كۇش العان تەڭگە نارىقتاعى باعانى ىرىققا كوندىرە الا ما؟

ء«بىز تەڭگەنىڭ وتكەن جىلعى قۇبىلما­لى­­لىعىنىڭ قۇرساۋىنان ءالى شىققان جوق­پىز. كەلەسى جارتى جىلدىقتا نارىق­تاعى باعانىڭ قانداي بولاتىنىن تەڭگەنىڭ قازىرگى قۇنى انىقتايدى. تەڭگە قازىرگى باعامدى 5-6 اي ۇستاپ تۇرسا, جىل اياعىنا دەيىن باعا ەڭسەرىلۋى مۇمكىن. بىراق بيىل ينفليا­تسيانىڭ 20 پايىزدان جوعارى بولۋى مۇمكىن ەمەس, 9-12 پايىزدىق دەڭ­گەي­دىڭ اۋىلى ءالى الىس

بىراق ينفلياتسيا دا, باعا دا العان بەتىنەن قايتپاي قويعان كەزدە ءبىز دە, ۇلت­تىق بانك تە تاڭعالعانداي كۇي كەش­تىك. سەبەبى جىلدىڭ العاشقى توق­سا­نىنا ءالى نۇكتە قويماساق تا ينفلياتسيا وتكەن جىلداردىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ قالدى.

ۇكىمەت سىزىپ قويعان كورسەتكىشتى جىل اياعىنا دەيىن باعىندىرۋ قيىنداۋ بولىپ تۇر. ازىرگە قولدا بار تەتىك – بەلگىلى ءبىر تاۋارلارعا شەكتى باعا بەلگىلەۋ, ءىرى وندىرۋشىلەر مەن ساۋدا جەلىلەرى اراسىندا كەلىسىمگە وتىرۋ, ەكسپورتتىق باج سالىعىن سالۋ, تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قۇرۋ, بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ ار­قى­لى نارىقتىق ەمەس جولدارمەن باعا­نى تۇراقتاندىرۋ. بىراق ونىڭ اسە­رىنىڭ تىم قىسقا مەرزىمدى قامتيتىنىن ءبىز دە ءبىلىپ قالدىق. نارىقتاعى باعانىڭ ۇزاق مەر­زىمگە كەرى شەگىنگەنىن ءالى سەزگەن جوقپىز.

ينفلياتسيانىڭ وزەگىنە ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار بىردەي اسەر ەتە­تى­نىن سا­راپشىلار ايتۋداي ايتىپ كە­لە­دى. ەكونوميكامىزدىڭ يمپورتقا تاۋەل­دىلىگى سىرتقى فاكتورلاردىڭ ءباسىن اسپان­داتىپ تۇر. Jusan Analytics ساراپ­شى­لارىنىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جەتى جىلدا تۇتىنۋ نارىعىنداعى يمپورتتىڭ ۇلەسى 37-39 پايىزبەن توقتاپ تۇر. ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار نارىعىنداعى يمپورت ۇلەسى 60 پايىزدان اسىپ كەتكەن. 2022 جىلى قازاقستانعا 50 ميلليارد دوللاردىڭ يمپورت تاۋارلارى كەلگەن. بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 21 پايىزعا كوپ.

Jusan Analytics ساراپشىلارى يمپورت­تىق ساۋدا وپەراتسيالارىنىڭ باعاسى كەلىسىمشارت تالاپتارىنا سايكەس بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەزەڭىنە بەلگىلەنەتىنىن ايتادى. دەمەك, تەڭگە ءۇش اي ەمەس, الداعى جارتى جىل­دىقتا كۇش السا عانا باعاعا اسەر ەتۋى مۇمكىن. باسقاشا ايتقاندا, تەڭگەنىڭ ەت پەن سۇيەگىنىڭ اراسىنداعى از عانا وزگەرىس باعاعا اسەر ەتە المايدى.

«تەڭگە باعامى تۇراقتالعان كەزدە باعا ءبىر ورنىندا تۇرادى. ال قۇنسىزدانعان كەزدە باعا ءوسىپ كەتەدى. مۇنداي قۇبىلىس قۇ­­بىل­­مالى سەگمەنتتەردە كوبىرەك بايقالادى. ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ دا, شيكى­زات باعاسىنىڭ دا قۇبىلمالىعىنا ءبىر ۇيرەنىپ كەتتىك. بۇل ءبىز ءۇشىن قالىپتى جاعداي», دەيدى ساراپشى ءانۋار ۇشباەۆ.

