دانا قازاق ايتقان: «شەتكى ءۇي كوشىپ كەتسە, ورتاڭعى ءۇي شەت بولادى», دەپ. سولاي بولدى. تۋعان اعام ناسيفوللا تاياۋدا دۇنيەدەن وزدى. ەندى مەن «شەتكى ۇيگە» اينالدىم. اعامنىڭ ۇلكەن بولعان سوڭ, اتقارار ىستەرى, سوزدەرى ماعان قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك بولىپ اۋىستى. اعا قازاسى مەنى ەسەيتتى. قالعان تۋىستار الدىندا جاۋاپكەرشىلىگىمدى ارتتىردى. ويعا قالدىم. اعا دەگەننىڭ تۋىستىقتاعى ورنى, ونىڭ ەلدىك دەڭگەيدەگى ۇعىمى ارنايى اڭگىمەنى تالاپ ەتەتىن تاقىرىپ ەكەنىنە كوزىم جەتكەندىكتەن وسى دۇنيەنى جازۋعا نيەت ەتتىم.
اتام قازاقتان ءسوز قالعان با, اعا-ءىنى تۋرالى: «اعاسى باردىڭ جاعاسى بار, ءىنىسى باردىڭ تىنىسى بار», دەگەن. كەرەمەت ءسوز. كىمنىڭ اعاسى, كىمنىڭ ءىنىسى جوق, اڭگىمە بارىمىزگە ورتاق. بۇل اتالى ءسوزدى ءيىسى قازاقتىڭ ءبارى ايتادى. تۋىس, جەكجاتتار باس قوسقاندا مەن دە ايتتىم.
– اعاسى باردىڭ جاعاسى بار, ناسەكەڭ مەنىڭ جاعام ەدى, ءىنىسى باردىڭ تىنىسى بار, مەن ونىڭ تىنىسى ەدىم.
راس, اعام جاعا بولدى, مەن ونىڭ تىنىسى بولدىم, كوپ ىسكە قاجەت بولدىم, بارىمشا قولعابىس جاسادىم. بۇل تۋىستىق پارىز, انىعىندا, و دۇنيەلىك بولعان ورتاق اكە مەن شەشەمنىڭ الدىنداعى – قارىز ءىس. مۇسىلماندىق دۇنيەتانىمدا قارىز دەگەن جاراتۋشى الدىنداعى پارىز بولىپ, ماعىناسى مۇلدەم تەرەڭدەپ كەتپەك. انىعىندا, قارىز بەن پارىز ءبىر ۇعىمنىڭ ەكى جاعى, ولاردىڭ مازمۇنى ورتاق, بىلايشا ايتقاندا, بىرلىگى – سۋبستانتسيا, قارىز جانە پارىز بولىپ اتالۋى اكتسيدەنتسيالار. سوندىقتان تۋىستىققا جاسالعان قىزمەت ءاربىر جانى جومارت جاننىڭ مىندەتى بولىپ ايقىندالادى. اركىمنىڭ تۋىسقا تۋىستىق جاساۋى قاسيەتتى مىندەت. قازاقتاردىڭ اۋىر قازاعا جان-جاقتان قۇيىلىپ, شاما-شارقىنشا ازالى جانعا كوڭىل بىلدىرۋلەرى دە جان جومارتتىعى. تىلەك, جاقسى ءسوز ايتۋ, كوڭىل ءبىلدىرۋ – مۇسىلماندىق. دۇنيەدەن وتكەن تۋىسىما اللا جار بولسىن دەي كەلە, اعا دەگەن ۇعىمنىڭ ورىسىنە شولۋ-ويىمدى بىلدىرمەكپىن.
