وعان دا سەبەپ بار. 2022 جىلعا دەيىن كەدەندىك باج سالىمىنداعى كۆوتا مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى مەن حالقىنىڭ سانىنا بايلانىستى كەلىسىلىپ كەلگەن. بىراق ۋكرايناداعى جاعداي وداقتاعى ويىن ەرەجەسىن بۇزىپ جىبەرىپ, نارىقتاعى ۇلەستىك كارتينا تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىندالىپ شىعا كەلدى. بۇرىن قازاقستانعا, قىرعىزستانعا, ارمەنياعا شەتەلدىك تاۋارلار مەن ونىمدەر رەسەيلىك ەكسپورتتاۋشىلار ارقىلى كەلسە, قازىر جاعداي باسقا. تەمىردى قىزعان كەزدە سوعىپ, ۇلەستى كوبەيتىپ الۋدىڭ كەزى كەلگەنىن رف مەن بەلارۋستان وزگە ءۇش ەل سەزىپ وتىر.
«سەڭ قوزعالدى. ءبىزدى ەاەو-مەن جۇزدەگەن كەلىسىمشارتتار بايلانىستىرادى. بىراق قاجەت كەزدە تىيىم سالۋ نەمەسە شەكارانى جاۋىپ قويۋ ارقىلى ەس جيىپ الۋعا قۇقىمىز بارىن رف تاجىريبەسى ارقىلى كورىپ وتىرمىز. ۇسىنىس تەك قازاقستان ەمەس, قىرعىزستان, ارمەنيا جاعىنان دا قولداۋ تاۋىپ وتىر. دەمەك داۋىسقا سالۋ ارقىلى دا ۇسىنىستى وتكىزىپ جىبەرۋگە مۇمكىندىك بار», دەيدى ە.يبراگيم
بيىل 18 ناۋرىزدا ەاەو كەدەندىك باجداردى اۋدارۋدىڭ ۋاقىتشا ءتارتىبى بەكىتىلىپ, رەسەي مەن بەلارۋس اراسىنداعى كەدەندىك باج رەسەي رۋبلىمەن بەلگىلەندى. ارمەنيا, قازاقستان جانە قىرعىزستان كەلىسىمدە كوزدەلگەندەي, ەسەپ ايىرىسۋدى دوللارمەن جۇرگىزەدى. قازاقستان ارقىلى وتەتىن يمپورتتىڭ ءوسۋى كەدەننىڭ جۇمىسىن قيىنداتتى. بىراق سالىم بويىنشا پايىزدىق كورسەتكىش جەتى پايىزعا دا جەتپەيدى.
قازاقستاندىق ساراپشى ەرلان يبراگيم رەسەي يمپورتىنىڭ بىلتىرعى جازداعى شىعىنى 50 پايىزدان كوپ ەكەنىن ايتادى. بىراق ازىرگە رەسەيدىڭ قارجى مينيسترلىگى شىعىندى 20 پايىزبەن شەكتەپ وتىر. ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەاەو مۇشە مەملەكەتتەرى يمپورت كولەمى تۋرالى قورىتىندىنى 2023 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىنىڭ سوڭىندا تاپسىرادى. ەەك الاڭىندا باج سالىمىن قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ورتاق ۇستانىم سول كەزدە عانا ايتىلادى. «وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىپتاسىپ قالعان ستاندارتتاردى تۇزەتۋ تۋرالى شەشىم ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا كونسەنسۋسقا قول جەتكىزىلگەن جاعدايدا عانا قابىلدانادى», دەيدى ساۋدا مينيسترلىگى.
ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, باج سالىعىن وزگەرتۋ بىرەر جىلدا بىتە سالاتىن شارۋا ەمەس. رەسەي بانكىنىڭ مالىمەتىندە 2021 جىلى رەسەيدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 798 ميلليارد دوللار ەكەنى, يمپورتتىڭ ۇلەسى 303,9 ميلليارد دوللار بولعانى ايتىلعان. وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ رەسەي فەدەرالدىق كەدەن اگەنتتىگى ساۋدا ستاتيستيكاسىن جاريالاماي قويدى. بۇۇ ساۋدا دەرەكتەر بازاسىنىڭ مالىمەتتەرىندە 2022 جىلدىڭ العاشقى 10 ايىندا رەسەيدىڭ يمپورتى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا, 51,5 پايىزعا تومەندەگەنى ايتىلعان. 2022 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسى 3,1 پايىزعا وسكەنىن, ءىجو 225,2 ميلليارد دوللارعا جەتكەنىن وسىعان دەيىن جازدىق. 2021 جىلى قازاقستان مەن ەاەو ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا, 7,1 پايىزعا ءوستى, وداقتىڭ وزگە ەلدەرىنە ەكسپورت 22,3 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. بۇل ءبىزدىڭ جالپى ساۋدا بويىنشا ەاەو-داعى ۇلەسىمىز 25,7 پايىزعا جەتكەنىن كورسەتىپ تۇر.
