القيسسا
ارقيلى مادەني شارالار اياسىندا تانىمدىق ماقساتپەن الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتار الەكەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى ولكە اقتوعاي وڭىرىنە ات باسىن تىرەرى ءسوزسىز. اتامەكەنىن كورىپ, بابالارىنىڭ, باۋىرلارىنىڭ ماڭگىلىك تىنىم تاپقان جەرى اۋلەت قورىمى «تالدى بەيىتكە» سوقپاي كەتۋلەرى مۇمكىن ەمەس.
قورىمدا ومىردەن وزعان اۋلەت ۇرپاقتارىنا ارنالىپ بەلگى تاستار ورناتىلعان. اراب ارىپتەرىنىڭ ەملەسىن بىلمەيتىندەر ءماتىنىن وقي المايدى. بولاشاقتا كەرەگى بولار دەگەن ويمەن, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى, الەكەڭنىڭ تۋعان ءىنىسى سماحان نۇرمۇحامەد ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى – انامىز نۇرساۋلە سماحانقىزى, ناعاشى اپامىز ايساۋلە سماحانقىزى, ناعاشى اعامىز بالابارشىن سماحان ۇلى, سماحانقىزى نۇرساۋلە ۇلى بولاتبەك سەكەرباي ۇلى جانە شابانباي اۋىلى يمامى ايدارجان بالتاباي قورىم باسىنا ارنايى بارىپ, ءدىني ءراسىم جاساپ, ارۋاقتارعا دۇعا باعىشتاعان بولاتىنبىز.
يمام ايدارجان اعامىز ارابشا وقىپ, جازىپ جانە اۋدارا بىلەدى ەكەن. ءبىزدىڭ سۇراۋىمىز بويىنشا بەلگى تاستارداعى ارناۋ سوزدەردى ارابشا ەملەدەن, كيريليتسا ارىپتەرىنە اۋىستىرىپ قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ بەرگەن بولاتىن. سول جازبانى قورىم باسىنا ات باسىن تىرەگەن اعايىندارعا كەرەگى بولار دەگەن نيەتپەن باسپا بەتىندە جاريالاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
بەلگىتاستار رەتى
ءبىرىنشى بەلگىتاس جازۋلارى.
1901-1902 جج.
باس جاعى وقۋعا كەلمەدى. ب ۇلىنگەن, وشكەن شىڭعىسحان اۋلەتى بوكەيحان رۋحى سۇلتان نۇرمۇحامبەت مىرزاتاي ۇلى 1838 جىلى دۇنيەگە كەلدى. 1901 جىل 1 اپرەلدە جانە حيجردا 1318 زۋلحادجا ءشازشور 25-ءى جەكسەنبى كۇنى 62 جاسىندا بۇل دۇنيەدەن, ول دۇنيەگە ساپار قىلدى. تاس جازدىرعان ءاليحان, سماحان.
ەكىنشى بەلگىتاس جازۋلارى
1905-1906 جج.
شىڭعىس حان, جوشى حان, توقايتەمىر, وزتەمىر قوجا, ءاز جانىبەك حان, قاسىم حان, سىعاي حان, وندان حان, قاينار-كوشەك, بوكەي, قۇدايمەندە, تۇرسىن, قىرىقسان باراق حان, بوكەي حان, باتىر, مىرزاتاي, نۇرمۇحامەد ۇلى ءتاتىحان 1905 جىلى 25 فۆرالدا 25 جاسىندا وپات بولدى.
شىڭعىس حان – جوشى حان ناسىلىنەن, ءومىر سۇرگەن جەرى – ارقا, قارقارالى ۋەزى, باباسى – بوكەيحان. جۇرتى – قاراكەسەك. تۋعان جەرى – توقىراۋىن, جەلتاۋ. بۇل تاس جىڭىشكە وزەنى, توقىراۋىن تاراۋىندا اناسى بەگىم حانىمنان, تۋىستارى عاليحان, ءازىحان, فازىلحان, تاس قويۋدا باس بولعان سماحان.
ءۇشىنشى بەلگىتاس جازۋلارى
1913-1914 جج.
شىڭعىس حان, جوشى حان, توقايتەمىر, قوجا, ورىس حان, قۇيىرشىق حان, باراق حان, ءاز جانىبەك حان, قاسىم حان, سىعاي حان, وڭدان حان, قاينار-كوشەك, بوكەي, قۇدايمەندە, تۇرسىن, قىرىقسان باراق, بوكەيحان, باتىر بالاسى مىرزاتاي سۇلتان 1913 جىلى 12 مارتتا 93 جاسىندا وپات بولدى.
شىڭعىس حان, جوشى حان ناسىلىنەن. عۇمىر سۇرگەن جەرى – سارىارقا, ۋەزى – قارقارالى. باباسى – بوكەيحان. جۇرتى – قاراكەسەك. بۇل تاستى قويعان جەر جىڭىشكە وزەنى توقىراۋىن تاراۋى. تاس جازدىرعان نەمەرەسى – عاليحان, ءازىحان, فازىلحان, قاسىمحان, مانەرحان, ءادىلحان, ءماتحان, سماحان. نۇرمۇحامبەت بالالارى.
ءتورتىنشى بەلگىتاس جازۋلارى
1918-1919 جج.
توبىقتى ماماي باتىر ۇرپاعى. بوكەيحان – تۇقىمى نۇرمۇحامبەت حانىمى – بەگىم. 1918 جىلى 27 سەنتيابردە دۇنيەدەن ءوتتى.
جەتىم مەنەن جەسىردى,
جەل جاعىندا پاناسى,
ىق جاعىندا قالاسى.
توڭعاندا بولعان تون,
جۇرەگىندە بولعان ءوڭ.
شولدەگەندە بولعان سۋسىن,
جىلاعاننىڭ اناسى.
جىعىلعاننىڭ سۇيەنىشى,
سۇيىسكەننىڭ ساۋلەسى,
بەگجەكەم تاسى وسى جەردە,
تاۋ جەلتاۋ,
وزەن جىڭىشكە.
تاستى جازدىرعان,
بالاسى سماحان.
بەسىنشى بەلگىتاس جازۋلارى
1926-1927 جج.
وزتەمىر, قوجا, ورىس حان, قۇيىرشىق حان, قاسىم حان, سىعاي حان, وڭدان حان, قاينار-كوشەك, بوكەي, قۇدايمەندە, تۇرسىن, قىرىقسان باراق حان, بوكەي, باتىر, مىرزاتاي – ءابدىحان.
1926 جىلى مارت 22 رامازان شاريف سەگىزى دۇيسەنبى كۇنى 84 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ءحام نەمەرەسى قاسىم حان بالاسى ءوسمۇرات 17 رامازان شاريف ءۇشىنشى سارسەنبى كۇنى 7 جاسىندا وپات بولدى. عۇمىر سۇرگەن جەرى – سارىارقا, قارقارالى ۋەزى, جۇرتى – قاراكەسەك. تۋعان جەرى – توقىراۋىن, جەلتاۋ. بۇل تاستى قويعان جەرى جىڭىشكە وزەنى توقىراۋىن تاراۋى.
تاس جازدىرعان: زەينەش, نۇرجامال, زادا, شاھيدا, سەرىك, قاسىمحان. بەلگى تاستاردى سەمەي قالاسىندا شەبەرلەرگە ارنايى قاشاتىپ, شاپتىرادى ەكەن. ءار تاس ءۇشىن بىرنەشە ءىرى قارا مالدى اقىسىنا بەرەتىن بولعان. وگىز اربامەن سەمەيدەن توقىراۋىن بويىنا دەيىن, اپتالاپ ءجۇرىپ جەتكىزگەن.
تاستاردىڭ ۇزىندىعى ءۇش مەتردەن اسىپ, ەنى 80 سانتيمەتر بولعان. بۇل تاستاردان باسقا اۋلەت قورىمىندا الەكەڭنىڭ ءىنىسى – ءازىحان نۇرمۇحامەد ۇلىنا ارنالعان بەلگىتاس قويىلعان.
1960 جىلدار ورتاسىندا
ىرىمداپ الەكەڭنىڭ قۇلاقشىنىن (باس كيىمىن) جەرلەپ, توتە جانە بۇگىنگى جازۋمەن ءومىربايانىن جازدىرىپ باۋىرى سماحان نۇرمۇحامبەت ۇلى, وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدار اياعىندا بەلگىتاس ورناتقان. سماحان نۇرمۇحامبەت ۇلى بالقاش قالاسىندا 1967 جىلى 25 قاڭتاردا قايتىس بولعان.
اۋلەت قورىمىندا جەرلەنگەن. بەلگىتاس قويىلعان. سماحان تورە زايىبى نۇرشىقىزى ماريا شوڭباي ۇرپاعى. 1979 جىلى 27 جەلتوقساندا 84 جاسىندا ومىردەن وزدى. اۋلەت قورىمىندا جەرلەنىپ, بەلگى تاس قويىلعان. سماحان نۇرمۇحامبەت ۇلى اتالاس تۋىسى بورىمحان اقساقال دا وسى قورىمعا جەرلەنىپ, بەلگى تاس قويىلعان.
قيىنشىلىق جىلدارى اۋلەت مۇشەلەرىنىڭ كەلىسىمىمەن رۋى – قاراكەسەك, سارىم ۇلى جانسارى ۇرپاعى بايماعامبەت اقساقال دا وسى تالدىبەيىتكە جەرلەنگەن. وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا نەمەرەسى ەلۋباي قابىكەي ۇلى باسىنا بەلگىتاس ورناتىپ, تۋىستىق پارىزىن وتەگەن بولاتىن. جىڭىشكە وزەنى بويىندا ورنالاسقان «تالدى بەيىتتىڭ» عاسىرلار قويناۋىنان جەتكىزگەن ازعانتاي مولتەك سىرى وسى دەگىمىز كەلەدى.
بولاتبەك مۇحامەديەۆ,
سماحان تورە جيەنى.