* * *
يران ەلىنە ىسساپارمەن بىرنەشە رەت قاتىنادىم. تاريحى, مادەنيەتى باي ەل. العاشقى ساپارىمدا وسى اتى ايگىلى ەلدىڭ بۇگىنگى ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز قالاي ەكەن دەگەندە, ءۇمىت پەن كۇدىك ارالاسا بەردى. بۇل ەلگە ساپارعا شىعار الدىندا كوپتەگەن ءبىزدىڭ كەڭەس داۋىرىندە قالىپتاسقان ادەت-قىلىقتارىمىز, تىپتەن ءسوز سويلەۋ ءمانىسى دە وزگەرۋى كەرەك دەگەن ەسكەرتپەلەر ەستىگەنبىز. ارينە, ول ەسكەرتپەلەر ەر ازاماتتارعا قاراعاندا, ايەلدەرگە قيىنداۋ ەكەن. يسلام تارتىپتەرى تىم قاتال, بىراق مەنىڭ ايتپاعىم, جاسى كىشىلەردىڭ ءبارى ءبىر اۋىزدان بىزدەرگە «اعاي» دەپ تۇرعاندارى جانىمىزعا جاقتى. كادىمگى اعا دەگەن سوزگە ي – جالعاۋىن قوسىپ «اعاي» دەيدى ءبارى. قانداي ءماندى, ماعىنالى, رەتتى ءسوز. مەن باس سۇققان دۇكەندەردىڭ بارىندە ءبارى «اعاي» دەپ ءيىلىپ تۇر. ءيا, يران تاريحى تەرەڭ, مادەنيەتتى ەل. ەلدىك قۇندىلىق ۇرپاقتان-ۇرپاققا جۇقارماي, ۇزىلمەي, جۇلمالانباي بۇگىنگە جەتكەن.
ەلگە ورالعان سوڭ, دۇكەندەرگە, سۋپەرماركەتتەرگە باc سۇقساڭىز, ەستيتىنىڭىز دورەكى ءسوز, مىسالى, دۇكەننەن الدەنە الماق بولىپ ساتۋشىعا ءتىل قاتساڭىز, ول «مۋجچينا, نە تۋدا...» دەيدى, ياعني سىزگە ەركەك ەكەنىڭىزدى بەتىڭىزگە باسىپ وتىر. مەن: «اينالايىن, مەنى نەگە «مۋجچينا» دەيسىز», دەسەم, ول: «سوندا, ءسىزدى كىم دەۋىم كەرەك», دەپ باجىرايىپ تۇرعانى. ءيا, سولاي, بىزدە ءبارىمىزدى ەركەك-مۋجچينا, ايەل-جەنششينا دەپ اتاۋ سىرەسىپ, ءسىڭىپ, دورەكى ادەتكە اينالعان. ءسىز ەركەكسىز, ياعني بۇقاسىز, ايعىرسىز دەگەن مانىستە, تىم انايى. بۇل قايدان, قالاي تۇرمىسقا ەنگەن قازاق ءۇشىن جات ادەت. ماسەلەنىڭ اۋىرلىعى, سىزگە «مۋجچينا» دەپ ءوزىمىزدىڭ ءتىلى ورىسشا شىققان قاراكوز قىزدارىمىز دا باجىرايا قاراپ, ءسوزدى بوراتىپ تۇر ەمەس پە؟
اعا دەگەن ءۇش-اق ارىپتەن تۇرماي ما؟
قازاقتا قاراتپا ايتىلاتىن ۇعىمداردىڭ دەنى ءۇش ارىپتەن تۇرادى: اعا, اتا, اكە, اپا, اجە, ءىنى ت.ب. دۇكەنگە تاۋار الۋعا كەلۋشىلەرگە ساتۋشى-قىزمەتشىلەر ەر ازاماتقا جاسىنا قاراي: اعا, اعاتاي, اتا, ءىنى دەپ, ايەل زاتىنا جاسىنا قاراي: قارىنداس, جەڭگەي, اپا, اجە, قاريا دەپ تۇرسا. قازاق جاستارعا: اينالايىن, قاراعىم, تۋىسقان, اعايىن, ازامات, بالام, قىزىم, ىنىشەك دەيدى, نەگە وسى ءتۇسىنىكتەر قوعامدا ءوز ورنىن تاپپاي تۇر.
