قازاقستان • 13 ناۋرىز, 2023

يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ قالاي جۇزەگە استى؟

2570 رەت
كورسەتىلدى
4 مين
وقۋ ءۇشىن

وسىدان 30 جىل بۇرىن قازاقستان يادرولىق قارۋدى قولدانۋعا قارسىلىق تانىتىپ, بەيبىتشىلىك جولىن تاڭدايتىنىن جاريالادى. بىردەن اتوم بومباسىن تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلدى. ەلدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ حرونولوگياسىن زەردەلەسەك, قازاق ەلى وسىلايشا الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا نەگىز بولار بىرەگەي شەشىم قابىلداعانىن كورەمىز. بۇل ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك.

يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ  قالاي جۇزەگە استى؟

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قازاقستاندا قۋاتى بويىنشا الەم­نىڭ 4-يادرولىق قورى قالعان ەدى. كەزىندە بايتاق تەرريتوريادا ەمبى, سارىشاعان (پريوزيورسك), باي­قو­ڭىر, سەمەي پوليگونى سياقتى كسرو-داعى ءىرى سىناق, كوسموستىق جانە يادرولىق پوليگوندارى ورنالاستى. الايدا ەلىمىز 1993 جىلى كەڭەستىك اسكەري ارسەنالدان مۇرا بولىپ قالعان الەمدەگى 4-يادرولىق الەۋەتتەن ءوز ەركىمەن باس تارتتى. ما­لىمەتتەرگە سۇيەنسەك, بۇل جەر شا­­رىنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنە جەتە­تىن 1200 يادرولىق وقتۇمسىعى بار 110-نان استام بالليستيكالىق راكەتانى قۇرايدى. ەلىمىز اقش-پەن, رەسەيمەن بىرلەسىپ وقتۇمسىقتار مەن جارىلعىشتاردى زالالسىزداندىرعان.

1991 جىلى سەمەي اتوم پوليگونى جابىلدى. وسىدان كەيىن يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ جانە قارۋ­سىز­دانۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. بۇۇ-نىڭ شەشىمىمەن يادرولىق سىناقتاردى تىيۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋعا جول اشىلدى. وعان قازاقستان ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قول قويدى. ەل اۋماعىندا اتموس­فە­را­لىق, جەرۇستىلىك جانە جەراس­تى اسكەري جانە «بەيبىتشىلىك ماق­ساتىندا» دەلىنگەن بارلىعى 500-دەي سىناق وتكىزىلدى. بۇل يادرو­­لىق قارۋ پايدا بولعاننان بەرى الەمدە جۇزەگە اسىرىلعان بار­لىق سىناقتىڭ تەڭ جارتىسى ەدى. رادياتسيا سالدارىنان اينالا­دا­عى تىرشىلىك اتاۋلى بىرتە-بىرتە جويىلدى, وزەن, كولدەر ۋلاندى. ەڭ سورا­قى­سى, پوليگون ماڭىندا تۇ­را­تىن ءبىر جارىم ميلليوننان استام ادامنىڭ تاع­دىرى تالكەككە سا­لى­­نىپ, ولار دەنساۋلىعىنان ايى­­رىلدى.

وسىنىڭ ەسەسىن قايتارۋ ءۇشىن قازاقستان 1992 جىلى 22 مامىردا اتومدىق قارۋدان باس تارتىپ, ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويدى. ال 1993 جىلى 13 جەلتوقساندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جو­عار­عى كەڭەسى «يادرولىق قارۋدى تارات­پاۋ كەلىسىمىنە قوسىلۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى.

1994 جىلى قازاقستاننىڭ يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ كەلىسى­مىنە قوسىلۋىنا بايلانىستى قازاقستان, رەسەي, ۇلىبريتانيا مەن اقش قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەپىلدەرى تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇل كەپىلدىكتەرگە كەيىن قىتاي مەن فرانتسيا دا قوسىلدى. سونداي-اق وسى جىلى قازاقستان ۆ.مەتتا ارقىلى اقش-قا 24 يادرولىق بومبانىڭ (90 پايىز, 600 كيلو) ۋرانىن ساتتى. بۇل ۋران سۋاستى يادرولىق وتىن ءۇشىن جينالعان ەدى.

1995 جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاق­ستان بارلىق يادرولىق قارۋدى رەسەي اۋماعىنا شىعاردى. ال 27 مامىر­دا بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پولي­گونىنىڭ ۇڭعىماسىندا سوڭعى يادرو­لىق زارياد جويىلدى. وسىلايشا, ەل­دە­گى يادرولىق قارۋ ماسەلەسىنە نۇكتە قويىلدى. 1996 جىلى قازاقس­تان­نان رەسەيگە ستراتەگيالىق بومبالاۋشى ۇشاقتار شىعارىلدى. وسى جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىندە قازاقستان جالپىعا بىردەي يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. 2000 جىلى بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا سوڭعى يادرولىق سىناقتارعا ارنالعان ۇڭعىما جو­يىلدى.

2009 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناق­تارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حا­لىقارالىق كۇنى رەتىندە جاريا ەتتى. بۇل حالىقارالىق كۇندى بەلگىلەۋ تۋرالى ۇسىنىستى قازاق ەلى جاساعان ەدى.

2014 جىلدىڭ ناۋرىزىندا گاا­گا­دا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىن­دەگى ءۇشىنشى سامميتتە قازاق­ستان اۋماعىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­داندى. 2015 جىلدىڭ 27 تامى­زىن­دا قازاقستاندا تومەن بايى­تىل­عان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.

جالپى, ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءىس-شارالارىنا بەل­سەندى اتسالىسىپ, يادرولىق قاۋىپ­سىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ­دە­گى ەلەۋلى ۇلەسى əلەم­دىك قاۋىم­داس­تىققا ۇلگى بولىپ قالا بەرمەك. وتانىمىز بەيبىت بو­لاشاق پەن يادرولىق قارۋسىز əلەمدى قۇ­رۋ جولىن تاڭدادى. دۇ­نيە­جۇزى­لىك قاۋىمداستىقتىڭ بار­لىعى دەرلىك قازاقستاننىڭ يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى تاراتپاۋ رەجىمىنە قوسقان ۇلەسىن مويىندادى. ال ساراپ­شى­لاردىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ – مەم­لە­كەتتەگى قولايلى سايا­سي ورتانى قا­لىپ­تاس­تى­رۋ ءۇشىن جا­سال­عان قادام, سول سەبەپتى قازاق­ستان­نىڭ بۇل جەردەگى ءرولىن جوعارى دەپ اتاۋعا بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار