سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
مەرەكەلىك جيىندا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ, ۇلتتىق ارنادا ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمى قالعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
«قارا شاڭىراقتا بىرنەشە جىل قىزمەت ەتكەنىمدى ماقتان تۇتامىن. بۇل مەنىڭ ەڭبەك جولىمداعى ەرەكشە كەزەڭ بولدى. «Qazaqstan» ارناسى – قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ باستاۋ بۇلاعى. مۇندا حالقىمىزدىڭ تالاي تۇلعالارىنىڭ ءىزى قالعان. قاناپيا مۇستافين باستاپ كەلگەن ۇجىمدا كامال سمايىلوۆ, عادىلبەك شالاحمەتوۆ, ساعات اشىمباەۆ سەكىلدى قازاق ازاماتتارى ەڭبەك ەتتى. ال ۇلت رۋحىنىڭ ايناسى مەن بايراعىنا اينالعان شەرحان مۇرتازا باسقارعان ۋاقىت ارنانىڭ ءداۋىرلى كەزەڭى بولعانى ءسوزسىز. بەرتىن كەلە عالىم دوسكەن, نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى, جاناي وماروۆ, نۇرجان جالاۋقىزى سەكىلدى مىقتىلار جەتەكشىلىك ەتىپ, ارنا جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەردى. وسىندا ۇزاق جىلدار بويى ەڭبەك ەتىپ, ونىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان جاندار از ەمەس. ۇلتتىق ارنا قاشاندا ارداگەرلەرىن ارداقتاي بىلگەن. اعا بۋىن مەن جاستاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتىپ, ۇرپاق ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا ايرىقشا ءمان بەرەدى», دەدى ەرلان قارين.
سونداي-اق ول «قازاقستان» تەلەارناسى ەلىمىزدە تولىقتاي مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتىپ وتىرعان باستى جانە جالعىز ارنا ەكەنىن ايتتى.
«ۇلتتىق ارنا – ۇلت رۋحانياتىنىڭ كيەلى ورداسى. تەلەارنا العاش اشىلعان كۇننەن باستاپ قازىرگى كۇنگە دەيىن ونىڭ ۇجىمى رۋحانياتىمىزدى بايىتۋدا ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ ءجۇر. «تاڭشولپانمەن» باستالاتىن باعدارلامالار «مىڭ ءبىر تۇنگە» دەيىن جالعاسىپ, انا ءتىلىمىزدى نىعايتىپ, كوزقاراس, كوكجيەگىمىزدى كەڭەيتۋگە وزىندىك ۇلەس قوسىپ وتىر. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ البەتتە ۇلى تۇلعالارىمىزدى ۇلىقتاۋ جولىندا ارناعان ەڭبەكتەرى وراسان زور. كەزىندە الاش ارىستارىنىڭ قيىن تاعدىرىن بەينەلەگەن «تار زامان» تەلەسەريالىن تۇسىرگەنى بارشاڭىزعا بەلگىلى. سودان بەرى ۇلى اباي, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, قانىش ساتباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ جانە باسقا دا ءبىرتۋار تۇلعالارىمىز تۋرالى سەريالدار ءتۇسىرىلدى. بۇل ۇلكەن قارجى, قايراتتى تالاپ ەتەتىن جۇمىس. سول سەبەپتى ۇلتتىڭ جوعىن تۇگەندەپ, كەم-كەتىگىن بۇتىندەپ وتىرعان تەلەارنا ۇجىمىنىڭ ەڭبەگىن جۇرتىمىز جوعارى باعالايدى», دەدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.
سونداي-اق پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ تا مەرەيتويعا وراي قۇتتىقتاۋ جولدادى.
«بۇل توي – تەك ءبىر ۇجىمنىڭ عانا قۋانىشى ەمەس, بۇكىل قازاق ەلىنىڭ مەرەيى. وسىدان 65 جىل بۇرىن نەگىزى قالانعان تەلەارنا قازىرگى تاڭدا وتاندىق تەلەۆيزيانىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالدى. تەلەارنا العاش اشىلعان كۇننەن باستاپ ۇلتتىق مۇددەگە تابان تىرەپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە, حالىقتىڭ رۋحىن وياتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا بابادان ميراس بولعان اسىل مۇرامىزدى دارىپتەپ, قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتاۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا زور ىقپالىن تيگىزدى. قاناپيا مۇستافين, كامال سمايىلوۆ, ساعات اشىمباەۆ, شەرحان مۇرتازا, نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى سياقتى الىپتاردىڭ ءىزى قالعان تەلەارنا بۇگىندە سولار سالعان جولدان جاڭىلماي, ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ كەلەدى. سوڭعى كەزدە قالىڭ كورەرمەننىڭ قولداۋىنا يە بولعان اباي, ءال-فارابي, احمەت, مىرجاقىپ, ماعجان, قانىش, الكەي, تاشەنوۆ, مۇقاعالي سىندى تاۋ تۇلعالاردىڭ عيبراتتى عۇمىر جولى مەن كۇرەسكە تولى ءومىرىن سۋرەتتەيتىن تەلەحيكايالار سونىڭ جارقىن كورىنىسى.
