا قىز­مەت­كەر­لەردىڭ ەڭبەك جانە الەۋ­مەتتىك قۇ­قىق­تارىن جاقسارتاتىن ءارى نى­عايتاتىن ۇجىمدىق شارتتار قارالادى. فەدەراتسيانىڭ جانە وعان مۇشە ۇيىمداردىڭ قىزمەتىندە ازاماتتىق قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى رەس­پۋب­ليكا بويىنشا بۇرىنعىداي ەڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى جالاقىنى ءوسىرۋ ماسەلەسى ماڭىزدى ورىن الىپ, كوپ جىلدار بويى بۇل پروبلەما مەم­لە­كەتتىك ورگاندار مەن جۇمىس بەرۋشىلەر ال­دىنا ۇنەمى قويىلىپ وتىردى. فە­دەراتسيا 2007 جىلى قاراشادا دەنساۋ­لىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم, قارۋلى كۇشتەر, مادەنيەت قىز­مەت­كەرلەرى وزگە سالالىق كاسىپوداقتاردىڭ قول­داۋىمەن ۇكىمەتكە تۇتىنۋ تاۋار­لارى مەن قىزمەتتەرگە باعانىڭ ەداۋىر وسۋىنە بايلانىستى, سونداي-اق ين­فليا­تسيا دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە وراي بيۋد­جەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالا­قى­­سىن ءوسىرۋ تۋرالى تالاپ قويعان بولاتىن. سالالىق كاسىپوداقتاردىڭ ۇيىم­داس­­تىرۋىمەن ۇيلەستىرۋشى كەڭەس قۇ­رى­لىپ, بيۋدجەتتىك سالا قىز­مەت­كەر­لە­رىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ەڭبەك كودەكسىنىڭ تالا­پتارىنا ساي جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار دايىندادى. 2008 جىلى 29 قاڭتاردا وسى ماسەلە بويىنشا ۇكىمەتكە جانە پارلامەنت دەپۋ­تات­تا­رىنا كاسىپوداق ۇندەۋى جولداندى, سونداي-اق پرەمەر-مينيسترمەن كەزدەسۋلەر جانە پرەمەر-مينيستر ور­ىن­باسارىمەن جۇمىس كەڭەستەرى ءوت­كىزىلدى. سونىمەن قاتار, كاسىپ­وداق­تار فەدەراتسياسى وكىل­دەرى جانە جۇمىس توبىنا قا­تىساتىن مۇشە ۇيىمدار باس­شىلارى ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىندە قولدانىلاتىن بازالىق لاۋا­زىمدىق جالاقىنى جالاقىنىڭ ەڭ تومەنگى ءمول­شەرىمەن اۋىستىرۋ, ەڭبەك كو­دەكسى­ندە ەرەكشە ەڭبەك جاع­داي­لا­رىن­داعى جۇمىسكەرلەر ءۇشىن كوزدەلگەن ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ ەڭ تومەنگى ستان­دارتىن قولدانۋدى جانە ستۋدەنتتەر ستيپەندياسىن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە دەيىن كوبەيتۋ تۋرالى تالاپ قويعان ەدى. وسىلارعا بايلانىستى بىرقاتار ءما­سەلەلەر بويىنشا ۇكىمەتپەن كە­لىسىمگە قول جەتكىزىلدى. مىسالى, 2008 جىلى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ جۇمىسقا جارامسىزدىق پاراقتارى بويىنشا الەۋمەتتىك جاردەم­اقىلار مولشەرى 10-نان 15 اەك-كە دەيىن ءوسىرىلىپ, ۇستەمە اقى الاتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرى ماماندىقتارىنىڭ ءتىزىمى كەڭەي­تىلدى, ستۋدەنتتەردىڭ ستي­پەندياسى ايىنا 7500 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى. بۇدان باسقا ۇكى­مەتتىڭ شەشىمىمەن اكىمدىكتەر قىزمەتتەردىڭ, ازىق-ت ۇلىك پەن تاۋارلاردىڭ بارلىق تۇرلەرىنە باعانىڭ كۇرت وسۋىنە وراي بيۋدجەت سالاسىنىڭ قىزمەت­كەرلەرىنە وتەماقى رەتىندە ما­تەريالدىق كومەك كورسەتە باستادى. الايدا, كاسىپوداقتاردىڭ بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن وسىرۋدەگى “كۇرەسى” ءارى قاراي جال­عاسۋدا. كاسىپوداقتاردىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىلى ناتيجەسىندە 2010 جىلى 29 قاڭتاردا ەل پرەزيدەنتى ۇكىمەتكە بيۋدجەت سا­لاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەك­اقىسىن 2010 جىلعى 1 ساۋىردەن باستاپ 25 پايىزعا كوبەيتۋگە جانە بۇل ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شا­رالاردى قا­بىلداۋعا تاپسىرما بەردى. سونىمەن بىرگە, 2008 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ اۋىر, زياندى (وتە زياندى) جانە قاۋىپتى ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسكەرلەر ەڭبەك­اقى­سىنىڭ كوبەيتىلگەن