تاربيە جۇيەسىمەن ارنايى شۇعىلداناتىن ەلىمىزدە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى بار. سولار نە قاراپ وتىر دەگەن وي ماعان ەرىكسىز كەلە بەرەدى نەمەسە مەكتەپتەردەگى تاربيە ساعاتتارىندا نە ايتىلادى؟ ويلايمىن, ەر ازاماتتارعا مىرزا دەسەك, ايەل زاتىنا (قوعامداعى ورنىنا قاراي) حانىم دەسەك, نەسى ءمىن!
* * *
حالقىمىز اعانىڭ اتقاراتىن قىزمەتىن اعالىق دەيدى. سوندا اعالىق دەگەن نە؟ XV عاسىردىڭ جىراۋى دوسپامبەتتە اتتارىن الماعا بايلاعان اعالار كوپ ەدى دەيدى. نەندەي ماعىنادا ايتىلعان ءسوز. اتتارىن الماعا بايلاۋدىڭ ءمانىسىن ءدوپ اشىپ ايتا المايمىن, بىلەتىندەر تولىقتىرسىن. دوسپامبەت «اعالار» دەپ ەرەكشە پافوسپەن ايتىپ تۇر. سونداعى ونىڭ اعالارى كىمدەر؟ ارينە, ۇلكەندەر, كىسىلىكتى جاندار, ۇلگىلى ءىس پەن ءسوز يەلەرى. قازاق: «اعاسى تۇرىپ ءىنىسى سويلەگەننەن بەز», دەيدى. بۇل بار جاعدايعا كەلمەيتىن شىعار, بىراق ول وقيعاعا قاتىستى ايتىلعان. اعا تاجىريبەلى, ول سابىرلى, ول پاراساتتى, بىراق قازاق تاريحىندا ىنىلەردىڭ سۋىرىلىپ اعالارى الدىندا ءسوز باستاعاندارى بولعان. قازاق ەلىن شاۋىپ كەتكەن قوڭتاجىعا مال-جاندى داۋلاپ كەلگەن ۇلكەندەر (بيلەر) ءسوزى اسەر ەتپەگەندە بالا قازىبەك:
– ەل ەبەلەك ەمەس, ەر كەبەنەك ەمەس, دات! – دەيدى. سوندا قالماق حانى:
– ءوي ءوزىڭ ءجونىڭدى ايتشى, اتىڭ كىم؟ – دەپتى.
– اتىم قازىبەك, اكەم كەلدىبەك, حالقىم قازاق, رۋىم قاراكەسەك, – دەپتى.
– داۋىسىڭ قاز داۋىسىنداي قاڭقىلداپ تۇر ەكەن, ال داتىڭدى ايتشى! – دەپتى حان. سوندا قازىبەك:
– ءبىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز, بىراق ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ, جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ, نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز, ەشبىر دۇشپان باسىنباعان ەلمىز, باسىمىزدان ءسوزدى اسىرماعان ەلمىز. دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز, ءدامى, تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز, اسقاقتاعان حان بولسا, حان ورداسىن تاپتاي بىلگەن ەلمىز. اتادان ۇل تۋسا, قۇل بولامىن دەپ تۋمايدى, انادان قىز تۋسا, كۇن بولامىن دەپ تۋمايدى. ۇل مەن قىزدى قاماتىپ وتىرا المايتىن ەلمىز.
سەن قالماق تا, ءبىز قازاق,
قارپىسقالى كەلگەنبىز.
سەن تەمىر دە ءبىز كومىر,
ەرىتكەلى كەلگەنبىز,
ەكى ەلىكتىڭ لاعىن تەلىتكەلى كەلگەنبىز.
تانىمايتىن جات ەلگە,
تانىسقالى كەلگەنبىز.
تانىسۋعا كەلمەسەڭ,
شابىسقالى كەلگەنبىز.
سەن قابىلان دا, ءبىز ارىستان,
الىسقالى كەلگەنبىز.
