كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ءۇي باعاسىنىڭ شارىقتاۋىنا اۋەلى پاندەميا, ودان كەيىنگى زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى دە اسەر ەتتى. بىلتىر جىل سوڭىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن اتالعان باعدارلامانىڭ 2029 جىلعا دەيىن جالعاساتىندىعى ايتىلعان, بۇل جونىندە وتاندىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرى ءار قيلى.
ۇلتتىق بانكتىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا بانكتىڭ يپوتەكالىق پورتفەلىن كەم دەگەندە 3 ترلن تەڭگەگە ءوسىرۋ جانە جىل سايىن قازاقستاندىقتارعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي زاەمدارىنىڭ جالپى سوماسىن 50 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتۋ جوسپارلانعان بولاتىن. 2018 جىلى 100 ملرد تەڭگەدەن باستالسا, 2022 جىلى 300 ملرد تەڭگەگە ءوسىپتى. «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇشىن قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي مۇمكىندىگىن جاساۋ. مەملەكەتتىڭ ۇسىنىپ وتىرعان شارتتارى كرەديتكە باسپانا ساتىپ الۋعا عانا ەمەس, وتباسىلىق بيۋدجەتتىڭ جاعدايىنا قاراي قارىزدى ۋاقتىلى, قيىندىقسىز تولەپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. مۇنداعى ەرەكشەلىك – وسى باعدارلاما ارقىلى قاتىسۋشىنىڭ باستاپقى نارىقتا باسپانا الۋعا بايلانىستى قۇرىلىس سالۋشىنى ءوزى تاڭدايتىندىعىندا. بۇدان بولەك قارىز الۋشىدان زاەمدى ۇسىنعانى جانە قىزمەت كورسەتىلگەنى ءۇشىن كوميسسيا الىنبايدى. كەپىل مۇلكىن جانە قارىز الۋشىنىڭ ءومىرىن ساقتاندىرۋ مىندەتتى ەمەس, ساقتاندىرۋ قاجەت بولعان جاعدايدا بارلىق شىعىندى نەسيە بەرگەن بانك كوتەرەدى. بۇعان دەيىن تۇرعىن ءۇي يپوتەكالارىنىڭ بىردە-بىرىندە مۇنداي نەسيەلەۋ شارتتارى بولعان ەمەس. دەسەك تە, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسان ايلارىندا تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ 8,8%-عا قىسقارعان. بۇل رەتتە بىلتىر جالپى تۇرعىن ءۇي الاڭىنىڭ شارشى مەترىنە ورتاشا ناقتى قۇرىلىس شىعىندارى 12,2%-عا وسكەن. 2023 جىلعى 2 ناۋرىزداعى جاعداي̆ بوي̆ىنشا اتالعان باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا 894,9 ملرد تەڭگەگە 66 865 قارىز بەرىلىپتى. بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت ارالىعىندا قولجەتىمدى يپوتەكا حالىق تاراپىنان ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولعان. باعدارلاما اياسىندا 1 ترلن تەڭگەگە نەسيە بەرۋ جوسپارلانىپ, قازىر اقشالاي ءليميتتىڭ 811 ملرد تەڭگەدەن استامى يگەرىلىپ, ماقۇلدانعان نەسيەلەر سوماسى باعدارلاما بيۋدجەتىنەن اسىپ كەتكەن.
«باعا قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ قارجىلىق جاعدايىمەن بايلانىستى. ەگەر تۇرعىن ءۇي سالاتىن كومپانيالاردا شۇعىل وتىمدىلىك قاجەتتىلىگى تۋىنداسا, وندا باستاپقى ءۇي باعاسى ارزاندايدى. قولدانىستاعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ءوز نارىعى بولادى. ۇسىنىستار كوپ بولىپ, ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى جيناعى ارقىلى العان تۇرعىن ۇيلەر دە ساتىلادى, باعا تومەندەيدى», دەيدى ەكونوميست ەلدار شامسۋتدينوۆ.
