اداسقان ارۋ

تاقىرىپتىڭ كوكەيكەستىلىگىن كولدەنەڭ تارتىپ, كوركەمدىك تالاپتارىن كوزگە ىلمەۋگە بولمايدى, ارينە. سويتە تۇرا, ورالدىق قالامگەر ميرا شۇيىنشاليەۆانىڭ «اداسقان ارۋ» دەگەن اڭگىمەسىن ايتارى اتىندا ايقايلاپ كورسەتىلگەنىن, ارا-تۇرا جۋرناليستيكانىڭ  بەلگىلەرى بوي بەرەتىنىن بايقاي تۇرا, «ەگەمەن قازاقستان» وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون سانادىق. ويتكەنى, مۇندا جاس جازۋشىنىڭ قازىر ءجۇز-جۇزدەگەن, جوق  – مىڭ-مىڭداعان جانداردىڭ جۇرەگىن جىلاتىپ جۇرگەن جايعا جانىن ەگىلتە ايتقان ءسوزى بار, مۇندا ءدىننىڭ تەرىس اعىمدارىنا ارانداپ, ءوز ءومىرىن قور ەتكەن ادامداردىڭ تاعدىرىنا ازاماتتىق الاڭداۋى بار. وقىڭىز. ويلانىڭىز. اينالاڭىزدا وسىنداي جولعا تۇسكەن جاندار بولسا – وقىتىڭىز. ولار دا ويلانار. رايىنان قايتار. وسى جاريالانىم بىرەۋلەردىڭ بولماسا بىرەۋلەردىڭ ساناسىن ءبىر سىلكىپ وتسە  ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى. – قاتىن! ءاي, قاتىن! بوتەن ءۇي­دە شوشاڭداپ نەعىپ ءجۇرسىڭ؟! توركىنىڭە بارىپ تايراڭداپ! كوزىڭە كوك شىبىندى ۇيمەلەتپەسىن دەسەڭ, شىق تەز! ۇيالى تەلەفوننىڭ ءار جاعىنان ىشىنە سىيماعان اشۋىن نۇكىس وقتاي بوراتىپ قويا بەردى. ۋ نادان, مەنمەنشىل, ءتوسىن سابالاعاننان باسقا تۇك بىتىرەرى جوق كۇيەۋىنىڭ داۋسىنان قاتتى قىسىلعان رايحان ءبىر بوزارىپ, ءبىر سازاردى. – قاتىن, شىق دەدىم عوي ۇيدەن, شىق جىلدام! ەسكەرتپەي نەگە كەتتىڭ, ا؟! – اپامنان رۇقسات الىپ ەدىم ەكى ساعاتقا, – دەپ رايحان ءدىر-ءدىر ەتتى. – اپاڭ نە ايتىپ تۇرعانىڭ! ول كىم, مەن كىم؟! بۇل جەردە شەشەڭنىڭ بيلىگى جۇرمەيدى! مىنا مەنىڭ ايتقانىم – زاڭ! سەن, قاتىن, سوزگە ءتۇ­سىنبەيدى ەكەنسىڭ, ءا؟! بالەم, قو­­­لىما ءتۇس تەك, باۋىزداپ تاستايمىن! – وتاعاسى, دوستارىم كەشە اجەڭ­­­نىڭ قاراسىنا تۋ الىستان كەل­دىڭ عوي, ءبىر شاۋگىم كوڭىل ءشاي بولسا دا ءىشىپ كەتشى دەپ قولقا سالىپ ەدى... كەلگەنىم تاپ قازىر عانا. بوساعادان كەرى اتتاۋىم ىڭعايسىز بولار. – قاتىن! قايداعى دوس, قايداعى ءشاي؟! قىز-قىرقىنمەن قىدىرعاندا ولگەنىڭ تىرىلەدى دەپ كىم ايتتى؟ مىلجىڭىڭدى تىڭدايتىن ۋاقىتىم جوق! مەنى وتاعام دەپ سىيلامادىڭ! ءدىندى بۇزدىڭ! بالا-شاعانى تاستاپ, قىدىرىپ كەتتىڭ! بوتەن بىرەۋلەردىڭ ۋاعىزىن تىڭداپ, ءوز ءدىنىڭدى ساتپاقپىسىڭ, ا؟! وسىدان ۇيگە قايتپاساڭ, سول ءۇيدىڭ سىرتىنا ءورت قويدىرامىن! جەگەنىڭدى جەلكەڭنەن شىعارامىن! قۇرتامىن! توبەڭدى ويامىن! شاشىڭدى جۇلامىن! قانىڭدى سورامىن! اشۋ قىسسا ادامدى تاپتاپ, شايناپ تاستايتىن قارا بۋرا سەكىلدى جان-جاعىنا تۇكىرىگىن شاشىپ سويلەيتىن نۇكىسى ويدا-جوقتا قۇتىرىپ الا جونەلدى. – نۇكىس, ءتۇسىنشى مەنى. وسىن­شا­لىق سىيلاپ شاقىرعاندا ۇيات قوي. ەڭ بولماسا ءبىر كەسە ءشاي ىشەيىن. – جوق, ىشپەيسىڭ! جان بالاسىنان جاسىرعان «شارۋالارىن» كۇيتتەمەك بولىپ كەشە عانا تىكۇشاقپەن ا. قالاسىنا ۇشىپ كەتكەن كۇيەۋسىماعى اياق استىنان ايەلىنىڭ باسقان ءىزىن باقىلاپ, بەرەكەسىن قاشىرىپ, تەلەفونمەن-اق سىلەيتىپ سالدى. «ۆامپير» بايىنىڭ بىرەۋدى شابامىن دەسە شاۋىپ, اتامىن دەسە اتىپ تۇسىرەتىن قاتىگەز مىنەزىنەن قورقىپ قالعان رايحان سولقىلداپ الا جونەلدى. ەشقايدا قيا باستىرتپاي, ۇيدەن قارىس قادام اتتاتپاي, تورعا قاماپ, زاڭسىز ايەلى ەتىپ ۇستاعالى نۇكىستەن جەگەنى – تاياق, كورگەنى – قورلىق. – رايحان, جايشىلىق پا؟ باياعى كۇيەۋىڭ بە كونبەي جاتقان؟ ونىڭ ءبۇيتىپ ب ۇلىك شىعاراتىنىن بىلگەندە قولحات الىپ قالماعان ەكەنبىز. مىناۋ تالتۇستە مۇنىسى نە؟! ەلىڭە ازەر اكەلىپ تۇرىپ, تۇقىرتۋىن, ەسۋاس نەمە؟! – دەپ باياعىدان اۋىلدا بىرگە وسكەن جان دوسى شاتتىق رەنىش ءبىلدىردى. – قىزدار, مەن كەتەيىن. وتاعام ايتقانىما تۇسىنەر ەمەس, – دەدى رايحان كوزىنىڭ جاسى ەتەگىنە توگىلىپ. – كەتكەنىڭ قالاي؟ كىرگەنىڭ جاڭا ەمەس پە. سەنىمەن شۇيىركەلەسىپ, ماۋ­قىمىزدى باسامىز با, دەسەك. بالەن جىلدا ازەر كەزدەسكەندە ءنۇ­­­كىسىڭ قىلدى-اۋ قىلاجاقتى! شىر­­­قىمىزدى بۇزاتىنىن بىلگەندە تەلە­فوندى ءوشىرىپ تاستاۋىڭ كەرەك ەدى. – وتاعام ءبارىبىر جەتى قابات جەر استىنان ىزدەسە دە تابادى مەنى. ونىڭ جىنى جامان! – وسى داستارقاندى سەنىڭ قۇر­­­مەتىڭە جايىپ ەك. بوسقا ءراسۋا بولعانى ما؟ دامنەن ۇلكەن ەمەس­سىڭ. «قۇدايدىڭ كەنجە ۇلىنداي» اكىرەڭدەۋىن, تەرىس اعىمعا كوندىر­گەنىمەن قويماي! – ؟ – ءاي, سول جەتپەگىر نۇكىستى قايدان تاپتىڭ, ا؟ باعىڭدى بايلادى عوي, ابدەن! كۇن شىجىپ تۇرعاندا ۇستىڭدەگى قىرىق قابات كيىمىڭ مىناۋ؟! قىز كەزىندە جۇلدىزداي جارقىراپ قاتارىنىڭ الدى بولعان رايحاننىڭ ايدالاداعى نۇكىس دەگەن مولداعا ەرگە شىعىپ, بوگدە ءدىندى قابىلداپ, وزگە جولدى تاڭداعانىنا سىرتتاي تىستەرىن قايراپ جۇرگەن قۇربىلارى اشۋمەن ەكەۋىن دە سىباپ-سىباپ الدى. – قىزدار, ەندى قايتەيىن, اپام دا وسىلاي ۇرسادى. مۇنداي كۇيگە قايتىپ تۇسكەنىمدى ءوزىم دە بىلمەيمىن. مەن ۇستانعان ءدىننىڭ تالابى قاتاڭ! وتاعامنىڭ ايتقانىنان شىقپاۋىم كەرەك. وتاعامنىڭ رۇقساتىنسىز مەشىتكە دە بارمايمىن. كورشىلەرمەن تىلدەسىپ, سالەم-ساۋقات سۇراسپايمىن. كوشەنىڭ قارسى بەتىندەگى دۇكەنگە بارسام دا, بالالاردى ىلەستىرۋىم كەرەك. مانا بالالاردى اپام باعامىن دەپ الىپ قالدى, ايتپەسە... نۇكىستىڭ سوعان دا جىنى قايناپ! – ماسساعان, مۇنداي دا ءدىن بولادى ەكەن؟ ومىراۋ ەمەتىنى بار, ەڭبەكتەپ جۇرگەنى بار بارىنە جالعىز ءوزىڭ قايتىپ قارايسىڭ؟ بالالارىن ويلاسا سەنىمەن بىرگە پويىزعا بيلەت الماي ما. تىكۇشاقپەن تۇرا شاپپاي! – وزىڭنەن جاسى كىشى جىگىتتى وتا­عام, وتاعام دەپ سونشا نەگە دان­داي­سىتاسىڭ؟ سەگىز بالا تۋساڭ دا, ايەلىم دەپ سىيلاپ جاتقان ول جوق. قۇدايدان قىز تىلەپ, تاعى كوتەرىپ ءجۇرسىڭ. – ەندى... الدانىشىم وسىلار عوي, – دەپ قويۋ ءتۇستى كويلەگىنىڭ سىرتىنان قاربىزداي تومپيعان ءىشىن سيپاپ قويعان رايحان تىرشىلىكتەن ءتۇڭىلىپ, قاجىعانداي اۋىر كۇرسىندى. بولمە ءىشىن كوڭىلسىزدىك بيلەدى. اسىقتاي التىن باسىنىڭ قادىرى قاشقان, باعى اشىلماعان رايحاندى بالاۋسا كەزدەرىنەن بۇرىمدارى جەلبىرەپ بىرگە وسكەن دوستارى قاتتى اياپ كەتتى. جۇرەگىندە كومىردەي بوپ جينالىپ قالعان قايعى-مۇڭىن ەندى عانا تارقاتا بەرگەندە تەلەفونى تۇسكىرى قايتادان قوڭىراۋلاتتى. – باياعى وتاعام عوي. ول قادالعان جەرىنەن قان الماي قويمايدى. قىزدار, مەن كەتەيىن, – دەپ رايحان دەگبىرسىزدەندى. – ەندى عانا شۇيىركەلەسە بەرگەندە شىرقىمىزدى بۇزۋىن-اي! تۇك كىسىلىگى جوق ەكەن ءوزىنىڭ! قارا جامىلعان ادامعا كوڭىل ءشاي بەرەتىن قازاقتىڭ ىرىمىن ءدىن جولىندا ءجۇرىپ بىلمەي مە,– دەپ دوسى ارايلىم بۇلقان-تالقان بولدى. ىزادان بۋلىققان قىز-كەلىن­شەكتەرگە بەتىنىڭ وتى شىعىپ قاراعان رايحان بەزىلدەگەن تەلەفوندى امالسىزدان كوتەردى. – قاتىن! ءالى وتىرسىڭ با, وسەك ايتىپ! شىق دەگەنىم قايدا؟! جاڭا عانا شەشەڭمەن سويلەستىم. ايەلىمدى ەركىنە جىبەرگەنىڭ ءۇشىن جازاڭدى بەرەم دەدىم! – قويشى, نۇكىس! وتاعاسى! اپاما نەگە قاتتى ايتتىڭ؟ ول كىسىنىڭ جازىعى جوق ەدى عوي. – وسىدان تاپ قازىر ۇيگە قايت­پاساڭ, كەشكى ۇشاقپەن جەتىپ بارىپ بىت-شىتىڭدى شىعارامىن. توركىندەرىڭدى تۇگەل تاس-تالقان قىلامىن! – وتاعاسى! وتاعاسى! ءمىنى, ءمىنى, قازىر, قازىر... وسىلايشا ءار ساعاتىن, ءار مينۋتىن تۇگەندەپ, تەكسەرىپ, بەرەكەتىن بەس تيىن ەتكەن كۇيەۋىنەن قۇتىلماسىن ءبىلىپ, سالا-قۇلاش كويلەگىنىڭ ەتەگىنە ءسۇرىنىپ-قابىنىپ, جىعىلىپ-قۇلاپ سىرتقى ەسىككە بەتتەدى. – جاۋ شاۋىپ كەلە جاتقانداي سونشا نە بولدى؟ ەڭ بولماسا ناننان اۋىز ءتيشى. ءبارى ءبىتىپ, اپاڭا دا ۇرسىپ پا. شىنىمەن دە بەتى قالىڭ ەكەن,– دەپ جان-جاعىنان ءسوز جارىستىرعان دوستارى ونىمەن بىرگە ىلەسە شىقتى. – بارىنەن بۇرىن اپامنان ۇيات بولدى-اۋ. بايعۇس اپام ونسىز دا مەنى ويلاپ قارتايىپ كەتىپتى. كەشە تۇندە توبەمدەگى شاشىمدى كورىپ جىلاپ ەدى... رايحان تاعى دا جانارىن سۋلادى. – شاشىڭا نە بولدى؟ ارا­مىز­داعى بۇرىمدى قىز سەن ەدىڭ عوي. – ءتۇسىپ قالدى. ۇنەمى ورامال تارتقاننان شىعار. اۋا جۇتپاسا شاش تا سيرەيدى ەكەن. – بۇل نۇكىستەن ولمەي قۇتىل­ماسسىڭ! سابيلەرىڭ بولسا اناۋ... ءوزىڭ امان ءجۇرشى تەك, – دەپ شاتتىق مۇڭايدى. – وتاعاسى, ءمىنى, ءمىنى, تاكسيىم كەلدى. كۇن شاقىرايىپ تۇرعاندا ۇيگە تىكە اپارماي ما. ءنومىرىن قايتەسىڭ؟ قازىر, قازىر ايتايىن, – دەپ جانى كو­­زى­نىڭ ۇشىنا كورىنگەن رايحان قىز­­­دا­رىمەن دە قوشتاسپاستان كەتە باردى. – ەي, رايحان! رايحان! بىتكەن ەكەن عوي, بۇل رايحان! ءومىرى – ءومىر ەمەس, قارا تۇنەك ەكەن عوي, بىلمەي جۇرسەك! باسقا دىنگە كىرىپ, ادامدىقتان ادا قالعان ەكەن عوي. قايران قۇربىم-اي! – دەپ كۇرسىنگەن دوستارى كولىكتىڭ سوڭىنان ۇزاق قاراپ قالدى. – قوي, جۇرىڭدەر, ىشكە كىرەيىك. بۇل ونىڭ باسىنا جازىلعان تاعدىرى شىعار. بىراق, بىراق, ءبۇيتىپ اداسۋى مۇمكىن ەمەس ەدى, ءبىز بىلەتىن رايحاننىڭ! تىپتەن اقىلعا سىيمايدى. ءسىرا, اناۋ سۇمىراي سيقىرلاپ تاستاعان سەكىلدى. تەرىس ءدىننىڭ اعىمى قاتتى دەۋشى ەدى. راس شىعار. ايتپەسە, سول سۇمىرايعا كونەتىندەي باسىنا نە كۇن تۋىپتى؟! – دەپ ارايلىم رەنىشىن ءبىلدىردى. ءسويتىپ, رايحانعا جايىلعان اق داستارقاننىڭ ءتورت بۇرىشىندا ءبۇرىسىپ وزدەرى قالعان جان دوستار ەڭ باقىتتى قىز-عۇمىر كەزدەرىن ساعىنا ەسكە الدى. * * * بەت-اۋزىن, ءتوسىن قوڭىر ءتۇس­­­تى قىلشىق قاپتاعان نۇكىستى «وقى­مىستى قىزدىڭ» قايدان تاپقانىن, قايتىپ جولىقتىرعانىن جان بالاسى بىلمەيدى. ول ەشكىمگە اشىلىپ سىر شاشپايتىن. كىتاپتان كوز المايتىن. مىنەزى تۇيىقتاۋ, سابىرلى ەدى. بەسىكتەن بەلى شىققاننان بىلىمگە قۇمار بولىپ ءوستى. مەكتەبىن بىتىرگەن بويدا بەيتانىس قالاعا اتتاندى. بەس جىل بويى قىلتىڭ-سىلتىڭسىز وقىپ, كۇرەكتەي قىزىل ديپلوم الدى. ءبىر وقۋ ازداي ەكىنشىسىن جانە تاۋىستى. ونى دا بەسكە ءبىتىردى. بۇلاقتىڭ ءزامزام سۋىنداي ءبىلىمنىڭ نارىنە ءشولى قانبادى. قوس قىزىل ديپلوممەن ەندى شەتەل استى. «ءبىزدىڭ رايحان, وقىپ, وقىپ اسپاندى تەسىپ شىعاتىن شىعار. وقۋعا دەگەن ىنتاسى بولەك» دەستى كافەدراداعى وقىتۋشى-عالىمدار تۇگەل تاڭعالىپ. ءاۋ باس­تان اۋىلداستارىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان كورىكتى ارۋدان ەل-جۇرت ۇكىلى ءۇمىت كۇتتى. قىزدارى ءبىر ەمەس, ەكى ينستيتۋتتى