جاڭا ۇيرەتكەن جاس تۇلپار,
جارىسقالى كەلگەنبىز.
تۇتقىر سارى جەلىمبىز,
جابىسقالى كەلگەنبىز.
بەرسەڭ جوندەپ ءبىتىمدى ايت,
بەرمەسەڭ دىرىلدەمەي ءجونىڭدى ايت,
نە تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت! – دەپتى.
سوندا قوڭتاجى سوزگە توقتاپ, قازاقتاردىڭ شابىلعان مال-جانىن امان-ەسەن ەلگە قايتارعان ەكەن.
قازىبەك ءبيدىڭ قاز داۋىستى اتانۋى وسى وقيعاعا قاتىستى. سول كەزدە قازىبەك ون بەس جاستار شاماسىندا.
مىنە, اعا تۇرىپ ءىنىسى سويلەيتىن وسىنداي شاق بولادى, وعان دا قازاق: «اقىل جاستان, اسىل تاستان», دەپ تۇجىرىمىن جاساعان.
بۇل ايتىلماسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى دەگەن جاعدايعا بايلانىستى بولاتىن وقيعا. قالىپتى جاعدايدا العاشقى ءسوز اعانىكى, ءسوزدىڭ ءمانىسى بۇزىلىپ بارا جاتقاندا عانا ءىنى العا شىعىپ ءسوز ايتقان:
ەل اۋزىنداعى اڭگىمە. بىردە اباي اعامىزعا سالەم بەرمەكشى بولىپ ەكى ادام كەلىپتى. اباي ادەتتە كەلگەن ادامداردى اڭعارماق بولىپ, سۇراق-ساۋالدار بەرىپ بايقايدى ەكەن. ەگەر قوناقتاردان الارلىق ۇلگى-ونەگە, ءسوز بولسا, ءماسليحات قۇرىپ وتىرادى دا, ءمانسىز اڭگىمە باستالسا, ايگەرىمگە:
– قوناقتارعا تاماق بەرىڭدەر, – دەپ شىعارىپ جىبەرەدى ەكەن.
وسى جولى دا اڭگىمە باستالىپ, اباي كەنەتتەن:
– وسى ءتاتتى دە نە ءتاتتى, قاتتى دا نە قاتتى, – دەپتى سالەم بەرۋشىلەرگە قاراتا. «اعا تۇرىپ ءىنى سويلەگەننەن بەز», دەگەن اتا سالتىمەن ۇلكەنى:
– اباي اعا, ىرىمشىكتى قانتقا قوسىپ... – دەپ ءسوز باستاعاندا, قاسىنداعى جاسى كىشى ءىنى:
– جوق, اباي اعام ونى سۇراپ وتىرعان جوق, اباي اعا تاتتىدە جان ءتاتتى, قاتتى دا جوقشىلىق قاتتى, دەپتى.
اباي رازى بولىپ بۇلارمەن داستارقانداس بولىپ, سۇحبات قۇرىپتى دەيدى ايتۋشىلار.
بۇل اقىل جاستان دەگەنگە تاعى ءبىر دالەل.