ەاەو-داعى ءاربىر شەشىمدى وداققا مۇشە ەلدەر دە, باتىس ەلدەرى دە ساياسي شەشىم دەپ قابىلدايدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ماڭىزدىسى, مىندەتتەردىڭ جاڭا پروپورتسياسىن تەك پارلامەنت قانا ماقۇلدايدى. دەمەك ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جاڭا پارلامەنتىنىڭ «ازۋىنىڭ مىقتىلىعىن» وسى ولشەم تالقىعا تۇسكەندە بىلەتىن بولامىز.
ەكونوميكالىق ساراپشى ەرلان يبراگيم بىزبەن اڭگىمەسىندە مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا كونسەنسۋس سانكتسياعا دەيىنگى كارتينانى وزگەرتۋگە كەدەرگى بولاتىنىن ايتادى. ماسكەۋ مۇنداي جاعدايدا قازاقستان نەمەسە قىرعىزستان ارقىلى وتكەن يمپورتقا بايلانىستى كەدەندىك ءراسىم تەك قانا تەحنيكالىق قادام ەكەنىن, ناقتى وزگەرىستەر ەاەو-نىڭ سىرتقى ساۋدا كولەمىنە قاراپ انىقتالاتىنىن العا تارتۋى مۇمكىن. سەبەبى وسىعان دەيىن پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ باج سالىمىنداعى وزگەرىستەرگە قاتىستى باعا ايىرماشىلىعىنا وتەماقى بەرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەن. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي وتەماقى تۇرىندەگى جەڭىلدىكتەر حالىقارالىق تاجىريبەدە بار.
«ەاەو شارتتارىندا باج سالىمىنا قاتىستى وزگەرىستەر بولسا قانداي شەشىم قابىلداناتىنىن بىلمەيمىز. بىراق وداقتىڭ وزەگى – وسى كەدەندىك باج سالىمدارىنا بايلانىپ تۇرعانىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ەاەو-نىڭ «ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى» وسى فاكتورعا بايلانىپ تۇرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قازاقستان جاعى ءوز ۇسىنىسىن تاباندى تۇردە قورعايتىنىنا, پارلامەنتتىڭ جاڭا قۇرامىنىڭ ونى قابىلداۋدى كەشىكتىرمەيتىنىنە سەنەمىن. بۇل ماسەلە ۇلتتىق-مەملەكەتتىك كەدەندىك ساياساتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەدى», دەيدى ە.يبراگيم.
كەدەندىك باج الىمدارى ەاەو-نىڭ رەسەيدەن وزگە مۇشە ەلدەر ءۇشىن ۇلكەن پروبلەما ەكەنى تۇسىنىكتى.
ەەك-ءتىڭ ەكونوميكا جانە قارجى ساياساتى جونىندەگى ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ اقپان ايىنىڭ باس كەزىندە قازاقستاندىق جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋدە بۇل ماسەلە وتكەن جىلدىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ كوتەرىلە باستاعانىن, بىراق ازىرگە وزگەرىس جوق ەكەنىن ايتقان.
«بۇل ۇسىنىستى تەك قازاقستان عانا ەمەس, ارمەنيا مەن قىرعىزستان دا قولداپ شىققان. بىراق ازىرگە وزگەرىس جوق. ءبىز ساياسي جاعدايعا بايلانىستى ستاندارتتاردى اۆتوماتتى تۇردە قايتا ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا ادىستەمە ازىرلەۋدى ۇسىندىق. بىراق رەسەي مەن بەلارۋس بۇل يدەيانى قولداماي, بۇگىن بۇلاي, ەرتەڭ باسقاشا بولادى دەپ وتىر», دەگەن ەدى ب.ساعىنتاەۆ.
ساعىنتاەۆ بۇل ماسەلەنى دۇرىس كوتەرىپ وتىر. بۇعان دەيىن جابىق ەسىك جاعدايىندا ايتىلىپ كەلگەن ماسەلە ەەك باسقوسۋىندا پلانەرلىق سەسسيالار اراسىنداعى ۇزىلىستە جاريالى تۇردە ايتىلدى. بۇل پىكىر تىم بولماسا ەاەو-نىڭ ساياسي ەمەس, ەكونوميكالىق وداق ەكەنىن ەسكە سالىپ تۇرادى.
