«اقىلىنان اداسقان» جاسۋشا

نەمەسە وبىردى ەمدەۋدەگى ونكولوگيانىڭ جاڭا باعىتى بيىل اراعا 13 جىل سالىپ, قازاقستان ونكولوگتارى مەن راديولوگتارىنىڭ V سەزى وتكەنى بەلگىلى. ونىڭ جۇمىسىنا حالىقارالىق ونكولوگيالىق قىزمەتتىڭ ەليتاسىمەن قاتار,  رەسپۋبليكامىزدىڭ  الدىڭعى قاتارلى ماماندارى تۇگەل قاتىستى.    تاعدىرشەشتى ماسەلەلەر تالقىلانعان سەزدى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە «قازاقستان ونكولوگياسى مەن راديولوگياسى» قوعامدىق بىرلەستىگى ۇيىمداستىرىپ, وعان 700-دەن استام مامان جينالىپ, وبىردى دياگنوس­تيكالاۋ مەن ەمدەۋدىڭ ەڭ وزىق, زاماناۋي تابىستارى تۋرالى ءسوز قوزعادى. قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قۋانىش نۇرعازيەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جيىن قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا ماڭىزدى بولدى. ويتكەنى, بۇل ارالىقتا رەس­پۋبليكانىڭ ونكولوگيالىق قىزمەتىندە شىن مانىندە توڭكەرىستىك وزگەرىستەر ءجۇردى. – سەزگە وتاندىق ونكولو­گيانىڭ نەگىزىن قالاعان الدىڭعى بۋىن مامانداردى, وڭىرلەردە وبىردى ەمدەپ جۇرگەن دارىگەرلەردى شاقىردىق. جانە اۆستراليا, سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا, جاپو­نيا, گەرمانيا, رەسەي, تمد ەل­دەرىنەن كەلگەن ماماندارمەن بىرگە قاتەرلى ىسىكتى انىقتاپ, ەمدەۋدىڭ ءتيىمدى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارى تۋرالى تالقىلاۋلار جاسادىق, – دەيدى ق.نۇرعازيەۆ. سونىمەن جيىندا قازاق­ستانداعى ونكولوگيالىق قىزمەتتىڭ ايتارلىقتاي دامىعانى جوعارى باعالانىپ, راكتى دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋ ناتيجەلەرى شەتەلدىك ونكولوگتاردىڭ ريزاشالىعىن تۋدىرعانىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. قازىر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيس­ترلىگى جاتىر موينى, ەمشەك بەزى, اسقازان جانە اس قورىتۋ جولدارى, كولورەكتالدى راكتى ەرتە باستان انىقتاۋ ءۇشىن 6 بىردەي سكرينينگتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا. جانە سوڭعى جىلدارى قاتەرلى ىسىكتەردى ەمدەۋدە ايتارلىقتاي تابىستار بار. ەڭ باستىسى, بۇرىن «راك» دەگەن دياگنوز بىردەن ءومىر­مەن قوشتاسۋدى ەلەستەتسە, قازىرگى مەديتسينا جەتىستىكتەرى ونىمەن كۇرەسۋگە جەتەلەيدى. – جاسىراتىن نەسى بار, بۇگىنگى تاڭدا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋدىڭ جاڭا قۇرال-جابدىقتارى دا, ماماندارى دا ءىرى قالالارعا شوعىرلانعان. ءالى دە الىس ايماقتارداعى ناۋ­قاس­تاردىڭ سوڭعى مەديتسينا جەتىستىكتەرىمەن ەمدەلۋگە ءمۇم­كىندىگى جوق. سوندىقتان قازىرگى باستى مىندەتىمىز –  ولارعا وسى  مۇمكىندىكتەردى تۋعىزۋ بولىپ تۇر, – دەيدى قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ماممولوگيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى شى­نار تالاەۆا. سونداي-اق «قازاقستان ونكولوگيا جانە راديولوگيا» قوعامدىق بىرلەستىگى باسقارماسىنىڭ ءتورايىمى بولىپ تابىلاتىن ش.