تەلەارنا ۇسىنعان تانىمدىق باعدارلامالار مەن قوعامدىق-ساياسي جوبالار دا كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالىپ ۇلگەردى. وسى رەتتە ۇلتتىق تەلەارنا ىسكە اسىرعان قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ التىن قورىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. بۇل – جوعارى باعاعا لايىق ىرگەلى باستاما جانە كەلەر ۇرپاق ءۇشىن جاسالعان اسا ماڭىزدى قادام», دەلىنگەن سەنات سپيكەرىنىڭ قۇتتىقتاۋىندا.
ال اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى ەلىمىزبەن بىرگە ەڭسە تىكتەگەن ۇلتتىق ارنا تاريحىندا تالاي بەلەستەن اسقانىن ايتتى.
«ۇلتتىق ارنا ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ, ءتىل مەن ءداستۇردىڭ قورعانى بولىپ قىزمەت اتقاردى. كەڭەس قۇرساۋىنىڭ كوبەسى سوگىلگەن جىلىمىق جىلدارى ايتقان ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزەمىز» دەگەن ايگىلى ءسوزى تەك قازاق ادەبيەتىندەگى اعىسى بوتەن اساۋ بۋىنعا عانا ەمەس, ەندى عانا اشىلعان تەلەارناعا دا قاراتىپ ايتىلعانداي. تەلەارناداعى ۇلكەن ءبىر شوعىر سول الپىسىنشى جىلداردىڭ الىپتارىمەن بىرگە قالىپتاسىپ, شىعارماشىلىعىن بىرگە شىڭداپ, ماۋەلى بايتەرەككە اينالدى. ارنانىڭ اعارتۋشىلىق-تانىمدىق, قوعامدىق-ساياسي باعىتتاعى ىرگەلى جوبالارى, اسىرەسە «قارىز بەن پارىز», «تاماشا», «قىمىزحانا», «التىباقان» سەكىلدى باعدارلامالار ءالى كۇنگە جۇرت جادىندا. ونداعى ورامدى ويلار, قازاقى قالجىڭدار, استارلى ازىلدەر, «ايتىستاعى» وتتى, رۋحتى جىرلار ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, مەرەيىن اسىرعانى انىق», دەدى مينيستر.
سونىمەن قاتار دارحان قىدىرالى ارنانىڭ العا باسۋىنا اعا بۋىن وكىلدەرى مەن جاستاردىڭ قوسقان ۇلەسىن ءسوز ەتتى.
«Qazaqstan» – ەلىمىزدىڭ تەلەەپوپەياسى. قاستەرلى وتانىمىزدىڭ بەينەلى شەجىرەسىن جازىپ, تاريحىن تاسپالادى, وندا تالاي تارلانداردىڭ, تۇعىرلى تۇلعالارىمىزدىڭ قازاققا جەتكەن ءۇنى, جۇرەگىنىڭ تابى جاتىر. تەلەارنادا قاجىرلى قىزمەت اتقارعان اعا بۋىن تالماۋسىراعان ۇلتتىق رۋحتىڭ تۋىن جىقپاي, تۇعىرىنان تايدىرماي, قاستەرلى تاۋەلسىزدىگىمىزگە جەتكىزدى. ساعات اشىمباەۆ, شەرحان مۇرتازا, كامال سمايىلوۆتىڭ تاعىلىمدى جولىن تاۋەلسىزدىك تۇسىندا عالىم دوسكەن, نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى, نۇرجان جالاۋقىزى, ەرلان تىنىمباي ۇلى جانە ءلاززات تانىسبايقىزى ساتىمەن ساباقتاستىرىپ, جاڭا بيىككە كوتەردى. ەل دامۋىنىڭ جىلناماسى بولعان, مەملەكەتىمىزدىڭ اتىن يەمدەنىپ, سول اتاۋدى ابىرويمەن ارقالاپ جۇرگەن ۇلتتىق ارنا بۇگىندە وتاندىق باق-تىڭ كوشباسشىسى عانا ەمەس, حالىقارالىق مەديانارىقتا تانىمال برەندكە اينالدى», دەدى مينيستر.
