قوعام • 17 ناۋرىز، 2023

ەسكەرتكىش قويماساق، ەستە قالماي ما؟ نەمەسە ءمۇيىس سايىن ءبىر ءمۇسىن...

132 رەت كورسەتىلدى

جۋرناليستىك ساپارلارىمىزدا اۋەلى بارعان جەردەگى ءتۇرلى ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەيتىنىمىز بار. ءبارى بىردەي كوزدىڭ جاۋىن الىپ، جۇتىنىپ تۇر دەسەك، اقيقاتتىڭ اۋىلىنان الىس قونعان بولار ەدىك. اراسىندا مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىسى دەۋگە كەلمەيتىن، تاريحي ءمان-ماعىناسى بۇلدىر مۇسىندەر دە كەزدەسىپ قالادى.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل «EQ»

وسىندايدا بەلگىلى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ «بوناپارتتىڭ ۇيلەنۋى» اتتى اڭگىمەسىندەگى سىردىڭ ادام اياعى جەتە بەرمەس ءبىر يىنىندە جاتقان اۋىلعا دزەرجينسكيدىڭ ءمۇسىنىن سوققاندارعا كەيىپ: «اتام زامانعى ميليتسيانىڭ باستىعىنا ەسكەرتكىش قويىپ» دەپ بۇرقىلدايتىن ماركەن كەيىپكەردىڭ ەسكە تۇسە كەتەتىنى بار. «بۇل ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلگەن جوق، ءبىزدىڭ اۋىل ونى تانىمايدى دا، ءسويتىپ، وعان ەسكەرتكىش قويادى. قويسا قويسىن-اۋ، جۋىن ايتسايشى. ءوزىن شينەلىمەن قويىپتى، قاتپار-قاتپارىنا تۇرعان شاڭدى كەتىرۋ قۇدايدىڭ ءبىر ازابى» دەگەن ونىڭ رەنىشى كۇلكى تۋدىراتىن.

ءبىزدىڭ قوعامدا دا ابدەن قوزداپ، ءتىپتى جاعىمسىز ۇردىسكە اينالا باستاعان وسى ماسەلەنىڭ الدىن كەسەتىن كەسىمدى ءسوزدى جاقىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەم­­­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتتى.

«كەيىنگى كەزدە ءبىر ايماققا عانا بەلگىلى ادامدارعا ەس­كەرتكىش ورناتۋ سانگە اينالدى. جەرگىلىكتى ونوماستيكا كوميسسيالارى بۇعان جول بەرمەۋگە ءتيىس. ورىنسىز شەشىمدەرگە رەسپۋبليكالىق كوميسسيا توسقاۋىل قويۋى كەرەك. اركىم ءوز باباسىنا ەسكەرتكىش قويا بەرسە، ەلدە رۋشىلدىق، جەر­شىلدىك بەلەڭ الادى. وسىعان نازار اۋدارىڭىزدار»، دەپ ەسكەرتتى قاسىم-جومارت توقاەۆ. 

ءتۇر­لى الەۋمەتتىك جانە ساياسي ماسە­لەلەر قوزعالعان كەڭەستەگى مەم­لەكەت باس­شىسىنىڭ كەي ادامداردىڭ ومىرىندە مۇلدە بولماعان ەرلىك ىستەرگە تولى ءومىر­باياندارى ويدان قۇراس­تىرىلىپ جاتقانى جايلى ءسوزى دە كوپتىڭ كوكەيىندە كىلكىلدەپ تۇرعان ماسەلەنى ءدوپ باستى.

قۇجاتتاردا قاتتالعان دە­رەكتى، ار­حيۆتەگى انىق مالى­مەتتى جىلى جاۋىپ قويىپ، تاريحتى ءوزىمىز جازىپ كەتكەنىمىز وتىرىك ەمەس قوي. ەس­­كەرتكىش تۇر­عىزۋ، ءمۇسىن سو­عۋ دەگەنىڭىز كە­شەگى توق­سا­نىنشى جىلدارى كەڭ ەتەك العان قۇ­بىلىس بولدى. بۇل سول كەزەڭدەگى الدىن بولجاي الماي قينالعان جۇرتتى جۇباتۋدىڭ، ەرتەڭگە سەندىرۋدىڭ ءبىر اما­لى سياقتى كورىنگەنى دە راس. بىراق كەيىن­نەن ۇلگىسى تەرىس ۇردىسكە اينالىپ شىعا كەلدى. «اۋ، بابامىزعا ەسكەرتكىش قوي­ماساق، ەل ەسىندە قالماي ما؟» دەگەن ەشكىم جوق. قايتا «اتامنىڭ اتى – اۋىلعا، كو­كەم­نىڭ اتى – كوشەگە» دەگەن ۇستانىممەن بە­رەكەسىز باي­گەگە قويدى دا كەتتى.

