سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
اۋىلدار اينالاسىنداعى جەرلەر تۇزدانىپ, شاڭى بەتىنە شىعىپ جاتىر. كەيبىر جەرلەردە ت ۇلىكتىڭ تىسىنە ىلىنەرلىك ءشوپ جوق. وزگە وڭىرلەردى قايدام, سوڭعى 40 جىلدا پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعىندا جايىلىمدىق جەرلەردى تىڭايتۋ, كوپجىلدىق ءشوپ وتىرعىزۋ ۇمىتىلىپ, جەكە اۋلالاردا مال ۇستايتىندار تىعىرىققا تىرەلىپ وتىر.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, جايىلىمدىق جەرلەر ءار بەس جىل سايىن تىڭايىپ, وعان كوپجىلدىق ءشوپ وتىرعىزىلۋى كەرەك. بىراق جەردى جاڭارتۋ دەگەن ماسەلە تۇگىلى, وعان قارجى سالۋ, مال ورىستەرىن كەڭەيتۋ بۇگىندە ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ كەتكەن.
جەرگىلىكتى اۋىلشارۋاشىلىق ارداگەرلەرى مەن اگرارلىق سالا عالىمدارى سوڭعى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە, ۇكىمەت باسشىسىنا اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ, مال وسىرەتىن جەكە اۋلالارعا كومەك كورسەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز ۇسىنىستارىن تالاي رەت ايتتى. الايدا ولاردى تىڭدايتىن قۇلاق جوق.
جۋىقتا وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى مويىلجان قاناەۆ, وڭىرلىك ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رىمتاي شوكەەۆ, وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى يۋري دۋبوۆيتسكي, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇدايبەرگەن قاناپيانوۆ, سالا ارداگەرى, وڭىرلىك قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى ۆلاديمير لەۆچەنكو ءوز ۇسىنىستارىن تياناقتاپ جازىپ, استاناداعى ۇكىمەت ۇيىنە جىبەردى.
ق.قاناپيانوۆتىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى 30 جىلدا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماعىنداعى ەگىستىك جەرلەردىڭ ونىمدىلىگى 40 پايىزعا تومەندەگەن. جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ دا توزۋى بەلەڭ الىپ بارادى. قازىرگى ۋاقىتتا ورىستەردىڭ توپىراعى تۇزدانىپ, جەر قاباتى ابدەن توزعان. ونى اگروتەحنولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس وڭدەپ, ەسكى شوپتەردىڭ تامىرىن قىرقۋ ءۇشىن توپىراق قاباتىن اۋدارۋ, كوپجىلدىق ءشوپ ەگۋ ءۇردىسى مۇلدە جۇرگىزىلمەيدى. كەڭەس داۋىرىنەن بەرى كوپجىلدىق شوپتەردىڭ ەگىس القابى جاڭارتىلماۋى سەبەپتى, جەكە اۋلادا مال ۇستايتىن ازاماتتار مەن ۇساق شارۋاشىلىقتار تىعىرىققا تىرەلۋدە. ال بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا ءتورت ت ۇلىكتىڭ باسىم بولىگى جەكە اۋلادا ۇستالىپ, سايكەسىنشە, مال ونىمدەرىنىڭ 70 پايىزى دا سوندا وندىرىلەتىنى ءمالىم.
«ازاتتىققا قولىمىز جەتكەن جىلدان بەرى قاراي اۋىلداعى اعايىننىڭ جاعدايىنا ەشكىم ءمان بەرمەپتى. ازاماتتاردىڭ ماڭداي تەرىمەن وندىرىلگەن ەت جانە ءسۇت ونىمدەرى ارزان باعامەن ساتىپ الىنىپ جاتقانىنا ءىشىمىز ۋداي اشيدى. ال ءىرى شارۋاشىلىقتاردان نارىقتاعى باعامەن قابىلدانادى. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى زاڭدىلىقتارعا – №1 جانە №2 ديففەرەنتسيالىق رەنتاعا قايشى. جاعىمسىز فاكتورلار اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋدا. كەيبىر استىقتى اۋدانداردا جايىلىم تاپشىلىعى قولدان تۋىنداعان. سەبەبى اينالاداعى جەرلەردىڭ بارلىعىن ۇلكەن شارۋاشىلىقتار مەن لاتيفۋنديستەر الىپ قويعان. سونىڭ سالدارىنان اۋىلداعى جۇرتتىڭ 30 پايىزى بۇگىندە مال ۇستاۋدان باس تارتىپ وتىر. مىنە, سىزگە ناقتى تسيفرلار. اۋىلداردى جۇمىسسىزدىق جايلاپ, جاستارىمىزدىڭ اۋىلدان بەزىپ جاتقانى وسىنىڭ سالدارى ەمەي نەمەنە؟ تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىنە دەيىن ەلىمىزدە 40 ميلليون مال بولعان ەكەن. ءار تۇرعىنعا شاققاندا 2,5 باس سيىردان كەلگەن. اتا-بابامىزدىڭ كاسىبى قايتا وڭالماي, اۋىلداردى گۇلدەندىرۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءوزى ويعا سىيمايتىنداي», دەيدى عالىم.
ارداگەرلەر جاعدايدى تۇپكىلىكتى وزگەرتۋگە مەملەكەتتىڭ الەۋەتى جەتكىلىكتى ەكەنىن العا تارتىپ, تەك قولداۋ شارالارى جۇيەلى جالعاسىن تاپسا بولعانى دەيدى. ۇكىمەت بۇل باعىتقا ارنالعان تۇتاس باعدارلاما قاراستىرىپ, ەگىستىك پەن جايىلىمدىق جەرلەردى تىڭايتۋدىڭ كەشەندى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋى كەرەك. مىسال ءۇشىن, پاۆلودار وبلىسىنداعى جەرلەردىڭ بونيتەت بالى ءارتۇرلى. ول ەرتىس اۋدانىندا – 33, جەلەزيندە – 28, شارباقتىدا – 16, اققۋلى, ماي اۋداندارىندا – نەبارى 10,2 عانا. سوندىقتان ءار ايماقتىڭ توپىراق قۇنارلىلىعىن ەسەپكە الۋمەن جاڭارتۋ جوبالارى تۇزىلۋگە ءتيىس.
«اركىم ءوز جەكە باسىنىڭ پايداسىن ويلايتىن زامانعا تاپ بولدىق. جەر استىنداعى تۇز توپىراق قاباتىنىڭ بەتىنە شىعىپ كەتسە, ول ايماقتىڭ ەكولوگياسىنا ۇلكەن اپات اكەلەتىنىن بىلگەن ابزال. وبلىستىڭ ءبىراز جەرىن ارنايى ارالاپ ءجۇرىپ بايقاعانىمىز, كوپتەگەن اۋىلدىڭ ماڭى تاپ-تاقىر, اق سورتاڭعا اينالعان. بۇل بارا-بارا كەڭ اۋقىمدى ماسەلەگە ۇلاسادى. سول كەزدە ونىڭ شەشىمىن تابۋ قيىنعا سوعاتىنىن ەسكەرتكىمىز كەلەدى. پروبلەمانى مينيسترلىككە جەتكىزىپ ايتاتىن ازاماتتار قالماي بارا جاتقانى قىنجىلتادى. اۋىل تۇرعىندارى مال جاياتىن ءورىس جوق دەيدى. ال ءدال جانىندا مىڭداعان گەكتار جەر ۇستاپ, ەگىن ەگىپ وتىرعاندار جىلدان-جىلعا جەردىڭ بونيتەتى قاشىپ بارا جاتىر دەپ مۇڭايادى. استىق وسىرۋشىلەر دە بۇگىندە قاناعاتتى ۇمىتقان. جەردى تىڭايتۋ دەگەن ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويدى», دەيدى اقساقال مويىلجان قاناەۆ.
