ون جاسىندا سيرەك كەزدەسەتىن قاتەرلى دەرتكە ۇشىراپ, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى مەن سارقىلماس ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا دەرتتى جەڭىپ شىققان ءجاميلا باحتيارقىزىمەن بولعان كەزدەسۋدەن العان اسەرىمىزدى ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. ال شىعارماسىن وقىپ وتىرىپ كەيىپكەرى – قارشاداي قىزدىڭ شىدامدىلىعىنا تاڭعالاسىز, وزىنە دەگەن سەنىمىنە سۇيسىنەسىز, بىردە ونىمەن بىرگە مۇڭعا باتاسىز, ول مۇڭنان دا كەيىپكەردىڭ ءوزى الىپ شىعادى. «اكەشىم, اناشىم, نەگە مەن؟ نە ءۇشىن؟.. قاراڭعىلىق. جالعىزبىن. جادىمدا ساقتالعانى وسى عانا. ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ, قايتا وياندىم. وزىمە بەلگىسىز, قاراڭعى, جات الەمدە وياندىم. سول الەمنىڭ كەڭىستىگىندە سامعادىم. بويىمدى باۋراعان السىزدىك, جانىمدى اشىتقان دەرت ءبىر ساتتە عايىپ بولدى. ول الەمدە مەنى ەشكىم كورمەيتىن, ال مەن بارلىعىن كوردىم. ۇزىلگەن ۇمىتتەردىڭ, ىزگى تىلەكتەردىڭ, اڭقاۋ جۇرەكتەردىڭ اراسىندا قالىقتاي ۇشتىم. ەسسىز جاتقان ادامداردىڭ جۇرەك ءۇنىن تىڭدادىم. اق جۇرەكتەر: ء«ومىر سۇرگىم كەلەدى» دەپ باياۋ بولسا دا, ءۇزىلىسسىز سوقتى. بۇل جەر – جانساقتاۋ ءبولىمى ەدى», دەيدى ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىندا جاتقان ءجاميلا.
ءيا, ءجاميلانىڭ «بايشەشەك» اتتى تۋىندىسى وسىلاي باستالادى. اكەسى باحتياردىڭ ايتۋىنشا, و باستا ءجاميلا ءوز ءومىرىن ورنەكتەپ جازۋدى ماقسات ەتپەگەن. ادام اعزاسىنداعى بۇكىل بۇلشىق ەتتەردىڭ سالدانۋىنا سوقتىراتىن «مياستەنيا» دەگەن وتە سيرەك كەزدەسەتىن نەۆرالگيالىق اۋرۋعا شالدىققان قىز دەرت سالدارىنان تۇرا الماي, جۇرە الماي, سويلەي الماي قالعان كەزىندە اينالاسىنداعىلارمەن قاعازعا جازىپ سويلەسەتىن بولعان. ءسويتىپ, كۇندەلىك جازۋدى ادەتكە اينالدىرىپتى. «وندا ۇلكەن سىناقتان وتكىزگەن جاراتقان يەمىزگە, اينالاسىندا قۇراقتاي ۇشىپ قىزمەت ەتكەن اتا-اناسى مەن تۋىستارىنا, اق حالاتتى ابزال جاندارعا العىس ايتادى. اتاسى مەن اجەسىنىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا جاقىندارىنا توسىنسىي جاساعىسى كەلىپ, ەستەلىكتەرى بويىنشا دايىنداعان قولجازباسىن جىبەرىپتى. بۇل بىزگە شىنىمەن توسىنسىي بولدى!», دەيدى باحتيار ءالتاي ۇلى. جاس قالامگەر ءجاميلا باقتيارقىزى «بايشەشەك» تۋىندىسى ارقىلى جاراتۋشىعا اكە-شەشەسىنىڭ, تۋىستارىنىڭ جۇزىنە قۋانىش شۋاعىن سىيلادى, العىسىن ءبىلدىردى. ال تاعدىر سىناعىمەن كۇرەسۋگە جەتەلەگەن بۇلا كۇش – سەنىم بولدى. ء«جاميلانىڭ باسىنان وتكەن قيلى تاعدىرىن باياندايتىن بۇل كىتاپ مەنى بىردەن باۋرادى. جاتا-جاستانا وقىدىم. وسىلايشا, قالامگەر قىزدىڭ قارىم-قابىلەتىن مويىندادىم. قازىرگى قوعامدا كوپ اكە بالالارى اۋىر دەرتپەن اۋىرىپ قالسا, اناسىنان كورىپ, وتباسىن تاستاپ كەتىپ جاتادى. سونداي كەزدە بۇكىل قيىندىق انانىڭ يىعىنا تۇسەدى. وسىنداي اۋىرتپالىقتى قايىسپاي كوتەرىپ جۇرگەن باتىر انالارىمىز بۇگىنگى قوعامدا قانشاما. ال باقتيار كەرىسىنشە, ءاردايىم قىزىنىڭ قاسىنان تابىلدى. جانىنا جەبەۋ بولدى. قىزىن دەرتتى جەڭىپ شىعۋعا جىگەرلەندىردى. اللا تاعالا ەشكىمدى بالامەن سىناماسىن, اكە-شەشەنىڭ كوزىنىڭ قاراسى مەن اعىنداي بالاپاندارى امان بولسىن», دەيدى ەلىمىزگە بەلگىلى جازۋشى-جۋرناليست كۇليا ايداربەكوۆا.
