ۇلى دالانىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرى

بۇل تۇرعىدا تۇگەل تۇركى بالاسى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە بالايتىن ناۋرىز مەيرامىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. تابيعاتپەن بىرگە ادام جانى دا جاڭاراتىن, بەرەكە مەن باۋىرمالدىققا باستايتىن ناۋرىز – شاتتىق پەن عيبراتقا تولى مەيرام

وتكەنگە ۇڭىلمەي, كەلەشەككە كەرۋ­ەن تارتۋ مۇمكىن ەمەس. قادىمنان قالعان كيەلى داستۇرلەر – ۇلتتىق قاسيەت-قالىبىمىزدىڭ اينىماس تەمىرقازىعى. فورۋم جۇمىسىنا باۋىرلاس تۇركيا, قىرعىزستان, وزبەكستان مەن كورشىلەس رەسەي ەلىنەن ارنايى كەلگەن عالىمدار تۋىس­قان حالىقتاردى ءبىر ارنادا توعىس­­تى­راتىن يگى داستۇرلەردىڭ التىن ار­قاۋىن ۇزبەۋ ءۇشىن مۇنداي باسقوس­ۋ­لاردى ءجيى وتكىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.

ءىس-شارانى اشىپ بەرگەن مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرعيسا داۋەشوۆ, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعاي­تۋ ىسىندە ەلىمىزدىڭ تاريحي مۇراسىن جانە مادەني الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالا كەلىپ, حالىقتىڭ رۋحاني الەۋەتىن قۋات­تاندىرۋ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مادەني قاۋىم­داس­تىقتىڭ الدىنا قويىپ وتىر­عان نەگىز­گى مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتادى.

اسىرەسە ونەر مەن مادە­نيەتتى قولداۋدا ءداس­تۇرلى قۇن­دى­لىقتاردى زاماناۋي مۇم­كىندىكتەردىڭ كومەگىمەن ناسي­حات­تاۋ­دىڭ ارتىقشىلىعى مول.

مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي ديرەكتورى راشيدا حاريپوۆا ادامزات وركەنيەتىندە وزگەشە مانگە يە تۇركى حالىقتارىنىڭ كورنەكتى داستۇرلەرى مادەني مۇرا­لارىمىزدىڭ قايماعى ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. بۇل تۇرعىدا تۇگەل تۇركى بالاسى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە بالايتىن ناۋرىز مەيرامىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. تابيعاتپەن بىرگە ادام جانى دا جاڭاراتىن, بەرەكە مەن باۋىرمالدىققا باستايتىن ناۋرىز – شاتتىق پەن عيبراتقا تولى مەيرام. 

فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ناۋرىز مەيرامىنىڭ تاريحى مەن تامىرىن ارقاۋ ەتكەن بىرنەشە بايانداما كوپ­شىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. اتاپ ايت­قاندا, فيلولوگيا عىلىم­دا­­رىنىڭ دوكتورى نۇرگەلدى ءۋالي «ناۋرىز: سالت-ءداستۇرى» تاقىرىبىنا ارنا­عان بايانداماسىندا ۇرپاقتان ۇرپاققا جەت­كەن تاعىلىمدى داستۇرلەر بول­مىسىمىزدىڭ ءبۇتىن ءبىر بولى­گىنە  اينالعان اتاۋلى مەرەكەمەن استاسىپ جاتقانىن ايتسا, انكارا ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ءتىل جانە تاريح-گەوگرافيا فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى ءارى جالپى تۇرىك تاريحى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ابدۋللا گيۋندوگدۋ تۇركى كوسمولوگيا­سى مەن ميفولوگياسىنداعى ناۋرىز ۇعىمىنا قاتىستى ويىن ورتاعا سالدى. ال وزبەكستانداعى ميرزو ۋلۋگبەك اتىنداعى ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى زاميرا يشانحودجاەۆا جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدان باس­تاۋ الاتىن مەرەكەنىڭ الەمدىك مادەنيەتكە تيگىزگەن وڭ اسەرى حاقىندا بايانداما جاسادى. ەلا­بۋگا مەملەكەتتىك زاماناۋي ەتنو­ونەر قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى زيليا نيگاماەۆانىڭ «قازان تاتارلارىنىڭ ناۋرىز مەرەكەسىن اتاپ وتۋدەگى ەرەك­شە­لىكتەرى» تاقى­­رىبىنداعى قى­زىقتى دەرەك­تەرگە تو­لى بايانداماسى ناۋ­رىز­دى اتاپ وتۋدە ءار ەتنوستىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى بولعانىمەن, ولار­دىڭ ءبارىن ورتاق سەنىم مەن يگى ماقساتتار توعىستىراتىنىن دايەك­­تەپ جەتكىزدى. فورۋمعا مو­دە­­­را­تور­­لىق ەتكەن م.اۋەزوۆ اتىن­­­دا­عى ادەبيەت جا­نە ونەر ينس­تي­تۋ­تى­نىڭ ديرەكتورى كەن­جە­حان ماتىجانوۆ, تۇركيانىڭ ال­ماتى قالاسىنداعى باس كونسۋلى الي رىزا اكىنجى, وزبەكستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ شاھارداعى باس كونسۋلى ابرور فاتحۋللاەۆ تۇركى حا­لىقتارى اراسىنداعى دوستىق مادەنيەتىنىڭ بۇگىنگى ءورىسى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى.