تۇيىندەي كەلگەندە, ارداگەرلەر مەن عالىمدار جارتى عاسىرعا جۋىق جيناقتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي ۇسىنىستاردى قولعا الۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
بىرىنشىدەن, مال شارۋاشىلىعى ەگىنشىلىكپەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسە ارتىق ءونىم بەرەتىنىن ەسكەرسەك, اتا-بابالارىمىزدان قالعان اتالعان باعىتتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون.
ەكىنشىدەن, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن جاقسارتۋ ءۇشىن اۋىسپالى ەگىس ماسەلەسىن نازاردا ۇستاۋ. كوپجىلدىق شوپتەر القابى جۇيەلى تۇردە جاڭارتىلىپ وتىرىلۋى كەرەك.
ۇشىنشىدەن, جەر يەلەرى مەن اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرى جىل سايىن شابىندىقتار مەن جايىلىمداردى جاڭارتۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن يەلەنۋى كەرەك.
تورتىنشىدەن, كوپجىلدىق شوپكە سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى ءوسىرۋ, كوبەيتۋ جانە تاراتۋ جونىندەگى ورتالىقتاردى ومىرشەڭ ەتۋ ماڭىزدى.
بەسىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى زاڭدىلىقتارعا – №1 جانە №2 ديففەرەنتسيالى رەنتاعا كوڭىل ءبولۋ, ياعني شالعاي اۋماقتاردا ورنالاسقان اۋىلداردىڭ حالقىن ساپالى ءونىم وندىرۋگە ىنتالاندىرۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن:
- اۋىلداعى اعايىندى قولداۋ ءۇشىن جالپى سانى 50 باستان كەم ەمەس ءسۇتتى سيىرلارى بار ءار اۋىلدا ءسۇت قابىلدايتىن بەكەتتەر اشۋ كەرەك. وندا ءسۇتتى تازالاۋ, سالقىنداتۋ, ساقتاۋ شارالارى ساقتالسا, ءونىمنىڭ ساپاسى ارتىپ, جوعارى باعاعا ساتىلادى;
- ءسۇت جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا جەتكىزۋگە دەيىنگى كولىك شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ;
- بۇل ىسكە قاتىسۋشىلاردى نەعۇرلىم كوبىرەك تارتۋ جانە اۋىلدىقتاردىڭ ءوز ءسۇت ءونىمىن كوبىرەك ساتۋى ءۇشىن, جەر رەسۋرستارىن راتسيونالدى پايدالانۋ جانە قوماقتى كولىك شىعىندارىنان قۇتىلۋ ءۇشىن اۋىلداردا ءسۇتتى العاشقى وڭدەيتىن پۋنكتتەر اشۋ. ياعني ءونىمنىڭ اۋىلدان دايىن كۇيىندە نارىققا جول تارتۋىن ۇيىمداستىرۋ;
- ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىندا جالپى قولدانىسقا نەگىزدەلگەن جەرلەردى ارتتىرۋ;
- اۋىل ادامدارى جەكە اۋلالارىندا ۇستايتىن مالىن ءتيىمدى باعادا ءارى الىپساتارلاردىڭ قاتىسۋىنسىز ساۋدالاۋىنا جاعداي تۋدىرۋ. بۇل ءۇشىن ءار اۋداندا مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك نىسانىنداعى مالدى قابىلداۋ جانە سويۋ, ەتتى العاشقى قايتا وڭدەۋ پۋنكتتەرى اشىلسا قۇپ.
التىنشىدان, بەلگىلى ايماقتىڭ تابيعاتى مەن اۋا رايىنا بەيىمدەلگەن اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتقان ءجون.