ءتامامداپ, «شەشىنگەن سۋدان تايىنباستاي» بەلدى بەكەم بۋىپ شەتەل اسقاندا اكە-شەشەسى قۋانعاننان جەر-كوككە سىيمادى. ۇيدەگى باۋىرلارى دا اپالارىن كادىمگىدەي سۇيەنىش, تىرەك كوردى. ال كلاستاس, قۇربى-دوستاردىڭ رايحان دەسە كوڭىلى الابوتەن ەدى. وعان تەڭ كەلەر اقىلدى ءارى وقىمىستى, ادەمى ارۋ تاپپايتىن. ءسويتىپ, شەت ءتىلىنىڭ ءبىرازىن مەڭگەرىپ, دوڭگەلەنگەن دۇنيەنىڭ تەڭ جارتىسىن شارلاپ, اسقاقتاعان ارمانىنا قولى جەتكەن جولى اشىق, ماقساتى ايقىن ارۋ ەلگە ورالدى. ءبىلىمنىڭ تەڭىزىنە تەرەڭ بويلايمىن دەپ جۇرگەندە وتىزدان اسقان جاسىن دا ۇمىتتى. باياعى ەسى-دەرتى ون جىل جوعارى ءبىلىم بەرگەن سۇيىكتى قالاسىندا جۇمىس ىستەپ, الاڭسىز تىرلىك كەشۋ ەدى... ول ويى دا ورىندالىپ, بىلدەي وقۋ ورداسىنا ءدارىس بەرىپ, جۇرت قاتارلى ءجۇرىپ جاتتى. بىراق, بىراق باقىتى بايلانىپ, قاپيادا قازۋلى ورعا تۇسەتىنىن بايقامادى. الىستا ءجۇرىپ تۋعان ەلىن اڭساعان ارۋ بىردە اتا-بابالار ارۋاعىنا تاعزىم ەتپەك نيەتپەن توبەسى التىن تۇستەس ءزاۋلىم مەشىتكە كىرىپ شىقتى. تاپ سول مەشىتتە «باس تەرىسى كەلىسپەگەن» نۇكىس دەگەن مولدانىڭ بارىن قايدان ءبىلسىن؟! «قۇدايدىڭ ءۇيىمىز» دەپ تالايدى يلاندىرعان قاسيەتتى عيماراتتىڭ ىشىندە «الا-قۇلا» ادامداردىڭ دا جۇرگەنىن اڭقاۋ باسى قايدان سەزسىن؟! ءجۇزى يگى جانداردى كورىپ, كوڭىلى كونشىدى. بالەن جىل شەت جاقتا ءجۇرىپ كولدەنەڭگە سۇرىنبەگەن, ساۋاتتى ءارى ىشكى سارايى كەڭ بويجەتكەن كوگىلدىر اسپان اياسىندا اداسارمىن دەپ ويلاپ پا؟! كوزىنە تۇسكەن تىم ءتاۋىر بيكەش­تەردىڭ تەرىس اعىمعا ىلەسىپ, ورامال بايلاپ مەشىت جاعالاپ ءجۇرۋىن ءاۋ باستان وزىنە «جۇمىس» قىلىپ العان نۇكىس بوي دەسە بويى, كوز دەسە كوزى بار رايحاندى بايقاپ قالدى. ىلە ارام ويىن جۇزەگە اسىرماق نيەتپەن بىلدىرتپەي قىزدىڭ سوڭىنا ءتۇستى. ونىڭ ساياباق ىشىندە وتىرىپ تا, اۆتوبۋستا كەلە جاتىپ تا كىتاپ وقيتىنىن بىرنەشە قايتارا كورگەن ول قاقپانىنا تەزىرەك تۇسىرۋگە كىرىستى. «مىنا قىزدى توقال عىپ السام نەسى بار؟ باس يمامنىڭ الدىندا بەدەلىم وسە تۇسەدى. وزىمە كوبىرەك ۇپاي جيناسام, ۇيىمنىڭ دا ماعان دەگەن سەنىمى ۇدەيدى. بىلاي, ارشىن ءتوس, ادەمى ارۋ بولعانمەن, كوپ كۇلمەيدى ەكەن. ۇنەمى جاپادان-جالعىز جۇرەدى. قاسىمداعى جىگىتتەر قارماعىنا ءىلىپ اكەتپەي تۇرىپ, تەزىرەك قيمىلدايىن» دەدى. ءسويتىپ, مەشىتتەگى «كەزەكشى» كولىككە ءمىنىپ, شىتتاي بوپ كيىنىپ, يەگىنىڭ استىنداعى سەلدىرەگەن ەشكى ساقالىنا ءاتىرىن سەۋىپ رايحاننىڭ باسقان ءىزىن اڭدىدى. تالاي قىز-جىگىتتىڭ وبالىنا قالعان اككى بىردە ونى تاسادان ادەيى كۇتىپ تۇردى. ستۋدەنتتەرگە كەزەكتى ءدارىسىن وقىپ, گۇلزار باققا اياڭداعان وقىمىستى ارۋدىڭ جولىن بوگەي ءتۇستى. – قارىنداس, ءجۇزىڭىز تانىس ەكەن. ءسىزدى شىرامىتىپ تۇرمىن. ءبىر ءدامحانادان كوردىم-اۋ دەيمىن. كىتاپتى كوپ وقيسىز, ءيا. مەن دە وقىمىستىنىڭ ءبىرىمىن. قۇيتتاي ۋاقىت تاۋىپ مىنا كىتاپتارعا كوزىڭىزدى ءسۇزىپ شىعىڭىزشى, تاعى­سىن تاعى... ىلكىدە جىگىتتىڭ سويلەگەن سايىن شوشاڭداعان ساقالىنان جيىركەنىپ, تىكسىنە قالعان رايحان رايىنان تەز قايتا باستادى. كۇن قۇرعاتپاي قىمبات كولىك ءمىنىپ كەلىپ تۇراتىن, اڭگىمەشىل, كوپشىل, اسا مەيىرىمدى, ءىشى-باۋىرىڭا كىرىپ كەتە جازدايتىن نۇكىستى بىرتە-بىرتە «زور» سانادى. بويى قىسقا, بۇتى تالتاق جىگىتتىڭ تۇلا بويىنداعى كەمىستىگىن دە كوزگە ىلمەدى. «قولتىعىنىڭ استىنان كۇل جىبەرىپ», جىمىسقى كۇلكىسىمەن, تەرىس وقۋىمەن باسىن سيقىرلاپ, الداپ-ارباپ جۇرگەنىن سەزبەي, يلەۋىنە كونە بەردى. ونىمەن تىلدەسكەن ساتتە جەلكەسى تارتىپ, شەكەسى سولقىلداپ, ەرتەڭگى كۇنگە زاۋقى سوقپاي, تۇلا-بويىن قارا ءزىل باساتىنىن بايقامادى. وقىمىستى ارۋ مۇنىڭ ءبارىن شارشاعاننان دەپ ۇقتى. ۋاقىت وتە كەلە, قايناعان قىزۋ تىرلىكتەن بويىن الشاق ۇستاپ, نۇكىستىڭ بەرگەن ءدىني كىتاپتارىنان كوزىن الماي, ءتىپتى, توسىن قىلىقتارعا بوي الدىردى. ءبىر كەلىپ, ءبىر كەتىپ ساپىرىلىسىپ جاتاتىن ستۋدەنتتەر دە بۇرىنعىداي جانارىنىڭ جارقىلى, بويىندا شاتتىعى جوق اپايلارىنا تاڭىرقاي قارادى. كوپ تىلگە جەتىك, ءبىلىمدى جاننىڭ ءىزىن تورىپ تاسادا تەرىس پيعىلدى مولدا نۇكىس تۇرعانىن ولار قايدان ءبىلسىن. جىگىت اتاۋلىنى ماڭىنا جولاتپاعان, عاشىق تا بوپ كورمەگەن, سەزىمنىڭ سەرگەلدەڭىن وتكەرمەگەن ادەمى ارۋ تالتۇستە سارا جولدان وسىلايشا اداستى. ماڭدايداعى جۇلدىزىن ءوشىردى. تەرىس اعىمدى تاڭدايمىن دەپ جارقىن بولاشاعىن وپات قىلدى. باقانداي ون جىل ستۋدەنت بولعاندا جاتاقحانانىڭ قۋىس-مۇيىسىنە تىعىپ, پاتەردەن-پاتەرگە كوشىرىپ جۇرەتىن مۇقاباسى قالىڭ كىتاپتارى قالدى شاشىلىپ ءبىر بۇرىشتا. تەسىك تاماعىنان جىرىپ ساتىپ العان گۇلدى-گۇلدى كويلەكتەرى قالدى كيىلمەي. تابيعات-انا سىيلاعان اي قاباعىن, ادەمى ءجۇزىن بۇرىنعىداي جەل دە جەلپىمەدى. جىن-شايتان قۇساپ «ادامنىڭ الباس-تىسىنا» اينالعان نۇكىس اقىرى كەرەمەت قىزدى قولىنا وپ-وڭاي ءتۇسىرىپ, قور قىلدى. جالعان اعىمنىڭ جەتەگىنە ىلەستىرىپ, يىقتان تۇسكەن شاشىن كۇننەن دە, تۇننەن دە جاسىردى. بۇل ازداي, ۇستىنە سالاقۇلاش كويلەك كيگىزىپ, بەت-اۋزىن جارا قاپتاعانداي تۇمشالادى. قىسى-جازى دەنەسىن تۇنشىقتىرىپ, بىرسىتىپ قويدى. ءسويتىپ, رايحان كۇندەي جارىق ءومىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. «باسىڭا جاۋلىق سالىپ, ءوڭىڭدى كورسەتپەي جۇرسەڭ جاماندىق اتاۋلى جولامايدى. پەرىنىڭ قىزى جولىڭدى بوگەمەيدى. ايەلدەر ۇنەمى ەرىنىڭ يىعىنا تىعىلىپ, ءبۇرىسىپ ءجۇرۋى ءتيىس. سوندا شايتاندار سەنەن ىعىر بولادى. مىناۋ اشىق-شاشىق جۇرگەندەردىڭ ءبارى شايتان. ولاردىڭ ىشكەن-جەگەنى دە حارام. ساق بول!» دەپ زارەسىن ۇشىردى. قيالمەن قۇراستىرىپ وتىرىكتىڭ مايىن تامىزاتىن نۇكىسى قايتا-قايتا مەشىتكە اپارىپ, ءتۇرلى ۋاعىزدارىن ايتىپ, قىزدىڭ ميىن شىرماۋىقتاي شىرمادى. ءبىردى ەمەس, مىڭدى جىعار ءبىلىمدى بولا تۇرا, جىلپوس جىگىتتى «ازىرەيىل» ساناعان قىز قاقپانعا وڭباي ءتۇستى. تالاي ارۋدى اداستىرىپ, اق جولدان اينىتقان جەكسۇرىن «بىرەۋلەردىڭ» الدىندا زور بەدەلگە يە بولىپ, اقىرى دىتتەگەن ويىنا جەتتى. ءسويتىپ, ونىڭ سوزدەن ساراي سالعان قيالىنا, قۇر ەرتەگىسىنە, قىرىق وتىرىك ۋادەسىنە سەنگەن رايحان ابدەن سورلادى. ويلانباي وت باستى! – اپا, مەن ەرگە شىقتىم,– دەدى ول بىردە توي-دۋمانسىز نۇكىسپەن كوڭىل قوسقانىن ءتۇس پەن كەشتىڭ اراسىندا تەلەفونمەن ەستىرتىپ. سالەم-ساۋقات جوق, انشەيىندە قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن قىزىن جۇپار تانىماي تۇرىپ قالدى. – رايحان, بۇل سەنبىسىڭ؟ – دەدى سالدەن سوڭ ابدىراپ. – اپا, ارينە, مەن عوي. ەرگە شىق­قانىمدى ايتايىن دەپ... وتاعامنىڭ اتى – نۇكىس. وسى جاقتىڭ تۋماسى. جاقىندا نەكەمىزدى مەشىتتە قيدىردىق. ونىڭ ءدىنىن قابىلدادىم. ەندى ەكەۋمىزدى قۇداي تۇگىل, جىن-شايتاندار ايىرا المايدى, – دەپ قىزى بۇرىنعىداي ەمەس, باتىلداۋ ءتىل قاتقاندا شەشەسى تالىپ قالا جازدادى. – قىزىم, قايداعى ءدىن؟! قايداعى نەكە؟! نە ايتىپ تۇرسىڭ؟! ەسىڭ دۇرىس پا؟! – دەدى اشۋ شاقىرىپ. – قۇدايدى دا, ءوزىمدى دە الداپ تۇرعانىم جوق, اپا! جاڭا ءومىر باس­تادىم. جۇمىستى ءبىرجولاتا تاس­تادىم! وتاعام امان بولسا, اسىرايدى. شاريعاتتىڭ زاڭى بويىنشا ەركەگى تۇزدە ءجۇرىپ, ايەلى بالا تۋىپ ۇيدە وتىرۋى ءتيىس. مەنى ۋايىمداما. بۇرىنعىداي كوپ زۆانداما. ءالسىن-ءالسىن نامازعا جىعىلامىن, – دەپ رايحانى ودان سايىن جانىن تۇرشىكتىردى. – قىزىم, قىزىم, بۇ قالاي بول­عانى؟ الدە بىرەۋ ىرقىنا كوندىردى مە؟ ءسوز بايلاسىپ جۇرگەن ەشكىمىڭ جوق ەدى عوي. ويىڭنان تەز اينى, قارعام! رايىڭنان قايت! مىنا جايتتى اكەڭ ەستىسە, اسىلىپ ولەدى! اقىلدى ەدىڭ عوي, ەسىڭدى جي! باسىڭا ورامال تارتپا! – دەپ شەشە بايعۇس شىر-پىر ەتتى. – جوق, اپا, اكەمە قازىر ەستىرت. مەنى دۇرىس جولدى تاڭدادى دە. ءبىز كىرگەن اعىمنان اسىل ەشتەڭە جوق! – رايحان, ءسوزدى دوعار! اۋەلى قۇدا ءتۇسىرتىپ, توي جاسا! الدىمىزدان ءوت! سەنىڭ جاقسىلىعىڭدى بۇكىل ەل كۇتىپ ءجۇر عوي. وتىزعا كەلگەندە قاشىپ كەتتى دەپ كۇلمەي مە ءبارى. اناۋ جۇرتقا قاي بەتىمىزبەن قارايمىز؟ – اپا, ەندى قايداعى توي؟ ءبىزدىڭ ءدىنىمىز توي-تومالاققا قارسى. ۋلاپ-شۋلاۋعا بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە نۇكىس اكە-شەشەسىمەن ارالاسپايدى. ويتكەنى, ولار ادام ەمەس, ارام! – قاپ, مىنا قىز قىلدى-اۋ, قىلاجاقتى! – دەپ ءتىلى كۇرمەلىپ, بۇدان ءارى سويلەسۋگە ءداتى شىداماعان جۇپار شەكەسىن ۇستاپ وتىرا كەتتى. جاڭا عانا قىزىنىڭ «نۇكىس اكە-شەشەسىمەن ارالاسپايدى» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى جۇرەگىنە ينەدەي قادالدى. بوتەن ءدىندى قابىلداپ, تەرىس جولعا تۇسكەندەردىڭ باسقا-باسقا, تۋعان اتا-انا, باۋىردان بويىن اۋلاق ۇستاپ, بىربەتكەي, قاتىگەز بوپ كەلەتىنىن ەستۋى بار ەدى. قىزىنىڭ شىنىمەن اداسقانىن بايعۇس انا بىردەن سەزدى. كوپتەن حابارسىز كەتكەنگە جۇمىستان باسىن الماي شارشاپ جۇرگەن شىعار دەپ ويلايتىن. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا «ەرگە شىقتىم, ءدىن جولىنا ءتۇستىم» دەپ قۇيقاسىن شىمىرلاتىپ قويعانى مىناۋ. جاماندىق اتاۋلى جاتا ما. الپەشتەپ, ۇكىلەپ وسىرگەن قىزدا­رىنىڭ سۋعا باتقان قايىقتاي جات اعىمعا ىلەسكەنىن بۇكىل ەل ەستىپ, جاعالارىن ۇستادى. – اپىرماي, تىم ءبىلىمدى بالا ەدى عوي! وقۋ ءوتىپ, باسى اۋىرىپ كەتكەن شىعار, – دەستى ۇلكەندەر جاعى. – ءتىل-كوز تيگەن شىعار. شەشەسى قۇساعان كوركەم ەدى, – دەدى تاعى ءبىرى. – باسقا-باسقا, رايحاننان مۇندايدى كىم كۇتكەن؟ ءبارىمىز دە ءبىر اللانىڭ ق ۇلىمىز عوي. دەگەنمەن, جامان جولدى تاڭداعانىن قالاي بىلمەيدى. وقىعان, توقىعانى كوپ ەدى عوي. مۇمكىن ەمەس, – دەستى جۇرت. – زاماننىڭ تۇزۋىندە ءۇستى-باسىن بىتەپ, قارا جامىلعانى قايتكەنى؟! قانداي جاعدايعا تاپ بولدىق؟ ەرىككەن بىرەۋلەر جاستاردى بۇزۋ ءۇشىن ادەيى ويلاپ شىعارىپتى وسىنىڭ ءبارىن! شاماسى, تيگەن بايى دا ساۋ سيىردىڭ بوعى ەمەس! اۋىل ءىشى الىپقاشپا اڭگىمەگە تولى. وسكەن ورتا, دوس-جاراننىڭ گ ۇلى بولعان ارۋدىڭ بۇدان ءارى جاڭىلتپاش ءومىرىن, قاپاستا قالعان تىرلىگىن ايتىپ, نالىپ جۇرگەن ءبىر جان. تەرىس ءدىننىڭ قۇبىجىعىنا اينالعان قىزدارىن ەستىگەلى اكەسى راحىمباي مەن شەشەسى جۇپاردان بەرەكە كەتىپ, باق تايدى. جۇرت كوزىنە قاراۋعا قىسىلىپ, ءجۇنجىپ, كۇيىنگەننەن وزدەرىن قايدا اپارىپ قويارىن بىلمەدى. ەل قاتارلى كوشتە جۇرگەن جاندار ەدى, قىزدارىن ويلاپ, قايعىدان قان ءىشتى. جۇزدەرىن جاسىرىپ, كۇنۇزاعىنا «تاس مولاداي» تىم-تىرىس ۇيگە قامالدى. ۇياتتان ورتەنگەن وزەكتەرىن قايتسەك جازامىز دەپ كەيىن قالاعا قونىس اۋداردى. قالعان بالا-شاعانىڭ قايىرىن كوكتەن تىلەپ, باياعىداي جارقىلى جوق قوڭىر تىرلىككە مويىنسىندى. بىراق كوكىرەكتە تاس بوپ قاتقان شەر مەن مۇڭ ءجىبيدى مە؟ بۇرىنعىداي توبە كورسەتىپ تۇرماق, ەكى-ءۇش ايدا ءبىر رەت, وندا دا نۇكىستىڭ رۇقساتىمەن تەلەفون سوعىپ, حالدەرىن سۇرايتىن قىزدارىن ابدەن ساعىندى. «باۋىر ەتى – بالالارىن» ءبىر-ەكى ىزدەپ بارعىسى كەلىپ ەدى, كۇيەۋ بالا قوش كورمەدى. اقىرى تۋرا ارادا بەس جىل وتكەندە تيتتەي-تيتتەي سابيلەرىمەن توركىنىنە ەرتىپ اكەلدى نۇكىسى. جۇدەپ-جاداعان, ءجۇزىنىڭ جارتىسىن جاسىرعان ورامالدىڭ ءار جاعىنان وتسىز كوزدەرى عانا كورىنگەن, ءبىر ۋىس بوپ قاتىپ-سەمگەن, جاسىنا جەتپەي كەمپىر قۇساپ بۇكىرەيىپ قالعان قىزدارىن ءۇي-ءىشى شاق تانىدى. – قاراعىم-اي, بەتىڭدە نە قان, نە ءسول جوق. مىناۋ قىزىل قارىن بالانىڭ ءبارىن نەمەن اسىراپ ءجۇرسىڭ؟ اناۋ كۇيەۋسىماعىڭ جارىتىپ جۇمىس ىستەمەي مە؟ – دەدى كىسىنى سىرت پوشىمىنان تانيتىن اكەسى امان-ساۋلىقتان سوڭ شىدامى ءبىتىپ. كۇنىندە اسپانداعى ايعا بىرگە بارامىز دەپ الداپ-سۋلاپ, قۇر ۋادەمەن تويدىرعان نۇكىستىڭ پاتەردەن-پاتەر جالداپ, قاتىن-بالاسىن تيىن-تەبەنسىز, اس-سۋسىز قال­دىرىپ, كەيدە ءوزى ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتەتىنىن, وندايدا بىرەۋدىڭ جەرتولەسىن, بىرەۋدىڭ ەسكى سارايىن جاعالاپ, قارا نانعا زار بولىپ قالاتىنىن, تۇرمىس­­­­تارى وتە مۇشكىل ەكەنىن الىستاعى اتا-انا قايدان ءبىلسىن. ال ەكى بەتى جىل­­­تىراعان كۇيەۋ بالاسى بولسا, بوشكەدەي سەمىز. كىرپياز. تاكاپ­پار. «كەدەيدىڭ كەرىلگەنى جامان» دەمەكشى, الدىنا كەلگەن اسقا بىرەۋ ۋ سالىپ بەرگەندەي تاڭداپ ىشەدى. كىرىپ-شىعىپ ناسىباي اتادى. ساۋدا-ساتتىقپەن اينالى­سىپ جۇرگەن­دەي تەلەفوننان تۇسپەيدى. الدە­كىممەن اقىلداسادى, كەڭەسەدى. ەشكىم­­مەن ءىسى جوق. سەن بارسىڭ با, جوقسىڭ با, وعان ءبارىبىر. سىرت كوز سىنشى عوي دەمەيدى. شال­بارىنىڭ بالاعى شولتيىپ, تىكەسى­نەن تىك تۇرىپ كورىنگەن جەرگە دۇعا قىلادى. مولدا بولعانمەن, باسىن­دا تاقياسى جوق! جالاڭباس, جالاڭ­­اياق. «داستارقاننان تۇراردا اس قايتارمايدى, بەتىن سيپامايدى. بەيىت باسىنا بارمايدى. بۇل سوندا قاي ءدىننىڭ جەتەگىندە ءجۇر؟ ءباش­پايىن تاربيتىپ اللاعا سيىن­عان ادامدى العاش كورۋىم. سويتە تۇرا, سەنى تىرپ ەتكىزبەيدى. شىراعىم, ەلىڭ باردا, ەسىڭدى تاپ! مىنادان قۇتىل! ايىرىلىپ كەت! ءوزى كەتە بەرسىن. سەن قال! بەس بالاڭدى بىردەڭە ەتىپ اسىرارمىز. ىشىمە سىيدىڭ عوي, سىرتىما دا سىيارسىڭ. ازىپ-توزىپ, قارتايىپ كەتىپسىڭ. بۇل سوندا نە ءومىر؟!» دەپ شەشە بايعۇس كەلگەلى كۇڭكىلدەپ, قاقسايدى. تاپ وسى ويدى اكەسى دە قوستايدى. قىزدارى تۇنجىراپ كەلىسپەگەن كەيىپ تانىتادى. ابدەن مىسى باسىلىپ, الداعى كۇنگە دەگەن قىزىعى, سەنىمى جوعالعان. ەندى, مىنە, اراعا تاعى بەس جىل سالىپ, وندا دا و دۇنيەلىك بولعان تۋىسقانىن سىلتاۋراتىپ, نۇكىستى ازەر كوندىرىپ, توركىنىنە كەلىپ ەدى. ونسىز دا كوڭىلى ءپاس رايحاننىڭ ىشكەنىن ءىرىڭ, جەگەنىن جەلىم قىلدى جەتەسىز