تاريحقا كوز سالساق, «Qazaqstan» ۇلتتىق تەلەارناسى اشىلعان كۇننەن باستاپ الماتى ستۋدياسىنان كۇندەلىكتى 5 ساعاتتىق حابار بەرىلە باستاعان. 1959 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن قازاق تەلەۆيزياسىندا 333 باعدارلاما, 497 كينوفيلم مەن كينوجۋرنال دايىندالدى. ال وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى قازاق تەلەۆيزياسى ءتۇرلى-ءتۇستى بەينەگە كوشتى. ترانسلياتسيانىڭ ۇزاقتىعى – 7 ساعات, قىزمەتكەرلەر سانى 412-گە جەتتى. 11 باس رەداكتسيا, 4 شىعارماشىلىق بىرلەستىك جۇمىس ىستەدى. ال 1994 جىلى 4 ساۋىردە پرەزيدەنت جارلىعىمەن «قازاقستان» تەلەديدارى مەن راديوسى» رەسپۋبليكالىق كورپوراتسياسى بولىپ قۇرىلدى. 2002 جىلدان باستاپ «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسى دەپ اتالدى. تەلەارنانىڭ قازىر 15 ايماقتا فيليالى بار. ارنانى 2003 جىلدان باستاپ قىرعىزستان, وزبەكستان, رەسەيدىڭ قازاقستانمەن شەكارالاس 12 وبلىسى مەن قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى كورە باستادى. تەلەارنانىڭ تەحنيكالىق الەۋەتى جىل سايىن كەڭەيىپ, 1987 جىلى تەلەتاراتىلىم بويىنشا وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا ءتورتىنشى, كوركەم جانە دەرەكتى فيلمدەر ءوندىرىسى بويىنشا ەكىنشى ورىندى يەلەندى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سالتاناتتى جيىندار, تەلەكوپىرلەر, سپورت تۇرلەرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ماتچتارى ۇلتتىق تەلەارنانىڭ تەحنيكالىق قولداۋى ارقىلى وتكىزىلەدى.
سونىمەن قاتار ۇلتتىق ارنا ەفيرىندە ءارتۇرلى جاستاعى كورەرمەندەرگە ارنالعان جاڭالىقتار مەن ەرەكشە توك-شوۋ جانرلارى, ويىن-ساۋىق جانە تانىمدىق باعدارلامالار, قوعامدىق-ساياسي, ەكونوميكالىق حابارلار, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا نەگىزدەلگەن جوبالار كوپ. بۇلارعا قوسا تەلەحيكايا تۇسىرۋدە دە تاجىريبە جيناقتاعان.
«تاريحي تەلەحيكايالاردى ءتۇسىرۋ «تار زاماننان» باستالدى. ولاردىڭ باسىندا دەرەكتى فيلمدەر, دەرەكتى جوبالار تۇردى. سەبەبى شەراعاڭ باستاپ ءوزى جۇرگىزگەن «ۇلت پەن سانا» دەپ اتالعان باعدارلامانىڭ ورنى ءبىر بولەك, ال ساعات اشىمباەۆ جۇرگىزگەن «قارىز بەن پارىز» ءالى كۇنگە دەيىن كورەرمەننىڭ جادىندا. سول باعدارلامالاردا ءبىز ەلىمىزدىڭ تاريحىن تۇگەندەدىك, ۇلت رۋحانياتىن جوقتادىق. سوڭعى بەس جىلدا تەلەارنا تاريحي تەلەسەريالداردى ساپالى ءتۇسىرۋ جۇمىسىن قولعا الدى», دەدى جۋرناليست نۇرجان جالاۋقىزى سالتاناتتى جيىندا.
مەرەيلى داتاعا وراي اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى قازاق تەلەۆيزياسىندا ءار جىلدارى قىزمەت ەتكەن ارداگەر جۋرناليستەردى, ديكتورلاردى, رەجيسسەرلەر مەن سپورت كوممەنتاتورلارىن مەرەيتويلىق مەدالدارمەن ماراپاتتادى.