ىقىلىم زاماننان كەلە جات­قان ۇعىم­نىڭ سيپاتى ءار ءداۋىردىڭ نارقىنا ساي وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرعانى ءمالىم. ال ونىڭ تۇپ­كى ءمانىن ساقتاپ قالۋ جاۋاپتى ءىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ما­تەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, ورتالىق ازياداعى ونەر ءبىلىمى بويىنشا يۋنەسكو ساراپشىسى ەۆفرات يمامبەك, حالىقارالىق مادەنيەتتە ناۋرىز ناقىشتارىن ايگى­لەيتىن باستامالاردى مۋزەيلەر جۇمى­سىندا جانداندىرۋدىڭ تىڭ تەتىكتەرىن العا تارتتى. ءسوز اراسىندا مەملەكەتتىك ورتا­لىق مۋزەيدىڭ بۇل باعىتتاعى اۋقىمدى جۇمىستارى دا نازار­دان تىس قالعان جوق. ءال-فا­را­بي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ ارحەولوگيا, ەتنولوگيا جانە مۋزەولوگيا كافەدراسىنىڭ پرو­فەس­سورى, تاتتىگۇل قارتاە­ۆا­نىڭ «الاشوردا ليدەرلەرىنىڭ ناۋرىز تۋرالى جازبالارىنداعى دەرەكتەردى تالداۋ» تاقىرىبىنا ارناعان بايانداماسى الاش­تىق­تاردىڭ حالىق تاريحىمەن تامىرلاس مەرەكەنى ۇلت زەردە­سى­نەن وشىرمەۋگە ارقاۋ بولعان ەڭ­بەك­تەرىن جىپكە ءتىزدى. ۇلتتى ۇيىس­تىرىپ, ارازدى تاتۋ قىلعان ناۋرىز ءار حالىقتىڭ تانىمىندا مەيىرىم مەن ىنتىماققا جە­تەلەيتىن ءمان رەتىندە سيپاتتالادى. سوعدالىقتار «ناۋسارىز», حورەزمدىكتەر «ناۋساردجي», ارمياندار «ناۆاساردي» چۋۆاشتار «نوراس-وياحە» دەپ اتاعان مەرەكەنىڭ وزەگى ومىرگە, تابيعات اناعا دەگەن ماحابباتتان باستاۋ الاتىنى ايتىلدى.

باسقوسۋ اياسىندا «قازاق­ستاننىڭ ماتەريالدىق ەمەس ما­دەني مۇراسى: جاڭا تاسىلدەرى مەن قاعيدالارى» بلوگى جۇ­­­مىس ىستەپ, وندا 2003 جىلعى يۋنەسكو-نىڭ «ماتەريالدىق ەمەس ما­دەني مۇرانى قورعاۋ تۋرالى» كونۆەنتسياسىنىڭ قاعي­دا­لا­رىن ىلگەرىلەتۋدەگى جەرگىلىكتى مۋزەي­لەردىڭ ءرولى مەن ماڭىزى تۋرالى جانە مادەنيەتتىڭ ءداستۇرلى نەگىزدەرىنىڭ وزەكتىلىگى رەتىندە ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا قۇندىلىقتارىن ناسيحات­تاۋعا ارنالعان «Startup-Nauryz» جوباسى تانىستىرىلدى.