جەتىنشىدەن, اۋىلداعى جۇرتتىڭ ءومىرىن جايلىراق ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن ىشىندەگى وتىن قورى ءبىر اپتاعا جەتەتىن جارتىلاي اۆتوماتتى پەش قازاندىقتارىنىڭ تۇراقتى ءوندىرىسىن جولعا قويۋ كەرەك. اۋىلدان جۇرتتىڭ جاپا-تارماعاي كوشۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – اۋىلدىقتار جىلۋدىڭ ءبىر شارشى مەترى ءۇشىن قالالىقتارمەن سالىستىرعاندا 4-5 ەسە ارتىق تولەيدى. كومىر باعاسى جىلدان-جىلعا قىمباتتاپ بارادى. سوندىقتان دا اۋىلدا كۇن باتارەياسى مەن جەل قوندىرعىسى ارقىلى جارىق ماسەلەسىن شەشۋدى قولعا الۋ كەرەك. جىلۋ ءۇشىن ەلەكتر قۋاتىنا تۇنگى ءتاريفتىڭ ەنگىزىلۋى ماڭىزدى.
«بۇل ۇسىنىستارىمىزدى پاۆلودار وبلىسىندا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ومىرشەڭ ەتىپ كورۋگە كەڭەس بەرەمىز. ءبىزدىڭ ەسەبىمىزشە, بۇل باعىتتار 2-3 جىل ىشىندە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, بوس جاتقان تابيعي اۋماقتاردى يگەرۋ ماسەلەلەرىن تۇپكىلىكتى شەشەدى. جەراستى قازبا بايلىقتارى كەلەشەكتە تاۋسىلاتىنى انىق. ال جەر-انامىزدىڭ ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە بۇيىرتىپ وتىرعان جەر ۇستىندەگى قازىناسىن ورنىمەن پايدالانساق, ەل حالقىن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنان قۇتقارادى. بۇل ۇسىنىستاردىڭ شىنايى ومىردەگى بولجامدى اقيقاتتىعى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن, ال ونىڭ زاڭدىلىعىنا سۇيەنسەك, نارىقتا كىم ارزان ءارى ساپالى تاۋار ۇسىنسا, سول ۇتادى. سايكەسىنشە, قازاقستانداعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تابادى», دەپ سانايدى ۇسىنىس يەلەرى.
يۋري دۋبوۆيتسكيدىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي ارتىقشىلىقتار قالا تۇرعىندارىنىڭ اۋىلعا بارىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋىنا تۇرتكى بولماق. ماسەلەنى شەشۋدى الدىمەن بۇگىندە ارنايى تىزىمگە الىنعان وڭىردەگى 8,2 ملن گەكتار جايىلىمداردان باستاۋ كەرەك. پاۆلودار وبلىسى بويىنشا اكىمدىكتەرگە قارايتىن 501 مىڭ گەكتار جەردىڭ توزىعى جەتىپ, مال جايۋعا جاراماي قالعان. ولاردىڭ ەڭ كوبى ەرتىس, شارباقتى, اققۋلى, پاۆلودار, ماي اۋداندارىندا جانە ەكىباستۇزدىڭ اۋىلدىق ايماعىندا ورنالاسقان. بىلتىر ءوڭىر بويىنشا 1300 گەكتار جەرگە كوپجىلدىق ءشوپ وتىرعىزۋ قاراستىرىلعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, جاۋاپتى مەكەمەلەر ول بويىنشا ءتيىستى تەندەردى وتكىزە الماعان.
وڭىردەگى ەگىس تاناپتارىنىڭ, جايىلىم مەن شابىندىقتاردىڭ ەكولوگيالىق تەڭگەرىمى بۇزىلىپ, توپىراقتىڭ تۇزدانۋىنا سوقتىرۋى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا جاۋاپتى باسقارمانىڭ ماسەلەگە مۇلدە ءمان بەرمەي وتىرعانىنىڭ كورىنىسى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل باسقارمادا سوڭعى 12 جىلدا 10 باسشى اۋىسىپ ۇلگەرىپتى. ال وبلىس اكىمىنىڭ بۇل سالاعا جاۋاپتى ورىنباسارى لاۋازىمىنداعىلار اتالعان كەزەڭ ىشىندە بەس-التاۋى ورىنتاعىن سۋىتتى. مۇنداي نەمقۇرايدىلىق پەن جاۋاپسىزدىق وڭىردەگى اۋىلداردىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن قىرسىعىن تيگىزىپ تۇرعانىن مويىنداماسقا شارا جوق.
پاۆلودار وبلىسى