بۇل تەتىك قازاقستان ءتارىزدى ەكونوميكاسى يمپورتقا بايلانعان ەلدەرگە ءتان قۇبىلىس. دەمەك, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز ەكى اي بويى «بابىندا» تۇرسا دا باعاعا اسەر ەتە المايدى دەپ «وكپەلەۋدىڭ» قاجەتى جوق.

«تەڭگە قۇنسىزدانسا, باعا وسەدى. كۇ­شى­­نە مىنگەنى باعاعا اسەر ەتە المايدى. بۇل قۇبىلىس وندىرۋشىلەر مەن ساتۋ­شى­­لاردىڭ تۇراق­سىز ورتاداعى قورقى­نىشىمەن تۇ­سىن­دىرىلەدى. بىراق تۇراقسىز, قۇ­بىلمالى نا­رىق­قا بويىمىزدى ۇيرەتىپ الدىق», دەيدى ساراپشى.

ساراپشى قازىر بيلىك ەكونوميكانى نىعايتۋ ءۇشىن بايسالدى شارالاردى قولعا الىپ جاتقانىن, بىراق قازىرگى ۋاقىتتا بۇل جەتكى­لىكسىز بولۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بەينەلەپ ايتقاندا, ەكونوميكا تەك العا جۇرەتىن, وڭعا, سولعا بۇرىلسا اپاتقا ۇشى­راۋى مۇمكىن الىپ كەمەگە ۇقسايدى», دەيدى ءا.ۇشباەۆ.

باعىتقا ءسال عانا وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ ءوزى تاۋەكەل. وزدەرىن رەفورماعا جاۋاپتىمىز دەپ سانايتىندار وزدەرى ۇيرەنىپ قال­عان باعىتقا وزگەرىستەر ەنگىزگىسى كەل­مەي­دى. 1990 جىلداردان بەرگى جىل­دارداعى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك رەفور­ما­لاردىڭ ناتيجەسى راتچەت اسەرىنە كوبىرەك ۇقسايدى», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, تەڭگەنىڭ وڭ كورسەت­­كىشى ارقىلى باعاعا اسەر ەتۋ ءۇشىن دول­لار-تەڭگە ءدالىزى كەمى التى اي بويى 435-440-450 دالىزىندە تۇرۋ كەرەك. سىرت­قى ساۋ­دانىڭ قۇلاعىندا وتىر­عان ەكو­نو­مي­كا­لىق اگەنتتەر وسىنداي جاع­داي­دا عانا تەڭگە كۇشەيدى, ەندى باعانىڭ وسۋىنە نەگىز جوق دەپ باعانى تومەندەتۋگە ويىسا باستايدى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, دوللار باعاسىن تىم بولماسا 450-470 تەڭگە دەڭ­گەيىندە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن نارىقتاعى باسەكەنى رەتتەۋگە باسىمدىق بەرۋ قاجەت.

تابيعي مونوپوليانى رەتتەۋ جانە باسە­­­كە­لەستىكتى قورعاۋ» اگەنتتىگىنىڭ سىن­عا تۇسەتىن كەزى ەندى كەلدى. سەبەبى بۇل قۇ­رى­­­­لىم­نىڭ الەم ەلدەرىندەگى بالاماسى نەو­لي­­بەراليزم جۇيەسى دەپ اتالادى. قا­زىر جۇيە الەمنىڭ كوپ ەلىندە جاقسى جۇ­مىس ىستەپ تۇر.

ء«بىز تەڭگەنىڭ وتكەن جىلعى قۇبىلما­لىلى­­عىنىڭ قۇرساۋىنان ءالى شىققان جوق­پىز. كەلەسى جارتى جىلدىقتا نارىق­تاعى باعانىڭ قانداي بولاتىنىن تەڭگەنىڭ قازىرگى قۇنى انىقتايدى. تەڭگە قازىرگى باعامدى 5-6 اي ۇستاپ تۇرسا, جىل اياعىنا دەيىن باعا ەڭسەرىلۋى مۇمكىن. بىراق بيىل ينفليا­تسيانىڭ 20 پايىزدان جوعارى بولۋى مۇمكىن ەمەس, 9-12 پايىزدىق دەڭ­گەي­دىڭ اۋىلى ءالى الىس. سەبەبى 2016 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا 1 دوللار – 393 تەڭگە بولدى. 2017 جىلدىڭ جارتى جىلدىعىندا باعا 310-315 تەڭگە ارا­لى­عى­نان اۋىتقىعان جوق. الايدا قىمبات تەڭگە سول كەزدە نارىقتاعى با­عا­نى از دا بولسا كەرى شەگىندىردى. بۇل اسىرەسە رۋبل باعاسىنا قاتىستى تاۋارلاردا كوبى­رەك بايقالدى. بۇل تەتىك ەكونوميستەر تارا­پىنان دا, ۇلتتىق بانك تاراپىنان دا ءالى تەرەڭ زەرتتەلە قويماعان تاقىرىپ», دەپ ءتۇسىندىردى ءا.ۇشباەۆ.