مولشەرىن قولدانۋ تۋرالى ەڭبەك كودەكسىنىڭ نور­مالارى كۇشىنە ەندى. وسىعان بايلانىستى ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ ەڭ تومەنگى ستاندارتىن ايقىنداۋ ءۇشىن كوپتەگەن كاسىپوداق ۇيىمدارى كەلىسىمدەر مەن ۇجىمدىق شارتتار جاساسۋ, ولارعا ءوز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندە ۇجىمدىق كەلىسسوزدەر ءجۇر­گىز­دى. سونىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ كەيبىرى قاۋىپتى, زياندى جانە اۋىر جۇمىستار اتقاراتىن جۇمىس­كەرلەردىڭ جالا­قى­سى­نا كوتەرىڭكى سالالىق كوەف­في­تسيەنت­­تەر بەلگىلەپ, ونى قولدانىپ ءجۇر. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ كەيبىر ايماقتارىندا جالاقى قارىزى وسۋىنە بايلانىستى ەڭبەك ۇجىمدارىندا الەۋمەتتىك شيرىعۋ كورىنىس بەرگەن بولاتىن. وسىعان وراي كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ۇكىمەتكە ەڭبەك ادام­دا­رىنىڭ الەۋمەتتىك-ەڭبەك قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ ساقتالۋىنا ءتيى­سىن­شە مەملەكەتتىك باقىلاۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋدى وتىنگەن ەدى. ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىمەن باس پروكۋراتۋرا جانە ونىڭ اۋماقتىق ورگاندارى ەڭبەك سالاسىنداعى احۋالعا تۇراقتى مونيتورينگ جاساپ, جۇمىس بەرۋ­شى­لەر­گە ەڭبەككەرلەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى بۇزىلۋىنىڭ جولىن كەسۋدە شارالار قولدانا باستادى. ناتيجەسىندە 9 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارىز ءوندىرىلدى, 250 مىڭ ادامنىڭ كونس­تيتۋتسيالىق قۇقىعى قورعالدى. كاسىپوداقتار لايىقتى جالاقى تۋرالى ماسەلەنى وتكىر قويۋدى جالعاستىرۋدا جانە ونىڭ زاڭ­نامالىق تۇرعىدان, سونداي-اق باس جانە سالا­لىق كەلىسىمدەر ۇجىمدىق شارتتاردا شەشىمىن تابۋىنا قول جەتكىزدى. مىسالى, 2008 جىلعى 1 شىلدەدەن باس­تاپ بازالىق الەۋمەتتىك تولەم ءمول­شەرىن ەسەپتەۋ ءۇشىن كۇنكورىس دەڭگەيى دە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى دە 14,4 پايىزعا كوبەيىپ, 10 515 تەڭگەدەن 12 025 تەڭ­گەگە ءوسىرىلدى. قازىرگى كەزدە 2010 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان ەڭ تومەنگى جالاقى مەن كۇنكورىس دەڭگەيى 14 952 تەڭگە ءمول­شەرىندە بەكىتىلدى. الايدا, كاسى­پ­وداق­تار فەدەراتسياسى مەن تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ باعالا­ۋىنشا, كۇن­كورىس دەڭگەيىنىڭ مۇنداي مولشەرى كوزبە-كوز تومەن­دەتىلگەن, سوندىقتان فەدەراتسيا كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ ناقتى شاماسىنا قول جەتكىزۋ جونىندە الدىنا مىندەت قويىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ۇكىمەتكە كۇنكورىس دەڭ­گەيىنىڭ شاماسىن ەسەپتەۋ ادىستەمەسى بويىنشا ءوز ۇسىنىس­تارىن تابىس ەتىپ, نەعۇرلىم جوعارى الەۋمەتتىك كورسەتكىشكە – ەڭ تومەنگى تۇتىنۋ بيۋدجەتىنە ءوتۋ جانە ەڭ تومەنگى ايلىق جالاقى مولشەرىن تۇتىنۋشىلىق بيۋدجەتكە كەزەڭ-كە­زەڭى­مەن جاقىنداتۋ ءمۇم­كىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىندى. ءبىزدىڭ باستامامىزبەن كاسىپ­وداق­تار فەدەراتسياسى حح سەزىندەگى “ق­ازاق­ستاندا جۇمىس ىستەيتىن شە­تەل­دىك كا­سىپورىندارداعى جال­دامالى قىز­مەت­كەرلەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزى­لۋىن توقتاتۋ” تۋرالى ءما­لىم­دە­مەسى 2007 جىلى رەسپۋبليكالىق ۇشجاقتى كوميس­سيانىڭ وتىرىسىندا قارالعان-دى. سودان كەيىن وسى كوميسسيانىڭ شەشىمىنە سايكەس 2008 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, باس پروكۋراتۋرا جانە كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى وكىل­دە­رىنىڭ قاتىسۋىمەن ءىرى شەتەلدىك كوم­پا­نيالاردى تەكسەرۋ ۇيىم­داس­تى­رىل­دى. تەكسەرۋلەر