مۋزەي, كىتاپحانا, ارحيۆ جۇ­مىسىنىڭ زاماناۋي يننوۆا­تسيالىق نىساندارىنىڭ عىلىمي جانە پراكتيكالىق اسپەكتىلەرى با­عىتتارىن تالقىلاۋعا ار­­نال­­عان تاعى ءبىر سەسسيا ونەر­تانۋ­شىلار مەن مۋزەي مەنەد­­جەرلە­رى­­نە تاجىريبە الماسۋ الاڭى بول­دى. بۇل بولىمدە مۋزەي­لىك تسيفر­لان­دىرۋ جانە ۆيرتۋا­ليزا­تسيا­لاۋداعى مەم­لە­كەت­تىك ەسەپ تالابىنا ساي كەلە­تىن بىرىڭعاي ەرەجەلەر, web-قوسىمشالار, سەر­ۆەر­لىك كونفي­گۋراتسيا, تەحني­كالىق قامتا­ماسىز ەتۋ ءتارىزدى ماسەلەلەر تال­قى­­لاندى.

فورۋم جۇمىسى بارىسىندا ورتالىق مۋزەيدىڭ ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا (زاعيپ جانە ناشار كورەتىن) مۋزەيلىك ءبىلىم بەرۋ ارقىلى جادىگەرلەر تۋرالى تۇسىنىكتەرىن قا­لىپ­تاستىرا وتىرىپ, كوكجيەك­تەرىن كەڭەي­تۋ, قيالدارى مەن شىعارماشىلىق قا­بى­لەتتە­رىن دامىتۋعا سەرپىن بەرۋ ماقسا­تىندا جۇزەگە اسىرىلعان «جەتى قازىنا» الەۋمەتتىك جوباسى تانىستىرىلدى. مۋزەي ماماندارى الەۋمەتتىك جوبا اتادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان قۇندىلىقتارىمىزدى ودان ءارى دامىتىپ, قازىرگى زامان تالابىنا سايكەس جاڭاشالاندى­رىپ, وس­كەلەڭ ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدى كوزدەيتىنىن ايتادى. وسى وراي­دا مۋزەي سا­لا­سىنىڭ وزەك­­تى ماسەلەلەرىن قام­تيتىن «Muzeum.kz» عىلىمي-تاجىري­بەلىك جۋرنالىنىڭ العاش­قى سانى جارىق كورگەنىن سۇيىن­شىلەپ ايتا كەتكەن ءجون. حالىق­ارا­لىق ستاندارتتارعا سايكەس جى­لى­نا 4 مارتە شىعاتىن باسىلىم مۋزەي قابىرعاسىنداعى جاس ىزدەنۋشىلەر مەن تاجىريبەلى مامان­دار اراسىنداعى كاسىبي بايلانىستى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتپەك. جۋرنالدىڭ العاش­قى سانىندا ارحەولوگيا, نۋميزماتيكا, ەتنولوگيا, وتاندىق جا­نە شەتەلدىك مۋزەيلەر تاريحى تۋرالى عىلىمي-تانىمدىق ماتەريالدار قامتىلعان.

مادەني قۇندىلىقتاردىڭ ىشىندە زەرگەرلىك بۇيىمدار مەن كونەدەن بۇگىنگە جەتكەن جادى­گەرلەردىڭ ماڭىزى ەرەك. فورۋم جۇمىسى اياسىندا كول­لەكتسيونەر, قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, مادەنيەت­تانۋشى ازات اكىم­بەكتىڭ «ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز حالىقتارىنىڭ XVIII-XIX عع. زەرگەرلىك بۇيىمدارى» اتتى كورمەسى اشىلدى. 

عىلىم قايراتكەرلەرى مەن مادەنيەت جاناشىرلارى, تاريحشىلار مەن ونەرتانۋشىلار قاتىسقان مازمۇندى ءىس-شارا ءداستۇرلى تۇردە ۇزبەي ءوتىپ كەلە جاتقان مۋزەي ءتۇنى جوباسىنا ۇلاسىپ, حالقىمىزدىڭ باي تاريحى ساقتالعان مۋزەي قورىنداعى قۇندى جادىگەرلەر كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.

الماتى