جالپى، قاي نارسەنىڭ دە شەكاراسىن بىلگەن ابزال. كوپ رەتتە وسى ارالىقتان اتتاپ كەتىپ، بەلگىلى ءبىر تۇلعاعا دەگەن قۇر­مەتىمىز كوپ كوزىنە مازاق بولىپ كورىنىپ جۇر­گەنى دە جاسىرىن ەمەس. جيىرما جىل­­داي بۇرىن جالاعاش كەنتىندە داڭق­تى بۇقارباي باتىردىڭ ەسكەرتكىشى تۇ­راتىن. تىزەدەن شابىلعانداي مىقىر بەي­نەنى – باتىر، جەتەلەگەن ماستەگىن – تۇلپارى دەۋگە ارۋاقتى ەردىڭ رۋحىنان ۇيالاتىنبىز. كەيىن ول الىنىپ، باتىردىڭ 190 جىلدىعىنا وراي وبلىس ورتالىعىنان ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى.

وبلىستىق تاريحي جانە مادەني ەس­كەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى مەكەمە دەرەگىنشە، وڭىردە 560 تاريحي-مادەني مۇ­را مەملەكەت قورعاۋىنا الىن­عان، وسىنىڭ 163-ءى – مونۋ­مەنتتىك ونەر قۇرىلىسى. ونىڭ دەنى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قۇر­باندارىنا ارنال­عان. توقسان بەس بيۋست پەن اشار­شىلىق جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا، تاريحي تۇلعالارعا، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنە، تاريحي وقيعالارعا ارنالعان 43 ەس­كەرتكىش وسى مەكەمە ق­اراۋىندا.

– «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پاي­دالانۋ تۋرالى» قازاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زا­ڭىن جانە «مونۋ­مەنتتىك ونەر قۇ­رىلىستارىن ورناتۋ قاعي­دالارىن بەكىتۋ تۋ­رالى» مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىن نەگىزگە الامىز. ەسكەرتكىش، بيۋست، ستەللا ورناتۋ وبلىس اكىم­دىگى جانىندا تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قور­عاۋ جونىن­دەگى كوميسسيانىڭ ۇسىنى­سى نە­گىزىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيستر­لىگى جانىندا مونۋمەنتتىك ونەر قۇ­رىلىستارىن ورناتۋ جونىندەگى كوميس­سيانىڭ كەلىسىمىمەن جۇ­زەگە اسىرىلادى، – دەيدى «قى­زىلوردا وبلىستىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جو­نىندەگى» كمم ديرەكتورى ەرعازى الدانازاروۆ.

توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا قالانىڭ ورتالىق الاڭىنداعى لەنين ەسكەرتكىشى الىناتىن بولدى. جۇرتتى دۇرلىكتىرمەس ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدىك ادام اياعى باسىلاتىن ۋاقىتقا تۋرالاعان «كۇن كوسەمدى» كوشىرۋ تاڭعا دەيىن ۇلاس­تى. قالالىق گازەتتىڭ جاس ءتىلشىسى رەتىندە سوندا جۇردىك. تاڭ سىز بەرە تۇعىرى تال­قان­دالىپ، ءوزى قولىن سوزعان كۇيى شال­قاسىنان تۇسكەن ەس­كەرت­كىشتى وقۋشىلار سا­رايىنىڭ ارتىنداعى پارككە الا جو­نەلگەن ەدى. سول سايا­باقتى ۇزاق ۋاقىت «پانالاعان» كو­سەم ءمۇسىنى كەيىن بۇرىنعى تە­مىرجولشىلار پار­كىنەن تۇ­راق تاپتى. ۆلاديمير ءيليچ­­تىڭ قا­لا­داعى ءىرىلى-ۇساق­تى مۇ­سىندەرى دە سول جەرگە توپتاس­تى­رىلدى. شەتسىز، شەكسىز قۇر­­مەتتىڭ سوڭى وسىلاي اياق­تالاتىنى بار كەيدە.

قازىر وبلىس ورتالىعىندا كەڭەستىك كەزەڭ قايراتكەرلەرىنە قويىلعان بيۋست كوپ. ەندى توقتام سالماساق، ءمۇيىس سايىن ءبىر ءمۇسىن تۇراتىن ەلگە اينالاتىن ءتۇرىمىز بار.

 

قىزىلوردا 

ۇقساس جاڭالىقتار