CA Cronos اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىسى سەرگەي پولىگالوۆتىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيانىڭ كورسەتكىشىنە ققس-نىڭ ەكى تارماققا ءوسۋى سەبەپ بولىپ وتىر. سەبەبى بۇل فاكتور قوسىمشا قۇن سالىعىن كوتەرۋ ۇكىمەت ەسەبىنەن سۋبسيديالاناتىن تاۋار قۇنىنا دا جاناما اسەر ەتۋى مۇمكىن. تەڭگە عانا ەمەس, تاۋار باعاسىنا دا اسەر ەتەتىن فاكتور بىزدە تىزبەكتەلىپ كەتتى. ۇكىمەت سوڭعى كەزدە باعا بەلگىلەۋدەن بويىن اۋلاق ۇستاعىسى كەلەتىن نيەت تانىتىپ ءجۇر. «بىراق ۇلتتىق بانك نارىقتان كەتەم دەسە دە كەتە الماي ءجۇر. تاۋەلسىزدىك تاريحىندا نارىق زاڭىنا بەيىمدەلگەن ەڭ دۇرىس شەشىم وسى دەپ ويلايمىن. باعانى بۇعاۋدان بوساتۋ – نارىقتى تازارتادى», دەيدى س. پولىگالوۆ.

ازىق-ت ۇلىك, ءبىرىنشى قاجەتتىلىكتەگى زات­تار­دىڭ باعاسى قىمباتتاپ بارادى. بۇل جاعداي حالىقتى عانا ەمەس, ۇكىمەتتى, ۇلتتىق بانكتى دە الاڭداتىپ وتىر. ساراپ­شى­لاردىڭ سوزىنە سەنسەك ين­فليا­تسيا­نىڭ اۋىتقۋى, باعانىڭ قۇبىلۋى ىشكى سۇرانىس مۇمكىندىگىنە سىيماي قالعانىن ءبىلدىرىپ تۇر.

پولىگالوۆ ايتىپ وتكەندەي, پا­يىزدىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيىن ينفلياتسيا كورسەتكىشىمەن سالىستىراتىن كوزقاراس قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل – قاتە تۇسىنىك.

ء«بىزدىڭ نارىق تەك شيكىزاتتىق با­عىت ەمەس, الىپ-ساتارلىق باعىتقا نە­گىز­­دەلگەن. مۇنداي جاعدايدا نا­رىق زا­ڭى­مەن سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىز­دەگى تاۋار باعاسى بازالىق مول­شەر­لەمە تومەن بولعاندىقتان قىم­بات­­تاپ, جوعارى بول­عاندىقتان ارزانداپ جاتقان جوق. باعاعا نارىقتاعى ۇسىنىس تاپشىلىعى, دەلدالداردىڭ ۇلەسى اسەر ەتىپ وتىر. قازىر تەڭگەنىڭ تۇراق­تى­لى­عىنا قاراماستان, يمپورت قىمباتتاپ جاتىر. سەبەبى ەكسپورتتاۋشىلار وتكەن جىلعى شىعىن-پايدا كولەمىن قايتا قاراپ, توتەنشە جاع­داي­لاردان وزدەرىن ساقتاندىرىپ جاتىر. قازىرگى باعا وسىمىنە نارىق ەمەس, ادامي فاكتوردىڭ دا, سىرتقى فاك­تور­­دىڭ دا اسەرى كوپ. مۇناي باعاسى بيۋد­جەت­­تە قاراستىرىلعان باعادان ارزانداپ كەتسە, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭ­­­گەيى اۋىزدىقتاي المايدى», دەيدى س.پولىگالوۆ.