تا­لاەۆا اتالمىش ينس­تيتۋت ايماقتاعى ونكوكلينيكالار مەن اۋرۋ­حانالارعا, ونكوديسپانسەرلەرگە راكتى ەمدەۋدە جاڭا تەحنولو­گيالاردى ەنگىزەتىن عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىق ەكەندىگىن دە ايتىپ وتىر. – باسقاشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ينس­تيتۋت وبلىستار مەن اۋداندارعا مەديتسينالىق يننوۆاتسيالاردىڭ بارۋىن جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن, بيىل ءۇش وبلىستا ءسۇت بەزىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ءبىر مەزەتتىك وتالارىن جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ماسەلەن, مەن اقتوبە قالاسىندا وتكەن شەبەرلىك دارىستەرىن وتكىزىپ, 18 ونكولوگتى وسىعان ۇيرەتتىم. جاقىن ارادا ءبىزدىڭ ماماندار ورال قالاسى مەن بىرقاتار وبلىس ورتالىقتارىنا باراتىن بولادى, – دەدى ول. – قازىر قاتەرلى ىسىكتى زاماناۋي ەمدەۋ ادىستەرىنىڭ ءوزى كەيدە ايتىس-تارتىس تۋعىزىپ ءجۇر. سەز­دە وسى جايتتار قوزعالدى ما؟ – سەزد جۇمىسى كوپتەگەن سەكتسيالارعا ءبولىندى. شىندىعىندا, ونكولوگيانىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن قامتۋعا تىرىستىق. ەڭ ۇلكەن زالداردا  وبىردىڭ كەڭ تاراعان تۇرلەرى – بەلەڭ الۋى جاعىنان ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان – ءسۇت بەزى راگى, كولورەكتالدى راك پەن ونكوگينەكولوگيا ماسەلەلەرى تال­قىلاندى. دەگەنمەن,  سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, نيدەر­لاندى, يتاليا ەلدەرىنەن كەلگەن ارىپتەستەرىمىز قازاقستاندا قاتەرلى ىسىكتەرگە شالدىعۋ كەيبىر ەلدەرمەن سالىستىرعاندا تومەن دەيدى. ال الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق, ونكولوگيالىق دەرتكە شالدىعۋ سول ەلدىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشىنە پارا-پار ەكەندىگىن ايعاقتاۋدا. مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى جوعارىلاعان سايىن راك اۋرۋىنا شالدىعۋ دا ارتىپ وتىر ەكەن. – مۇنى قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ – ونىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى بار. ارينە, ەكولوگيا, گەندىك مودي­فيكاتسيالانعان ونىمدەردى پايدالانۋ مەن تۇقىم قۋالاۋشىلىق تا بار. قۋانىشىمىزعا وراي, بىزدەر كوبىنەسە تابيعي تاماق جەيمىز. – شىنار جاقسىبايقىزى, سەزگە كەلگەن شەتەلدىك مامان­دار ۇيرەتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ۇيرە­نۋ ءۇشىن دە كەلگەندەرىن ايتىپ وتىرسىز. راس پا؟ – شىندىعىندا سولاي. قازىر ەلىمىزدە ونكولوگيالىق قىزمەتتى دامىتۋدا كوپ شارۋا جاسالىنىپ جاتىر – باعاسى قىمبات قۇرال-جابدىقتار مەن ءدارى-دارمەكتەر ساتىپ الىنۋدا. قاتەرلى ىسىكتى باستاپقى كەزەڭدە انىقتايتىن سكرينينگتىك باعدارلامالار جۇمىس ىستەيدى. ەڭ باستىسى, قىمبات ونكولوگيالىق ەم تۇرلەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا مەملەكەت ەسەبىنەن تەگىن جۇرگىزىلەدى. قازاقستاننان باسقا ەلدە مۇنداي مۇمكىندىك جوق. – وبىردى ەمدەۋدە جاڭا ءدارى-دارمەكتەرمەن قاتار, پەرسونالدى ەمدەۋ ءادىسى پايدا بولدى. ەلىمىزدە بۇل بار ما؟ – ءار ناۋقاستقا جەكە ەم جۇرگىزۋ – بۇل ونكولوگياداعى مۇلدە جاڭا باعىت. ويتكەنى, ىسىكتەر دە ادامدار سياقتى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. بىرەۋ بەلسەندى, بىرەۋى جايباسار, ەندى ءبىرى حولەريك بولسا, كەلەسىسى مەلانحوليك, قاتەرلى ىسىكتەر دە سونداي – ءبىرى بەلسەندى, ءبىرى باياۋ ءورشيدى. سوندىقتان  ىسىكتەردىڭ ناقتى تۇرلەرىنە قاراي پرەپاراتتار تاعايىندالادى. «پەرسونالدى ەم جۇرگىزۋ» دەيتىن ءسوز تارگەتتىك پرەپاراتتار پايدا بولعالى بەرى ايتىلىپ كەلەدى. اعىلشىن تىلىنەن «target» دەگەن ءسوز «نىسانا» دەپ اۋدارىلادى. ياعني, ىسىك جاسۋشالارىنىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرلەرىنە قاراي ءدال باعىتتالعان ەم. وسى ارادا ەڭ ءبىرىنشى ءسۇت بەزى راگىنىڭ العاشقى جاسۋشا-نىسانالارى انىقتالعان ايتا كەتۋگە بولادى. – ايتقانداي, وتكەن جىلى امستەردامدا وتكەن ونكولوگ­تاردىڭ ەۋروپالىق فورۋمىنا قاتىسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن بولاتىن. سول كەزدە تارگەتتىك تەراپيا تۋرالى كوپ ايتىلدى. – مۇنداي نىسانانىڭ ءبىرى – قاتەرلى ىسىكتىڭ بەلسەندى ءورشۋىن تۋعىزاتىن HER-2 ەپيدەرمالدى فاكتورى وسكىنىنىڭ مەمبراندىق اقۋىز رەتسەپتورى. ءدال وسىنداي انتيتەلانىڭ گيپەرەكسپرەسسياسى جاعدايىندا ءبىز تارگەتتىك پرەپاراتتاردى (تراستۋزۋماب) قولدانامىز. ول ادام ءومىرى ءۇشىن قاۋىپتى جاسۋشالاردى, ياعني نىسانانى ولتىرەدى. دەگەنمەن, تراستۋزۋماب وتە قىمبات بولسا دا, قازاقستاندىق ونكولوگتاردىڭ قولىندا بار پرەپارات. رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ بيىل عانا بۇل پرەپاراتتى اقىلى تۇردە قولدانا باستادى. ياعني, تارگەتتىك تەراپيا ىسىكتەردىڭ ءوسۋى مەن جايىلۋىن بولدىرمايدى. بىراق, بۇل پرەپاراتتاردىڭ اسەر ەتۋ مەحانيزمدەرى ءارتۇرلى. ايتالىق, قازىر ىسىكتەردىڭ ءوسۋىن ورشىتەتىن – HER-1, 3, 4 انتيتە­لالارىنىڭ تۇرلەرىنە اسەر ەتەتىن جاڭا پرەپاراتتار جاسالىنۋدا. جالپى قازاقستاندا حيميالىق پرەپاراتتاردىڭ بارلىق ءتۇرى – ەرلوتينيب, ەۆەروليمۋس, تراستۋزۋماب, بەۆاتسيزۋماب, لاپاتينيب بار. بۇل اتالعانداردان بولەك,  قاتەرلى ىسىكتەردى ەمدەۋدىڭ حالىقارالىق حاتتاماسىندا كورسەتىلگەن تارگەت­تىك پرەپاراتتاردىڭ بارلىعى دا قازىر بىزدە بار. ماسەلەن, ءبىر عانا بەۆاتسيزۋمابتى الىپ قارايىق, بۇل ونكولوگيالىق دەرت  ابدەن اسقىنعاندا   قولدانىلاتىن جالعىز انتيانگيوگەندىك پرەپارات. بۇرىن راكتىڭ مەڭدەگەن ءتۇرى ەمگە كونبەيتىن. ستاتيستيكا بويىنشا وسى كەزەڭدە جىل سايىن 2,5 ميلليون ادام كوز جۇماتىن. بۇگىنگى تاڭدا انتيانگيوگەندى تەراپيا راكتى ەمدەۋدىڭ نەگىزگى ءبىر وزەگىنە اينالدى. قازىردىڭ وزىندە 1,4 ميلليوننان استام ناۋقاس بەۆاتسيزۋمابپەن ەمدەلۋدە. –  مەديتسينا ىسىكتەردىڭ دە ادامداردىڭ مىنەزى سياقتى سان الۋان بولىپ كەلەتىنىن انىق­تادى. دەگەنمەن,  ءدال دياگنوستيكا قالاي قويىلادى؟ – ءدال دياگنوستيكا – يممۋنوگيستوحيميا  بىزدە دە بار. مۇنداي زەرتتەۋ ءادىسى جاسۋشالار مەن تىندەردەگى انتيگەندەردى ودان ءارى قالاي ورشىتپەۋگە بولاتىنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءۇشىن ناۋقاستان ترەپانوپيستولەتپەن بىرنەشە جەرىنەن كىشكەنە اتقىلاپ, ىسىكتەردىڭ بولىكتەرى الىنادى دا, بۇل ەرەكشە تاسىلمەن ميكروسكوپ ارقىلى زەرتتەلەدى. قىسقاسى, قاتەرلى ىسىكتەردى دياگ­نوستيكالاۋدىڭ جاڭا ادىستەرى دارىگەرلەرگە بارىنشا ءتيىمدى ەم تاعايىنداۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتتى. – قازىر كلاسسيكالىق حيرۋر­گيانىڭ ءوزى ۇلكەن وزگەرىستەردى باستان وتكەرۋدە. اعزاعا وتە از زا­قىم كەلتىرەتىن, ءتىپتى قان شى­عار­ماي-اق جاسالىناتىن وتا تۇرلەرى بار. ونكولوگيادا وسى ءادىس قولدانىلا ما؟ –  مىسالى, سەزد كەزىندە وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەن ءبىر پروفەسسور دارىگەر تىك ىشەكتەگى ىسىكتى ەندوسكوپيالىق وتامەن الدى. جانە جاي ىسىكتى عانا الىپ تاستاعان جوق, ونى تۇبىرىمەن جويدى. بۇل ونكولوگياداعى ەڭ ماڭىزدى نارسە ەكەنىن بىلەسىز. سول سياقتى جاڭا تەحنولوگيالار ايماقتارعا دا بارا باستادى. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا جىل سايىن وڭىرلەرگە جوعارى مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن جوسپارلار جاسالىنادى. ايتالىق, مەن ءسۇت بەزىن قالپىنا كەلتىرەتىن ءبىر مەزەتتىك وتا جاسايمىن. ويكەنى, ايەل ادام ءۇشىن ومىراۋىن جوعالتۋ – بۇل ۇلكەن قايعى. ال سەزد بارىسىندا ءسۇت بەزىنىڭ رەكونسترۋكتيۆتى حيرۋرگياسى بويىنشا ارناۋلى ساتەلليت ءجۇردى. قازىرگى تاڭدا مەديتسينا  ادام ءوزىن كەمتار سەزىنبەۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ جاتىر. – قازاقستاندا قاتەرلى ىسىككە شالدىققاندار وركەنيەتتى ەلدەرگە قاراعاندا تومەن ەكەنىن ايتىپ, قۋانتىپ وتىرسىز. قانداي مەملەكەت وبىرمەن كۇرەسۋدە وزگەلەرگە ۇلگى بولا الادى؟ – قازىر ەۋروپا مەن اقش بۇل ماسەلەدە الدىمىزدا تۇر. الايدا, ولاردا ءسۇت بەزى راگىنا شالدىعۋ كورسەتكىشى وتە جوعارى.  بىراق, ولاردا كوبىنەسە بۇل اۋرۋ ەرتە باس­تان انىقتالاتىندىقتان, ەمدەۋ ناتيجەلەرى دە ءتيىمدى. ماسەلەن, سەزد بارىسىندا سينگاپۋردا ناۋقاستاردىڭ ءومىرىن بەس جىلعا ۇزارتۋ 85 پايىز بولسا, بىزدە بۇل كورسەتكىش 52 پايىز. سونىڭ وزىندە ولار بۇل ناتيجەگە كوڭىلدەرى تولماي وتىر. سوندىقتان دا العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكسىز ءبىز العا جىلجي المايمىز. – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وبىرعا كوبىرەك دۋشار بولىپ جاتقان وڭىرلەر بار عوي؟ – وبىر دەرتىنە ۇشىرۋدا وندىرىستىك كاسىپورىندار كوپ شوعىرلانعان الماتى, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ستاتيستيكاسى جوعارى. ال, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ايىرماشىلىعى ون جىلدى قۇرايتىنىن بىلەسىز بە؟ وڭتۇستىكتە ايەلدەر كوبىنەسە ءسۇت بەزى راگىنان كوز جۇمادى. ويتكەنى, راك دەگىنىمىز – «اقىلى­نان اداسقان» جاسۋشا, بۇل مۋتاتسيا­لانۋدىڭ باسى, بۇل رەگەنەراتسيا پروتسەسىنىڭ بۇزىلۋى. اعزادا مۋتاتسيالانعان جاسۋشا پايدا بولا سالىسىمەن ول ءوزى تەكتەستەردى كوبەيتىپ, مۋتاتسيالانعان جاسۋشالاردى شىعارا باستايدى. قاتەرلى ىسىكتىڭ ەمگە كونبەي,  باقىلاۋدان شىعىپ كەتەتىن جەرى دە وسى. – ال اراعا ءبىر مۇشەل سالىپ بارىپ ۇيىمداستىرىلعان سەزدى تابىستۋ ءوتتى دەپ ەسەپتەۋگە بولاتىن شىعار؟ – قازاقستان ونكولوگتارى مەن راديولوگتارى بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە سەزدى بارىنشا ءتيىمدى, پايدالى تاجىريبە الاڭىنا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك تۋىعىزىپ بەرگەن  دەمەۋشىلەرگە, الەمدەگى جەتەكشى رولگە يە – Roche, Varian, Baxter, Merck, Sanofi سياقتى فارمكومپانيالارعا العىس ايتقىم كەلىپ تۇر. مۇنداي اسا اۋقىمدى شارا­لار ۇلكەن قولداۋدى قاجەت ەتەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.