بايى. ايالاپ, ارداقتاپ وسىرگەن قىزدارىن تەرىس جولعا سالعانى ازداي, وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق قىلعان, كوزكورە قور ەتكەن ءنۇ­كىسكە اكە-شەشەسىنىڭ قانى قاينا­دى. ەكەۋىنىڭ اراسىنا تۇسەيىن دەسە, ەندى ءبارى دە كەش سەكىلدى. شيەت­تەي سەگىز ءسابيدى اكەدەن تىرىدەي ايى­رۋعا دارمەن جوق. ونىڭ ۇستىنە راي­حاننىڭ ايتۋىنشا, ەش جەردە تىركەل­مەگەن نەكەسىز وتباسىنىڭ شەگەلەن­گەن ءتارتىبىن بۇزۋعا بولمايدى. وتاعا­سىنىڭ ايتقانى زاڭ. قاھارى قاتۋلى «پاتشانىڭ» الدىندا ايەل – كۇڭ! ايەل – قۇل! وسىمەن ءبىتتى شارۋا! ماناعى, تۇيمەدەيدى تۇيەدەي قىلعان ايقايدان سوڭ تورعا تۇسكەن تورعايداي ءبۇرىسىپ ۇيگە كەلگەن رايحانعا باياعى جىلاپ كورىسكەن شەشەسى: – قىزىم, نۇكىستىڭ سەنى بۇلاي جابىرلەۋگە قاقىسى جوق! ءار ادامنىڭ ءوز قۇنى بولادى! ساعان كىنا تاعۋىنىڭ ءوزى – كۇنا! ونىڭ جازاسىن بەرگىزەمىن! باسىندىرمايمىن! سەنى قاماپ ۇستاۋعا ءداتى قالاي شىدايدى؟! – دەپ كىجىنىپ ەدى. – اپا, مىنا بيلەتتى كەرى وتكىزىپ, كۇنىن تاپ ەرتەڭگە اۋىس­تىرامىن. وتاعام تەز قايت دەپ ۇرسىپ جاتىر. ەرىم ءبىر جاقتا, مەن ءبىر جاقتا جۇرە المايمىن. ايدىڭ سوڭىن كۇتسەم نۇكىس جازامدى وڭدىرماي بەرەدى. ماعان رەنجىمەڭدەر. جولعا جينالايىن, – دەپ رايحان بالا-شاعانىڭ ەمىزىگىن, جايالىعىن تۇگەندەۋگە كىرىستى. – ويباي-اۋ, دومبىرام نە دەيدى, مەن نە دەيمىن؟! جاڭاعى ۇرىس-كەرىستەن سوڭ ءبىر شەشىمگە كەلگەن شىعار دەسەم؟! باسىندا بيلىك قالماعان ەكەن عوي, مىنا بەيشارانىڭ؟! سول وڭباعانعا ءتيىپ, باقىتىڭدى بوسقا قايتاردىڭ. ول دىننەن تاپقان پايداڭ قايسى؟! كورگەن قىزىعىڭ وسى ما؟ وقىپ-وقىپ, قۋرادىڭ دا قالدىڭ. ال ونىڭ تۇگى كەتكەن جوق. ءاي, اللام-اي, ساعان نە جازىپ ەم, نە جازىپ ەم؟! – دەپ اناسى زارىن يلەپ وتىرا كەتتى. – ءاي, جۇپار, تىي, كوز جاسىڭدى! ءجۇز جەردەن جەر تەپكىلەسەڭ دە بولار ءىس بولدى ەندى! بوسقا اۋزىڭدى اۋىرتپا! سىباعاسىن سالىپ جىبەر. بارسىن. «جازمىشتان وزمىش جوق» دەگەن, ءبىز قاقساعانمەن كونىپ تۇرعان قىز جوق قوي! ساۋ باسىنا ساقينا تىلەگەن ءوزى. امان بولسىن دا جۇرە بەرسىن, – دەپ اكەسى راحىمباي تەرىس اينالدى. ءسويتىپ, اراعا ۇزاق جىلدار سالىپ قايىن جۇرتىنا كىسىمسىپ كەلگەن نۇكىس اينالاسىن ۇرىس-كەرىسپەن ازان-قازان قىلىپ, بەيتانىس ەلدى دە بەزدىرە جازدادى. ميىنىڭ قۇرتىن جەگەن كۇيەۋىن اقىلمەن توقتاتا الماعان رايحان اقىرى لاجى قۇرىپ جولعا شىقتى. شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا الىس ساپارعا قايبىر اسىقتى دەيسىڭ. باياعى, «بوتەن ۇيگە باردىڭ, قىز-قىرقىندى كوردىڭ, ولاردىڭ ازعىرعانىن تىڭداپ, كوڭىلىڭدى بۇزدىڭ» دەپ جورتا داۋ تۋدىرعان نۇكىستەن سەسكەنگەن ءتۇرى! بۇل دۇنيەدەن باز كەشكەن بەيشارا ءجۇز جەردەن اقىل قوسسا دا, شەگىنەرگە جول جوعىن جاقسى بىلەدى. الپەشتەپ وسىرگەن اكە-شەشەسىن, باۋىرلارىن قيماي جارالى جۇرەگى تۋلاسا دا, ەسۋاس بايىنىڭ ىرقىنان شىعار ەمەس. سوسىن دا ءتۇن ىشىندە ەتەگىنەن تارتقىلاعان سابيلەرىن جەتەكتەپ, قۇنداقتاۋلى بوپەسىن قوينىنا قىسىپ, ارقالانىپ-دوربالانىپ جۇردەك پويىزعا وتىردى. الىمساقتان ارام نۇكىستىڭ ارتىنىپ-تارتىنىپ بارعاندا توقالدارىن جاعالاپ, كوڭىلى اۋعان جاققا قاڭعىپ كەتەرىن «باسىنا تاس ءتيىپ, باقىتى قايتقان» رايحان قايدان ءبىلسىن... ميرا شۇيىنشاليەۆا, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. ورال.