ەاەو-داعى نەگىزگى ساۋدا جولى بىزگە رەسەي ارقىلى كەلەدى. كورشى ەلدىڭ يمپورتىنىڭ قانداي سيپاتتا ەكەنىن, ونىڭ قايسىسى يمپورت, قايسىسى رەەكسپورت ەكەنىن بىلمەيمىز. سەبەبى جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, 2022 جىلدىڭ كوكتەمىنەن كورشى ەلدىڭ كەدەن ستاتيستيكاسىنىڭ مالىمەتتەرى جابىق.
ە.يبراگيم ايتىپ وتكەندەي, رەسەيدىڭ ءوزى بىرجاقتى تۇردە قابىلدانعان كەلىسىمدەر مەن ستاندارتتاردان وڭاي باس تارتاتىنىن كورىپ تە ءجۇرمىز. ءبىز رەسەيلىكتەر ءۇشىن نارىقتى ءىس جۇزىندە اشتىق, كورشىلەرىمىز بولسا سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جاعدايلاردى العا تارتىپ, تاۋارلارىمىزدىڭ جولىن شەكتەپ تاستاپ جۇرە بەرەتىنى قالىپتى جاعدايعا اينالدى. وتكەن جىلدىڭ جازىندا, ايدىڭ كۇننىڭ امانىندا قانتقا تىيىم سالۋى نارىقتاعى جاعدايدى قيىنداتىپ جىبەرسە دە ۇندەمەدىك. بۇل جاعداي رف قانتىنا يەك ارتىپ, قامسىز وتىرعان قازاق نارىعىنىڭ قانتقا قاتىستى سەگمەنتىنىڭ ارباسىن كەيىن بۇرىپ جىبەردى. رەسەي قانتىنا يەك ارتقان نارىق قانت شيكىزاتىن ءوز ەلىمىزدە دايىنداۋدى بوساڭسىتىپ الدى. قانت ماسەلەسىنىڭ ەتەك-جەڭىن جيناۋ قاجەتتىگى وتكەن جىلى عانا ەسكە ءتۇستى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەاەو-دا كەنەتتەن نايزاعاي ويناپ, كۇننىڭ كۇركىرەپ كەتۋى – رف مەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارىنا ءوز زاڭنامامىزدى تياناقتاماي جاتىپ, قوسىلا سالۋىمىزدىڭ كەرى سالدارى.
«سەڭ قوزعالدى. ءبىزدى ەاەو-مەن جۇزدەگەن كەلىسىمشارتتار بايلانىستىرادى. بىراق قاجەت كەزدە تىيىم سالۋ نەمەسە شەكارانى جاۋىپ قويۋ ارقىلى ەس جيىپ الۋعا قۇقىمىز بارىن رف تاجىريبەسى ارقىلى كورىپ وتىرمىز. ۇسىنىس تەك قازاقستان ەمەس, قىرعىزستان, ارمەنيا جاعىنان دا قولداۋ تاۋىپ وتىر. دەمەك داۋىسقا سالۋ ارقىلى دا ۇسىنىستى وتكىزىپ جىبەرۋگە مۇمكىندىك بار», دەيدى ە.يبراگيم.
ال كەلەسى ساراپشى ايبار ولجاي بىزبەن اڭگىمەسىندە 2022 جىلدىڭ ستاتيستيكاسىندا قازاقستاننىڭ ەاەو-داعى ساۋدا كولەمى, يمپورتى ۇلعايعانىن ايتىپ بەردى. بۇل بىزگە كەدەندىك باج سالىمدارىن رەسەيدىڭ ۇلەسىنەن 10 پايىز كوبەيتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز قىرعىزستانعا دا, ارمەنياعا دا مۇمكىندىك تۋىپ وتىرعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز.
«قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى داۋىسقا سالىنۋى ءتيىس. رەسەي مەن بەلارۋس ءوزىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ قالۋعا تىرىسادى. سوڭعىسى كەزىندە ءوزىنىڭ ۇلەسىن ءبىزدىڭ ۇلەس ەسەبىنەن كوبەيتىپ العان. مۇنداي رەسىمدەر ەاەو شارتتارىنا سايكەس كەلە بەرەتىنى سول كەزدە ايتىلعان. ەاەو شەڭبەرىندە قاتىپ قالعان ستاندارتتىڭ قالىپتاسىپ قالۋى نارىق زاڭىنا قايشى. بۇل رەتتە كەدەندىك باج الىمى – ساۋدا اينالىمىنىڭ بارومەترى. ەاەو ىشكى نارىعىنداعى وزگەرىستەردى كورىپ وتىرمىز. دەمەك ەاەو-نىڭ وزگە ەلدەرى ءۇشىن دە, رەسەي مەن بەلارۋس ءۇشىن دە كەرى شەگىنەتىن ورىن جوق. كەدەندىك باج سالىمىنداعى وزگەرىستەر وداقتىڭ تاعدىرىن شەشەدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ا.ولجاي.
الماتى