كۇندەلىك رەتىندە تاعدىرىنىڭ جەلىسىندە جازىلعان كىتاپتى ءجاميلا قازمۋ-دا وقىپ جۇرگەندە وسىدان 3-4 جىل بۇرىن باستاپتى. الايدا پاندەميا كەزىندە قالامىن قاڭتارا تۇرۋىنا تۋرا كەلگەن. كەيىن قايتا قولعا الىپ, جازۋعا كىرىسەدى. «بۇل كىتاپ قيىندىقتى اسقان سابىرمەن وتكىزگەن جاپ-جاس جاننىڭ جۇرەك لۇپىلىنەن كەلگەن يماني حابار. «بايشەشەك» – تاعدىر تۋرالى جازىلعان كىتاپ» دەپ باعا بەرىپتى بەلگىلى جازۋشى اشىربەك كوپىش كىتاپتىڭ العى سوزىندە. حيكاياتتىڭ باس كەيىپكەرى ءجاميلانىڭ ءوزى. ياعني وقيعا قارشادايىنان كۇردەلى كەسەلگە دۋشار بولعان ءوزىنىڭ اتىنان باياندالادى. كىتاپ بەتىن پاراقتاعان سايىن سىرقاتىنىڭ تەزىرەك جەڭىلدەپ, ايىققانىن قالاپ, تىلەۋلەس بولىپ وتىراسىز. دەرتتى جەڭگەنىن ءبىلىپ قۋانىشتان جانىڭىز ماسايراپ, كىتاپ كەيىپكەرى ايرىقشا جاقسى كورەتىن بايشەشەككە تولى كەڭ دالانىڭ ساف اۋاسىمەن تىنىستاعانداي اسەردە بولاسىز. اۆتور شىعارماسىندا سەنىم مەن تازالىقتىڭ, جاقسىلىق پەن ءۇمىتتىڭ بەلگىسىندەي بايشەشەك گ ۇلىنىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا ءتان ادەمى اڭىزدى تىلگە تيەك ەتەدى. بۇدان كەيىن ون جىل بويى باسىنان وتكەرگەن ۇيقىسىز-كۇلكىسىز, ازاپتى كۇندەرى باياندالعاندا جانىڭىزدى سالا جاردەمدەسكىڭىز كەلەدى. اۆتورمەن بىرگە اۋىر حالدە جاتقان ادام ءۇشىن ۋاقىتتىڭ تىم باياۋ جىلجيتىنىن سەزىنىپ, «ويلانىپ تا, جىلاپ تا, كۇرسىنىپ تە, ءتىپتى ك ۇلىپ تە ۇلگەرەسىڭ». «ويىم شاتاسىپ كەتتى. ءيا, مەكتەپ باياعىدا ۇمىتىلعان اڭگىمە. قازىر ماعان ءبىر كۇندىك ومىردەن ارتىق ەش نارسەنىڭ دە كەرەگى جوق. ءولىم جايلى ويلاعىم كەلمەسە دە, ويلايمىن» دەگەن بايانداۋعا جەتكەندە تىپتەن دەگبىرىڭىز كەتە باستايدى. اللادان اماندىعىن سۇراپ, جامان ويدان تەز ارىلتۋىن وتىنەسىز. دەگەنمەن ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن ءبىلىپ, سابىرعا كەلەسىز. «سەنىم, ءۇمىت دەگەن ۇكىلەنگەن سەزىمدەر ءبىزدى العا قاراي جەتەلەيدى. ال ەسەيە كەلە ولاردان الىستاپ كەتەمىز. مەن اۋرۋىما جەڭىل قارادىم, ونى قابىلدادىم, جاقسى كوردىم جانە كۇرەستىم. وسىدان بولار, كىشكەنتاي بوبەكتەر مەن جاستار ۇلكەندەرگە قاراعاندا دەرتتى تەزىرەك جەڭەدى. سەبەبى ءبىز بالا جاستا جانىمىز قينالسا دا ۋايىمعا سالىنبايمىز», دەيدى اۆتور. كىتابىندا ءوزىنىڭ قاسىندا كۇندىز-ءتۇنى قۇراق ۇشىپ, شارق ۇرعان اكەسى باقتيار ءالتاي ۇلى مەن اناسى عاليا ابىلازىسقىزى تۋرالى تەبىرەنە, زور سۇيىسپەنشىلىك, ەرەكشە قۇرمەتپەن جازادى. «مەن سويلەي المايمىن, ويىمدى نە جانارىممەن, نە قارا قالامنىڭ ۇشىمەن بىلدىرەمىن. قولىمدا كىشكەنتاي جاسىل بلوكنوت بولاتىن, اناما: «جاقسى, مام. تاماق ءىشتىم. سىزدەر قالايسىزدار؟» دەپ جازدىم» دەيدى بۇل ءسات تۋرالى. ياعني اۋرۋدىڭ جانىنا باتقانىن ايتىپ اناسىنىڭ قاسىرەتىن تەرەڭدەتكىسى كەلمەيدى. ال اكەسى تۋرالى جۇرەك تولقىنىسىندا: «ماعان ءناسىپ بولعان ومىردەگى ەڭ ءبىر ۇلكەن باق – اكە ماحابباتى. مۇنداي سەزىمدى ەشكىمنەن كورگەن ەمەسپىن. ارامىزدا ون سەگىز مىڭ عالامعا سىيمايتىن ۇلكەن بايلانىس بار, اكەم بۇل تىلسىمدى ماحاببات دەپ اتايدى. مەنى ەركەلەتكەنىنە, شەكسىز سۇيگەنىنە, ماڭدايىمنان يىسكەگەنىنە, كۇن سايىن ايتۋدان جالىقپايتىن ءتاتتى سوزدەرىنە قانىپ ءوستىم. ءالى كۇنگە دەيىن شاشىمدى كەپتىرىپ بەرەتىن دە, كەيدە ادەمى اڭگىمەسىمەن ۇيىقتاتاتىن دا, اياعىمدى ۋقالاپ, حانشايىمعا بالاپ, ماعان قىزمەت ەتەتىن دە وسى كىسى. الەمدەگى بارلىق اكە مەنىڭ اكەمدەي بولسا – قوعامداعى ايەلدەرگە تۇسەتىن سالماق تا, كەمسىتۋ دە, باسقا ادىلەتسىزدىكتەر مەن جات قىلىقتار دا جويىلىپ كەتەر مە ەدى؟», دەيدى. ءيا, بۇل جالعاندا بالا ءۇشىن ەڭ قىمبات جان دا – انا مەن اكە! قىزى وسىلاي ەرەكشە باعالاعان اكەسى – باقتيار ونەرباەۆ الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, تەكەلى قالاسىنىڭ اكىمى سياقتى ابىرويلى قىزمەتتەر اتقارعان. قازىر شىمكەنت قالالىق ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى. اسا اۋىر سىرقاتپەن ون جىل بويى الىسا ءجۇرىپ, سونداي قيىن حالىنە قاراماستان مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرۋى, ءوزى قالاعان جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋى وقىرماننىڭ جاميلاعا دەگەن قۇرمەتىن ەسەلەي تۇسەدى. «سەن ەندى تولىق جازىلدىڭ!» دەگەن ءسوزدى ەستىگەن ءتۇنى كوز ىلە الماي, تاڭ اتقانشا ساجدەدەن باس كوتەرمەي, دۇعادا وتىرادى. وسىلايشا, جاراتقان يەسىنە, اتا-اناسىنا, تۋىستارىنا دەگەن شەكسىز العىسىن بىلدىرەدى.
كۇرەس, سەنىم جانە جەڭىس دەگەن ءۇش تاراۋدان تۇراتىن «بايشەشەك» تۇپنۇسقادان ورىس جانە وزبەك تىلدەرىنە اۋدارىلىپتى. ەندى قىرعىز, تۇرىك, اعىلشىن, يسپان تىلدەرىنە اۋدارىلىپ جاتىر ەكەن. جۋىردا ءجاميلا باحتيارقىزى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا: «اللا قالاسا, كوكتەمنىڭ شۋاقتى كۇنىندە باسىمىز امان, باۋىرىمىز ءبۇتىن «قارلىعاش» اتتى جاڭا كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىندا كەزدەسەمىز» دەپتى. اتالعان تۋىندىسىنىڭ تۇساۋكەسەرىن ءوزى ەرەكشە جاقسى كورەتىن, ون بالا ءوسىرىپ-تاربيەلەگەن اجەسى جانات پەن نەمەرەسىنىڭ وسى كۇنگى قۋانىشتارىنا ورتاقتاسا المايتىن مارقۇم ءالتاي اتاسىنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي وتكىزبەك. «بايشەشەكتى» ءبىر دەممەن وقىپ شىققان وقىرماندارى ەندى «قارلىعاشتى» كۇتۋدە.
تۇركىستان وبلىسى