بۇۇ حالىقارالىق تالاپتارىنا سايكەس, ەلدەگى ءار تۇرعىنعا شاققاندا كەمىندە 30 شارشى مەترلىك باسپانا بولۋى كەرەك. ۇلتتىق ستاتيستيكا بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش ءار ادامنىڭ باسىنا شاققاندا 23 شارشى مەتردەن اسپايدى ەكەن. وتكەن جىلعى بەلگىلەنگەن جوسپارعا سايكەس, ەلىمىزدە 18 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنۋى كەرەك بولعان. الايدا 2022 جىلدىڭ اياعىندا ناتيجە 15,1 ملن شارشى مەتردى قۇراپ, اتالعان تومەن كورسەتكىشتىڭ سەبەبىن قۇرىلىسشىلار يمپورتتىق ماتەريالداردىڭ كۇرت قىمباتتاۋىنان دەپ تۇسىندىرگەن بولاتىن. باعاعا كەلەر بولساق, وتكەن جىلى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا جاڭا تۇرعىن ۇيلەر 17,3 پايىزعا, قولدانىستاعى پاتەرلەر 26,9 پايىزعا قىمباتتاعان. بۇل تۋرالى ساراپشىلاردىڭ دا پىكىرى ءارتۇرلى. ونىڭ ۇستىنە بيىل ءبىراز جىلدان بەرى تۇرعىن ءۇي نارىعىندا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «7-20-25» باعدارلاماسىنا دا ءبىراز وزگەرىستەر ەندى. ەكونوميست اسىلبەك كۇزدەۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اتالعان باعدارلاما جۇمىس ىستەگەنىمەن قاراپايىم حالىققا ءتيىمسىز جاقتارى بار. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىمەن اينالىساتىن كوپتەگەن كومپانيا ءدال وسى باعدارلامامەن ءۇي العىسى كەلگەن ادامدارعا تەك ەڭ جوعارى نەمەسە ءبىرىنشى قاباتتاعى پاتەرلەردى عانا ۇسىنىپ كەلگەن. نەگىزىندە ونداي تالاپ ەش جەردە جازىلماعان. بىراق قۇرىلىس كومپانياسى سىزگە باسقا تاڭداۋ بەرمەيدى. جاقىندا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر باسپاناعا جەتە الماي جۇرگەن ءبىراز ادامدارعا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ساراپشى اتالعان باعدارلاماعا بولىنەتىن قاراجات كولەمىنىڭ ازايىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن مەملەكەتتىك سۋبسيديامەن جۇمىس ىستەگەندىگىن ءارى التەرناتيۆتى نۇسقا بولماعاندىعىن ايتتى.
«سول سەبەپتى دە ۇكىمەت ءبىر جاعىنان بۇل باعدارلامانى امالسىزدان جالعاستىرۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعان سياقتى», دەيدى ساراپشى.
تاعى ءبىر ماسەلە جاڭادان سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەردىڭ ساپاسىنا قاتىستى. سونىڭ ءبىرى – قاۋىپسىزدىك جاعىن ەسكەرۋ.
«تۇركياداعى ءزىلزالادان كەيىن ءوز ەلىمىزدە دە وسىنداي اپاتتى ايماقتار بار, ماسەلەن الماتى قالاسىنىڭ ءوزى 9-10 بالدىق جاعدايدا تۇر دەگەن سياقتى اقپاراتتار حالىقتىڭ باسپاناعا دەگەن سۇرانىسىن پالەندەي تومەندەتەدى دەپ ويلامايمىن. دەگەنمەن وسىنداي اشىق اقپاراتتار قۇرىلىس كومپانياسىنان جاڭا ۇيلەردىڭ سەيسموتۇراقتىلىعى تۋرالى قاجەتتى قۇجاتتاردى تالاپ ەتۋشىلەر سانىن ءبىرشاما ارتتىرۋى مۇمكىن», دەگەن پىكىردە.
ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستاندا تۇرعىن ءۇيدى جالعا بەرۋدەن تۇسكەن كىرىس ءبىر جىلدا 320 ملرد تەڭگەگە وسكەن. باعدارلامانىڭ نەگىزگى تالاپتارى ساقتالعانىمەن, بىرقاتار وزگەرىس تە بار. ماسەلەن, قارجىلاندىرۋعا ليميت ەنگىزىلدى. ەندى باعدارلاماعا جىلىنا 100 ملرد تەڭگە بولىنەدى. تيىسىنشە, ادىلدىك قاعيداتىن ساقتاۋ ءۇشىن «7-20-25» يپوتەكاسىن تەك ءبىر رەت الۋعا بولادى. بۇل ءتيىمدى يپوتەكانىڭ شىنىمەن مۇقتاج ازاماتتارعا بەرىلۋى ءۇشىن كەرەك. ساراپشى ايبار ولجايدىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعدارلاماعا قالاعانداردىڭ بارلىعى بىردەي قول جەتكىزە المايدى.
«سەبەبى جىل سايىنعى بولىنەتىن قارجى شەكتەۋلى. ال قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ قۇرىلىس قارقىنى كۇشتى. نارىققا جاڭا باعدارلاما قوسىلماسا, سول سالىنعان ۇيلەردىڭ بارلىعى يەسىز قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان ساراپشىلار بانكتەر مەملەكەتكە ارقا سۇيەمەي, ءوز الدىنا يپوتەكالىق باعدارلامالاردى ىسكە قوسۋى كەرەك دەپ سانايدى. الەۋمەتتىك كومەك بارشا ازاماتقا ەمەس, ناقتى كورسەتىلۋگە ءتيىس, ويتكەنى قوعامدا قولداۋدى قاجەت ەتەتىن الەۋمەتتىك توپتار جەتەرلىك. ولارعا مەملەكەت ناقتى كومەك كورسەتۋى كەرەك. شىنىن ايتقاندا, قازىر كوممەرتسيالىق نارىققا مەملەكەت ارالاسىپ, نارىقتى بۇزىپ جىبەردى. بانكتەر وزدەرى كوممەرتسيالىق يپوتەكا بەرە الماي قالدى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ تومەن پايىزىمەن باسەكەلەسۋ مۇمكىن ەمەس. ال مەملەكەت تومەن پايىزبەن يپوتەكا بەرىپ, ينفلياتسيانى ۋشىقتىرىپ الدى. تومەن پايىز باعانىڭ وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازىر مەملەكەت اقىرىنداپ ەكونوميكادان كەتىپ, نارىقتى رەتتەۋگە كوشىپ جاتىر. ءسويتىپ, بانكتەر وزدەرى جەكە يپوتەكالىق كرەديت بەرە الۋى كەرەك», دەيدى.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە, مەملەكەت نارىقتان ءبىرجولا كەتكەن كەزدە عانا ادىلەتتى, سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا تەتىكتەرى جۇمىس ىستەي باستايدى.
«2005-2007 جىلدارى بانكتەردىڭ يپوتەكالىق باعدارلامالارى بولعان. قازىر ءبارى مەملەكەتكە ارقا سۇيەپ الدى. كەزىندە تۋىنداعان قيىن ساتتەردە مەملەكەت امالسىزدان نارىققا كەلگەن ەدى. ەندى ادامدارعا كومەكتەسىپ, نارىقتى كوتەرىپ بەرگەننەن كەيىن بۇل جاقتان كەتۋى كەرەك. ارينە, بۇل پروتسەسس كوپ ادامعا ۇناماۋى مۇمكىن. مەنىڭ ويىمشا, مەملەكەتتىڭ نارىقتان كەتكەنى دۇرىس, سوندا نارىق زاڭدىلىقتارى جۇمىس ىستەي باستايدى. ءتيىمدى دەگەن «7-20-25» يپوتەكالىق باعدارلاماسى دا قازىرگى ۋاقىتتا ءتيىمسىز بولىپ تۇر. وسىعان وراي نارىقتا بارشاعا قولجەتىمدى جاڭا باعدارلاما قاجەت», دەيدى ول.