قاراعاندى, قى­زىل­وردا, الماتى, اقتوبە, اتىراۋ, سول­تۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبل­ىس­تارىندا جانە الماتى مەن استانا قالا­لارىندا جۇرگىزىلىپ, قورى­تىن­دى­سىندا رەسپۋبليكا اۋماعىنا قاتىستى كولەمدى فاكتىلەرى بار ماتەريال جي­نالدى. وسىلايشا, 2008 جىلدىڭ ال­عاشقى 5 ايىندا 598 تەكسەرۋ ءجۇر­گى­زىلىپ, ەڭبەك زاڭناماسىن بۇ­زۋ­شىلىقتىڭ 3397-ءى فاكتىسى انىقتالدى. ولار بويىنشا 722 ۇيعارىم شى­عارىلىپ, 12 ملن. تەڭگە كولەمىندە 427 اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىندى. ايىپ­پۇل سانكتسياسىنىڭ ورتاشا مولشەرى 28 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. بىرلەسكەن تەكسەرۋلەردىڭ قورى­تىندىسى 2008 جىلعى 21 مامىردا كو­ميسسيا جۇمىس توبىنىڭ وتى­رىسىندا قارالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىم­شىلىگى باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2008 جىلعى 5 ماۋسىمدا شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ باس­شىلارىمەن ەڭبەك قاتىناس­تارىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس وتكىزىلىپ, قورىتىندىسىندا وبلىس­تار­دىڭ, استانا جانە الماتى قالالارى اكىمدەرىنىڭ, شەتەلدىك قاتىسۋى بار كاسىپورىندار جانە بىرقاتار مينيس­تر­لىكتەر باسشىلا­رىنىڭ اتىنا الەۋ­مەتتىك ارىپتەستىك پەن ۇجىمدىق شارت­تار ءناتي­جەلىلىگىن ارتتىرۋعا, ەڭبەك زاڭ­ناماسىن بۇزۋشىلىققا جول بەر­مەۋگە باعىتتالعان ۇسىنىمدار قابىلداندى. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كاسىپوداق ۇيىم­دارى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن شىنىمەن قۇرمەتتەيتىن جانە ءوزىنىڭ ۇجىمدىق شارتتارىندا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن ونى قورعاۋ, وتەماقىلار, دەمالىس, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر تۋرالى تارماقتار مەن بولىمدەردى ەسكەرەتىن كاسىپ­ورىنداردى بەلسەندى تۇردە قول­دايدى. بۇگىنگى كۇنى كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ كوپتەگەن ەڭبەك­شى­لەرى ۇجىمدىق شارتتاردى ۋاقتىلى جاساۋىنا وراي قورعالعان. ويتكەنى, سولار ارقىلى كاسىپوداق ۇيىمدارى ەڭبەكشىلەر ءۇشىن قو­سىمشا جەڭىل­دىك­تەر مەن كە­پىل­دىكتەرگە قول جەتكىزۋدە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2009 جىلعى قا­زاقستان حالقىنا جولداۋىندا اتالىپ وتكەندەي داعدارىس جاع­دا­يىندا جاپپاي جۇمىسسىزدىق پەن جالاقىنىڭ تومەندەۋىنە قارسى ناقتى شارالار قولدانۋدىڭ ارقاسىندا ول وڭ ناتيجە بەردى. كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ەل­باسىنىڭ 2010 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن زور ىقىلاسپەن قابىلدادى. جولداۋدى باس­شى­لىققا الا وتىرىپ, ادام كاپي­تالىن دامىتۋ جايلى قاعيدانى قولداپ, “ادام كاپيتالى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارت­تىرۋدىڭ باستى فاكتورى” اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىن وتكىزدى. سونىڭ نەگىزىندە ەلى­مىز­دىڭ ادام كا­پي­تالىنىڭ باسەكەلەستىگىن ارت­تىرۋ ستراتە­گياسىنىڭ مەملە­كەتتىك تۇجى­رىم­داماسىن ازىرلەۋ جونىندە ۇكى­مەت پەن پار­لا­مەنت­كە ناقتى ۇسى­نىس­تار دايىنداۋدا. جاڭا كەزەڭ جاڭا شەشىمدەردى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان كاسىپ­وداقتار ساياسي جاڭارۋدىڭ قا­زاق­ستانداعى بوس­تاندىقتار قۇند­ى­لىعىن, الەۋمەتتىك ادىلدىك جانە تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جان-جاقتى شارالارىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ەڭبەك­شىلەردىڭ جۇمىس ورنىنداعى جانە قوعامداعى بەدەلىن ورنىقتىرۋعا كۇش سالاتىن بولادى. سيازبەك مۇقاشەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتارى فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى.