مەملەكەت باسشىسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن وڭ باعالادى
سپورت كلاستەرى ءسۇيسىندىردى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شىعىس قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارى اياسىندا بىرقاتار الەۋمەتتىك نىسانداردا بولىپ, ءوڭىر جۇرتشىلىعىمەن جۇزدەستى. ەلباسى وسكەمەندە سوڭعى جىلى سالىنعان اۋقىمدى سپورت كلاستەرىمەن تانىسىپ, ونداعى جەكپە-جەك سارايى, جەڭىل اتلەتيكا مانەجى جانە ورتالىق ءجۇزۋ باسسەينىن ارالاپ كوردى. شىعىسقازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگىنە بەرىلگەنىنە ءالى ءبىر جىل بولا قويماعان جەكپە-جەك سارايىندا كۇرەس, بوكس, دزيۋدو, تاەكۆوندو جانە كاراتە زالدارى بار. كەشەندە 1114 ادام جاتتىعا الادى. كورەرمەن زالىنىڭ سىيىمدىلىعى – 650 ورىن. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى نەگىزىندە سالىنعان نىساننىڭ جاتتىقتىرۋشىلار قۇرامىندا بۇگىندە 45 ادام ەڭبەك ەتەدى. ال 350 ادامعا ارنالعان جەڭىل اتلەتيكا مانەجى جۇگىرۋ, سىرىقپەن جانە بيىكتىككە سەكىرۋ, كوپسايىسپەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. حالىقارالىق تالاپتارعا ساي سالىنعان جابىق ءجۇزۋ باسسەينىنىڭ ەسىگى قازىرگى كەزدە قالا تۇرعىندارىنا اشىق. ورتالىق ءجۇزۋ باسسەينىنىڭ سىيىمدىلىعى 747 ورىنعا ەسەپتەلگەن. وندا 10 ءجۇزۋ جولاعى, 2 جانە 5 مەترلىك ترامپليندەر, جاتتىعۋ جانە ساۋىقتىرۋ زالى, تاعى باسقا سپورتشىلارعا قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان. – ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ارقاسىندا ءبىز الەۋمەتتىك, ونىڭ ىشىندە سپورت سالاسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك الدىق. بۇكىل ەلىمىز بويىنشا سپورت نىساندارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, جاڭادان سپورت كەشەندەرى سالىنۋدا. اتلەتتەرىمىزدىڭ ناتيجەلەرى دە بارلىق باعىتتار بويىنشا جاقسارىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى ۇلت ساۋلىعىن نىعايتۋدا ماڭىزدى مانگە يە بولىپ وتىر, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. پرەزيدەنت وڭىردەگى سپورت سالاسى ارداگەرلەرىمەن اڭگىمەلەسىپ, وڭ وزگەرىستەردى اتاپ ءوتتى. ەلباسى سونداي-اق, سپورت بازاسىن كەشەندى دامىتۋ جۇمىستارى بارىسىمەن جانە وڭىردەگى ءبىلىم, جاستار ساياساتى سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالارمەن تانىستى. پرەزيدەنتكە وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە, اتاپ ايتقاندا, جەتىم جانە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى قولداۋعا ارنالعان «مەيىرىم» اكتسياسى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا كومەك كورسەتۋدى كوزدەيتىن «الەمگە اشىلعان تەرەزە», ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا جاردەمدەسۋگە باعىتتالعان جانە مەتسەناتتىققا بايلانىستى ءتۇرلى جوبالار تۋرالى باياندالدى. قۇس ەتىن وڭدەيدى ساپار بارىسىندا ەلباسى ءوسكەمەندەگى «ايتاس مپ» كاسىپورنىندا بولىپ, زاۋىتتىڭ قۇس ەتى ونىمدەرىن وڭدەۋ جانە ءوندىرۋ جۇمىستارىمەن تانىستى. «ايتاس-مپ» جشس بىلتىر تامىز ايىندا ىسكە قوسىلعان بولاتىن. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 1,8 ملرد. تەڭگە. شۇجىق ونىمدەرىن, دەليكاتەستەر مەن جارتىلاي دايىن ونىمدەر شىعاراتىن كاسىپورىننىڭ ءوندىرىس كولەمى جىلىنا 6 مىڭ توننانى قۇرايدى. شۆەيتساريا, گەرمانيا جانە پولشانىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىمەن جابدىقتالعان زاۋىت ءونىمىنىڭ ساپاسى جوعارى, تۇتىنۋشىلار اراسىندا قازىردىڭ وزىندە سۇرانىسقا يە. 100-گە جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىرعان زاۋىت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا ەڭبەكاقى كولەمى 114 194 تەڭگەنى قۇرايدى. كاسىپورىن جەتەكشىلەرى 2020 جىلعا قاراي جوبا قۋاتىن 12 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇس ەتىن وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ وڭىردەگى ءىرى جانە ماڭىزدى جوبالاردىڭ قاتارىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. زاۋىت ءونىمىنىڭ 40 پايىزى ەكسپورتتالاتىنىنا كوڭىلى تولاتىندىعىن جەتكىزدى. سونداي-اق, زاۋىتتا مەملەكەت باسشىسىنا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار تۋرالى باياندالدى.
جۇزدەسۋ جىلى اسەر قالدىردى
مەملەكەت باسشىسى بۇدان كەيىن ءوڭىر اكتيۆىمەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس, جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن كەزدەستى. ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىندا ورنالاسقان شىعىس قازاقستان وبلىستىق ساۋلەت-ەتنوگرافيالىق جانە تابيعي-لاندشافتىق مۇراجاي-قورىعىنداعى اقشاڭقان كيىز ۇيدە وتكەن جۇزدەسۋدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ءسوزىن شىعىس ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعىنان باستادى.
– شىعىس قازاقستان وبلىسى – رەسپۋبليكانىڭ ءىرى وندىرىستىك ورتالىعى. وڭىردە «قازتسينك», ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى, تيتان-ماگني كومبيناتى جانە تاعى باسقا ءىرى كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدەگى تيتاننىڭ, ماگنيدىڭ, اتوم ستانساسى وتىنىنىڭ بارلىق كولەمى, مىرىشتىڭ 90 پايىزى وندىرىلەدى. اتالعان ءونىم تۇرلەرى بويىنشا وبلىس كەڭەستىك ۋاقىتتا دا جەتەكشى رولگە يە بولاتىن. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا وبلىستا كوڭىل بولىنگەن. ۇلكەن قارجى يگەرىلىپ جاتىر. سوڭعى ۋاقىتتا 200 ميلليارد تەڭگەگە 37 جوبا ىسكە قوسىلدى. 8,5 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. شىعىس قازاقستان ەلىمىزدەگى مايلى داقىلداردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن وندىرەدى, ءسۇت پەن ەت وندىرۋدەن ەلىمىزدە ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ورىندى يەلەنەدى. سوندىقتان وبلىسقا كوڭىل ءبولۋ – قازاقستاننىڭ ءوندىرىسىن وركەندەتۋ بولىپ سانالادى. وڭىردە عىلىم, جاڭا تەحنولوگيا, الەۋمەتتىك شارالار جونىنەن كوپتەگەن شارۋالار جاسالىپ جاتىر. مەن بۇگىن وبلىس ورتالىعىندا ىسكە قوسىلعان سپورت كەشەندەرىن كوردىم. مۇنىڭ ءبارى حالىققا جاسالىپ جاتقان جاقسىلىق بولىپ سانالادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن, ەكونوميكانىڭ بۇل بولىگىندە شىعارىلاتىن ءونىم كولەمى ەكى جارىم ەسەگە ارتقانىن اتاپ ءوتتى.
– حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋى وتە ماڭىزدى. ءبىز قۇرعان ءىرى كاسىپورىندار ۇلكەن قارجى مەن كىرىس كوزى ەكەنى بەلگىلى. بىراق ءىرى ونەركاسىپ كوپتەگەن جۇمىس ورنىن قۇرا المايدى. الىپ ونەركاسىپ ورىندارى جۇمىسشى سانىن ازايتىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كۇش سالادى. ال شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك 5-10, 50 مامان ىستەسە دە ادامدارعا جۇمىس بەرەدى. سوندىقتان ءبىز شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا بارلىق جاعدايدى جاسايمىز, – دەدى پرەزيدەنت.
ەلباسى وڭىردە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە كوڭىل اۋدارىلىپ وتىرعاندىعىن, وعان دالەل رەتىندە وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 70 جاسقا دەيىن جەتىپ, بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ 41 پايىزعا ارتقانىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل – ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جاقسارعانىن بىلدىرەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوڭعى ۋاقىتتا بيزنەس قارجىسى ەسەبىنەن بوي كوتەرگەن مەديتسينالىق ورتالىق, جەكپە-جەك سارايى, حوككەي ورتالىعى, جەڭىل اتلەتيكا مانەجى, ورتالىق باسسەين سىندى نىسانداردىڭ بارلىعى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا قىزمەت ەتەتىنىن ەرەكشە اتادى.
ارينە, وسكەمەندە ەكولوگيا ماسەلەسى بار. مەن بۇل ماسەلەنى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىرامىن. «قازتسينك» جانە «قازاقمىس» كومپانيالارى ەكولوگيانىڭ وڭالۋى جولىندا بىرقاتار شارۋا اتقارۋدا, – دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى وسكەمەندە ۋران كەنى وڭدەلەتىنىن, رەسەيمەن ارىپتەستىك شەڭبەرىندە ەكسپورتقا شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە شىعىس قازاقستان كاسىپورىندارىنا كورشى ەلدىڭ نارىقتىق كەڭىستىگىنە شىعۋعا جاقسى مۇمكىندىك تۋىپ, كەدەندىك الىمدار مەن كەدەرگىلەرسىز ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا, باسەكەلەستىككە تۇسۋگە بولاتىندىعىن جەتكىزدى.
– بۇل رەتتە ونىمدەرىمىز باسەكەگە قابىلەتتى بولا ما دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابىلادى. مەن وبلىستا جاعىمدى العا جىلجۋ بار دەپ ەسەپتەيمىن. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ءوسىپ, ەكونوميكاسى دامۋدا. الەۋمەتتىك جۇمىستارعا جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلادى. دەگەنمەن, الدا ءالى دە جۇمىس كوپ. مەن جاقىندا ايتتىم, ءبىز تاعى دا بيزنەسكە, ينۆەستورلارعا ەركىن جاعداي جاسادىق. جاھاندىق ەكونوميكانىڭ احۋالىندا قۇلدىراۋ ۇدەرىسى بايقالادى. الەمدىك جانە ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق رەسۋرستار جابىلىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا ءبىز ىشكى قارجى ەسەبىنەن ىشكى سۇرانىستى ارتتىرىپ, ەكونوميكانى كوتەرۋىمىز, جۇمىس ورنىن ۇسىنۋىمىز قاجەت. مەملەكەتتىڭ وعان مۇمكىندىگى بار. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكاعا 1 تريلليون تەڭگە ءبولىندى. اتالعان قارجى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق نىساندار قۇرۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋ جانە ەكونوميكانىڭ باسقا دا سەكتورىنا ارنالاتىن بولادى, – دەدى ەلباسى.
وسىدان كەيىن ەلباسىعا ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جونىندە باياندادى.
– اسا قادىرلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءسىزدىڭ: «قانداي قيىنشىلىقتار بولسا دا ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنى وتكەن جىلدان تومەندەمەۋى ءتيىس, حالىقتىڭ تۇرمىسى, ءال-اۋقاتى جاقسارۋى كەرەك», دەگەن تاپسىرماڭىز بۇگىندە تولىعىمەن ورىندالۋدا. بىلتىر ىشكى جالپى ءونىم 2 تريلليون تەڭگەدەن استى. نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەر مەن رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەردەن تومەن ەمەس. ءوندىرىس ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ تومەندەۋى, باعانىڭ قۇلاۋىنا قاراماستان ونەركاسىپ سالاسىندا تۇراقتى احۋال بايقالادى, – دەدى وبلىس اكىمى.
ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ ءوسىمى 8 پايىزدى قۇراپ, 53 ميلليارد تەڭگەگە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوندىرىلدى. 100 ملرد. تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 22 پايىزعا كوبەيىپ, 117 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنە باعانىڭ نەگىزسىز ءوسىمىن بولدىرماۋ تاپسىرماسى ورىندالدى.
«قازتسينك», «قازاقمىس» سىندى كاسىپورىندار قازاقستانعا سىرتتان تاسىمالداناتىن تاۋارلاردى وندىرۋمەن اينالىساتىن ۇساق كاسىپكەرلەرگە ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتىپ وتىر. بۇگىندە ولار ءوڭىر مەن ەلىمىزدىڭ باسقا دا ايماقتارىنداعى كاسىپكەرلەرمەن 800-گە جۋىق كەلىسىمشارت جاساستى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ارقىلى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 37 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە اعىمداعى جىلى 9,70 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ءۇش جىلدا 40 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى اشىلسا, بيىل 7 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلماق. اسىرەسە, شاعىن نەسيە ۇيىمدارى اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا سەبىن تيگىزىپ وتىر.
شىعىس قازاقستان شەكارالىق ءوڭىر بولىپ سانالادى. ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, وبلىس رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۋبەكتىلەرىمەن, بەلورۋسسيانىڭ موگيلەۆ وبلىسىمەن ينتەگراتسيالىق ارىپتەستىكتى جولعا قويدى. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى ارقىلى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلى 4,10 پايىزعا ارتىپ, رەسەي مەن بەلورۋسسيا اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 1 ملرد. دوللارعا جۋىق قارجىنى قۇرادى. بۇل كورسەتكىش اعىمداعى جىلدىڭ ءتورت ايىندا 400 ملن. دوللارعا جۋىقتادى. «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى بويىنشا جىل سايىن 290-300 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, بيىل بەس ايدىڭ ىشىندە 113 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي بەرىلدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قارجى كوزدەرىنەن بولەك كاسىپورىنداردىڭ مۇمكىندىگى دە پايدالانىلۋدا. مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا 4 جوبا ەنگىزىلىپ, 3,5 ملرد. تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. بۇل مونوقالالار ەكونوميكاسىن جەكەلەگەن كاسىپورىندارعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقاراتىن بولادى.
جاھاندىق نارىقتاعى وزگەرىستەردىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنا تيگىزگەن كەرى اسەرىن جويۋ ءۇشىن قوسىمشا ەكونوميكالىق ءوسىمدى ارتتىرۋ كوزدەرى قاراستىرىلۋدا. بۇل رەتتە جۇمىسى توقتاپ قالعان نەمەسە تولىق قۋاتىندا جۇمىسىن جۇرگىزبەي وتىرعان كاسىپورىندار مەن ينتەگراتسيالىق تەتىكتەردى ىسكە قوسۋ, «اقتوعاي» تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتى مەن «ازيا اۆتو» اق جاڭا زاۋىتىن سالۋ جوبالارى كوزدەلگەن. سونداي-اق, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى بوس جەرلەردى يگەرۋ قولعا الىندى. ءتورت جىلدا ءجۇرگىزىلگەن تۇگەندەۋ جۇمىستارىنىڭ ءناتيجەسىندە ەگىستىك القاپتارى جىلىنا 60-70 مىڭ گەكتارعا ارتىپ كەلەدى.
باياندامانى دەن قويا تىڭداعان ەلباسى وبلىستا وڭ ىستەر اتقارىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, دەسە دە تاۋ-كەن سالاسىنداعى ءتۇستى مەتالدار قورىن يگەرۋدىڭ باياۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى.
«قازتسينك» جشس پرەزيدەنتى نيكولا پوپوۆيچ, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى» جشس باسقارما توراعاسى ەدۋارد وگاي, «ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتى» اق باسقارما توراعاسى يۋري شاحۆوروستوۆ ەلباسىعا ءتۇستى مەتالل ءوندىرۋ سالاسىنداعى جاعدايدى باياندادى. «قازاقمىس» باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن بۇگىندە ءىرى كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. ونىمدىلىگى 30 ملن. تونناعا جەتەتىن كومبيناتتىڭ ءوندىرىس كولەمى جىلىنا 100 مىڭ توننانى قۇرايتىن بولادى. ينۆەستيتسيا كولەمى 1 ملرد. 700 ملن. تەڭگە. كەن ورنىندا 2,5 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى قۇرىلادى. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەگى 2015 جىلى ىسكە قوسىلماق.
ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ جەتەكشىسى يۋري شاحۆوروستوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۋراننىڭ شيكىزات قورىنا قاتىستى ەشقانداي پروبلەما جوق, الايدا وتىن تابلەتكالارىن وتكىزۋدە قيىندىقتار تۋىنداپ وتىر.
– بۇگىندە ءبىز ونىمدەرىمىزدى قىتايعا شىعارامىز. ول جاقتا فرانتسۋزدىق كومپانيامەن كەلىسىم جاسالعان. بىراق بۇل جوبالار اسا بەلسەندى ىسكە اسىپ جاتقان جوق. قازىر ۋراندى كونۆەرسيالاۋ بويىنشا كانادالىق كومپانيامەن جۇمىس ىستەۋدەمىز. جاپونيادا بولعان اپاتتان كەيىن الەمدەگى بىرقاتار اتوم ستانسالارى جۇمىسىن توقتاتىپ, ۋرانعا دەگەن سۇرانىس كۇرت ازايدى. سونىڭ سالدارىنان ۋران باعاسى ەكى ەسەگە ارزانداپ كەتتى. مۇنىڭ ءبارى جوسپارلاعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا سالقىنىن تيگىزبەي قويمايدى, – دەگەن يۋري شاحۆوروستوۆ بۇگىندە وسكەمەندىك زاۋىت تانتال شيكىزاتىنىڭ تاپشىلىعىن باستان كەشىرىپ وتىرعانىن دا جاسىرعان جوق.
– يادرولىق ەنەرگەتيكا دامي بەرەدى. ءبىز دە يادرولىق الەۋەتتى پايدالانامىز. جاپونيا, ەۋروپا ەلدەرى دە وعان ورالادى. سوندىقتان بۇل تاراپتا جۇمىس ىستەۋگە ارقاشان دايىن بولۋىمىز كەرەك, – دەدى ەلباسى.
تاۋ-كەن سالاسىن دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر كوزى – بيىلدان باستاپ گەولوگيالىق بارلاۋعا بولىنگەن قارجى ەكى ەسە كوبەيدى. ونىڭ 2 ملرد. تەڭگەسىن مەملەكەت, 3 ملرد. تەڭگەنى «قازتسينك» ءبولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى بارلاۋ جۇمىستارىن ءجىتى جۇرگىزۋدى تاپسىردى.
ەلباسىنا وڭىردەگى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستار جونىندە وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆ مالىمدەدى. بۇگىنگى تاڭدا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىنداعى 37 جوبانىڭ 21-ءى ەلۋدەن ءجۇز پايىزعا دەيىن قۋاتىندا جۇمىس ىستەسە, 10-ى ەلۋ پايىزعا دەيىن, 4-ەۋى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەنگىزىلگەندىكتەن ءونىم ءوندىرۋدى جوسپارلاماعان ەكەن.
– كەز كەلگەن جوبانى باستاماس بۇرىن ونىڭ تيىمدىلىگىن, سۇرانىسقا ساي كەلەتىنىن انىقتاپ العان دۇرىس. قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن نىساندار تولىق جۇمىس ىستەۋى, وندىرەتىن تاۋارلارىنا سۇرانىس بولۋى ءتيىس. ايتپەسە, قىرۋار قاراجات جۇمسالعان جوبالاردىڭ تولىق قۋاتپەن جۇمىس ىستەمەي تۇرسا ەشقانداي پايداسى جوق. وسى جاعىن ەستە ۇستاۋ كەرەك, – دەگەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋدانداردا «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى ارقىلى نەسيە الىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان جەڭىلدىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
الەۋمەتتىك سالا احۋالى
ەلباسى الەۋمەتتىك سالانىڭ دا احۋالىن سۇرادى. «اپاتتى» اتالىپ كەتكەن, ياعني, بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي ەمەس ءوڭىر مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايى تۋرالى پرەزيدەنتكە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ومار اقپارات بەردى. ول ءتيىستى ورىندارمەن جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر ناتيجەسىندە ايماقتاعى مەكتەپتەردىڭ اراسىندا قازىرگى ۋاقىت تالابىنا ساي كەلمەيتىندەرى انىقتالعانىن, ولاردىڭ ورنىنا جاڭادان عيماراتتار سالىنىپ جاتقانىن, بيىلعى ۇبت-دا شىعىسقازاقستاندىق تۇلەكتەردىڭ جيناعان ورتاشا بالى 78-ءدى قۇراعانىن, بۇل – رەسپۋبليكادا سەگىزىنشى كورسەتكىش ەكەنىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا قولدانىلۋى قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى.
كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار اراسىندا د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شقمتۋ-دىڭ پروفەسسورى ليليا ستولياروۆا ەلباسىنا شىعىسقا كەلگەن ءار ساپارىنىڭ ءوڭىر تۇرعىندارى ءۇشىن قۋانىش سىيلايتىنىن ايتا كەلە, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
– قۇرمەتتى ەلباسى, ءسىزدىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماڭىزدى شىعىسقازاقستاندىقتاردىڭ 96 پايىزى قولدايدى جانە قولداپ قانا قويماي ونى جۇزەگە اسىرۋعا قولدارىنان كەلگەنشە ۇلەستەرىن قوسۋدا. 1992 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ 1 فورۋمىندا سويلەگەن كەزدە مەن: «ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز مەتاللۋرگ, ەرەكشە قورىتپانىڭ قۇپياسىن بىلەدى. ول قورىتپانىڭ اتاۋى – «قازاقستان حالقى». بۇگىن بۇل ەندى قۇپيا ەمەس, ناقتى بەلگىلەنگەن, بولاشاعى ايقىندالعان «دامۋدىڭ قازاقستاندىق جولى» اتتى باعدارلاما. بۇكىل جاћان جۇرتى قازىر وسى باعدارلاماعا قىزىعا قارايدى. ءسىزدىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس بۇكىل الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ۇندەگەن, تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى ناسيحاتتاعان پاراساتتى باستامالارىڭىزدى الەم ەلدەرى قىزۋ قولداپ وتىر. بۇل رەتتە ءسىزدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ماڭىزدى شەشىمىڭىز بارشاعا ۇلگى, – دەدى پروفەسسور.
ليليا ستولياروۆا, سونداي-اق ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى دا تاريحي وقيعا ەكەنىن جەتكىزدى.
ەتنواۋىلدىڭ تورىندە ورنالاسقان اقشاڭقان كيىز ۇيدەگى القالى جيىننىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان ستراتەگيالىق باعدارلامالاردىڭ جەمىسى, وسى ۋاقىت ىشىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر, سىرتتان قۇيىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار جانە باسقا دا تولاعاي تابىستار تۋرالى ايتا كەلە ەندىگى الدا تۇرعان ۇلكەن مىندەت – دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ەكەنىن ناقتىلادى.
– قازىر ەۋروپا ەلدەرىندە ينۆەستيتسيا كوزدەرى ازايدى. ءتۇستى مەتالعا دەگەن سۇرانىس تا ارتىپ تۇرعان جوق. بىزگە تابيعي بايلىقتارىمىزعا يەك ارتىپ, ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. بىزگە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا شيراقتىق تانىتۋىمىز كەرەك. بۇل – وڭاي باعدارلاما ەمەس. دەسە دە ەلىمىزدىڭ بولاشاعى مەن تۇراقتى, جەدەل دامۋى ءۇشىن وسى باعىتتان تايماۋىمىز كەرەك. يندۋستريالاندىرۋ زاۋىت سالۋمەن شەكتەلمەيدى, ول زاۋىتتىڭ ءونىمى زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىندەي, جوعارى سۇرانىسقا ساي بولۋى ءتيىس. ءبىز يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعىن ءساتتى اياقتادىق, ەندى كەزەكتە يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن ەكىنشى بەسجىلدىق تۇر. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ الەم ەلدەرى الدىنداعى بەدەلىنىڭ ارقاسىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك بىزگە قوماقتى قاراجات بولۋگە كەلىستى. سول سياقتى ەۋروپالىق بانك, يسلام بانكى, ازيالىق بانك سىندى الپاۋىت قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بارلىعى قاراجات بولۋگە دايىن. بۇل قاراجات الدىمەن يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا, سودان كەيىن شاعىن ءجانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا باعىتتالادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت جاھاندىق ەكونوميكانىڭ شارىقتاۋى مەن قۇلدىراۋ كەزەڭدەرىندە تۇراقتىلىقتى ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قور قۇرىلعانىن, قازىر وندا 100 ملرد. دوللار كولەمىندە قاراجات جينالعانىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسى شىعىس قازاقستاندا جاقسى عىلىمي-اعارتۋشىلىق بازا بار ەكەنىن, بىراق ونىڭ ناقتى سەكتورمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ءوندىرىس ورىندارىنىڭ دۋالدى وقىتۋ باعدارلاماسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
– عىلىم ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس, يننوۆاتسيانىڭ ءمانى دە وسىندا جاتىر. جاڭا تەحنولوگيالار الەمدە قارقىندى تۇردە ەنگىزىلۋدە, ءبىز دە قالىسپاۋعا ءتيىسپىز, – دەگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدە بارلىق نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردا – بيزنەس جۇرگىزۋدە, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋدا, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا, وقۋدا, مەديتسينادا, مادەنيەتتە تەڭدەسسىز شارتتار ۇسىنىلىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. تەك تۇرعىندار تاراپىنان باستاماشىلىق قاجەت, ول ءۇشىن ءتيىمدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزگەن ءجون.
ەلباسى وبلىس ورتالىقتارىندا مەديتسينانىڭ الەۋەتى كۇشەيگەنىن, جىلىنا 15 مىڭ جۇرەك ناۋقاسىنا اشىق وتا جاسالاتىنىن, ترانسپلانتاتسيا قىزمەتىنىڭ دامىعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان ءىرى شارالاردىڭ بارلىعى قازاقستاندىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى قول جەتكىزگەن تولەرانتتىلىعىنىڭ, ەلىمىزدە قالىپتاسقان تۇراقتى ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ناتيجەسى ەكەنىن جەتكىزگەن مەملەكەت باسشىسى وبلىستىڭ تابىستى دامىپ كەلە جاتقانىن, وسى قارقىندى ءالى دە ۇدەتە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
– بۇگىندە جۇمىس ىستەۋگە, ءال-اۋقاتىمىزدى ارتتىرۋعا بارلىق جاعداي بار. تەك تالماي, تىنباي ەڭبەك ەتۋ كەرەك, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى جيىن سوڭىندا بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى كاسىبي مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتاپ, ەل يگىلىگىنە ەڭبەك ەتۋگە شاقىردى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