* * *
كەڭەس زامانىندا بوشكەگە سىياتىن سۋدى شەلەككە قۇيىپ ءراسۋا بولعان حالىقپىز. قازاق ءسوزىنىڭ ۇلاعاتى سۇيىلىپ, مانسىزدەنىپ, توزىپ ەدى, ەندىگى كەزدە سولاردىڭ تابيعي مازمۇنىنا قايتا ورالۋىمىز كەرەك. قازاق ءسوزى ونىڭ دالاسىنىڭ تىلدىك كورىنىسى, ماعىناسى كەڭ, اۋقىمدى. لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە كەيىنگى جىلدارى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا شەتەلدىك پروفەسسورلاردى ستۋدەنتتەرگە, ماگيسترانتتارعا ءدارىس وقۋلارى ءۇشىن ارنايى شاقىرامىز. سونداي پروفەسسورلاردىڭ ءبىرى اقش-تىڭ كەنتۋككي ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن ستەفان بەرد-پوللانمەن ءۇشىنشى كۇنى سۇحباتتاسىپ وتىرمىز. ول بۇرىن قازاق ەلىندە مۇلدەم بولماعان, قازاق حالقىن كورمەگەن, بىلگەنى شامالى, استاناعا تۇڭعىش كەلۋى ەكەن. ول كىسىمەن فيلوسوفيانىڭ كاسىبي ماسەلەلەرىن قوزعاپ وتىرىپ, اراسىندا ءبىزدىڭ ەل تۋرالى ءسوز بولعاندا:
– سىزدەر, قازاقتار ادەت-تۇسىنىكتەرىڭىز تۋرا زاڭعا عانا سىيىپ تۇرمايتىن كەڭ, اشىق پەيىلدى حالىق ەكەنسىزدەر, – دەيدى.
قوناق از وتىرىپ كوپ سىنايدى دەگەن وسى, ءۇش كۇننىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ءدىلىمىزدى اڭعارىپ قويعان. قوناق سوزىندە استار دا بارىن اڭعارۋ كەرەك, بىزدە زاڭ دەگەننىڭ تىم قاتال ەكەنىن دە ونىڭ بايقاعانى بولار.
راس, ونىمىز بار, بىراق اعالىعىمىز ساتۋلى بولىپ, ۇلكەندەرىمىز ونى تاۋارعا اينالدىرىپ بۇلداي باستاعانىن كورگەندە, ونى اعالىق دەپ اتاۋدان ساقتانا باستايسىڭ, اسىرەسە, وسى جاعىمسىز جاعدايدى قازىرگى جاستار اڭعارىپ, ايتىپ قالۋدا, بۇل ۇرپاقتىڭ اۋىر سىنى.
قازاق باسىنان رۋحاني قاسىرەتتى كەشكەن حالىق. رۋح دىڭگەگى – ءدىن. اتەيزم ءوز دەگەنىن جاسادى. ءدىني سەزىم ادامداردى جۇمسارتۋشى ەدى, اتەيزم ادامداردىڭ جۇرەگىن قارايتتى, مىنەزىن وزگەرتتى, تىك ايتۋ داستۇرگە اينالدى. حالقىمىزدا اۋىر قازانى دا تىك ايتپاي, تۇسپالداپ جەتكىزۋشى ەدى. اتەيزم داۋىرىندە «بەت جىرتا» ايتۋ ماقتانىشقا اينالدى, ول تۋىستىققا دا, ادامشىلىققا دا جاتپايتىن جات ادەت, سول قازاق قاۋىمىنىڭ قات-قاباتتارىندا ورىن الىپ ۇلگەردى. ۇلكەننىڭ بەتىنەن الۋ – ايىپ. ويلانىپ سويلەۋ ادامشىلىق, كىسىلىك بەلگىسى. مىنەز سابىرلىعى اعالىقتىڭ نەگىزى. شىن مانىسىندە اعالىق دەگەن ەلدىك مىنەز, وعان جەتۋدىڭ جولدارى بار, وكىنىشكە قاراي, اعالىقتى ءبىز بيلىكپەن ارالاستىرىپ الدىق. ارينە, بيلىكتەگى ادام ءسوزى اعالىق ماعىنادا بولسا ءبىر ءجون, ال ولاي بولماسا نە ىستەمەكپىز, ويلانعان ءجون!
اعالىق دەگەن ونەگەلىك. عىلىمي تىلدە ونى «ليدەرلىك» دەپ تە اتاۋعا بولار. قازاق: «جۇزدەن بىرەۋ شەشەن, مىڭنان بىرەۋ كوسەم», دەگەن. ياعني, اعالىق شەشەندىككە قاراعاندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس, اعالىق كوسەمدىككە قاتىستى تۇسىنىك. ءسوز قىسقاسى, جاسى ۇلكەننىڭ ءبارى اعا ەمەس. اعا بولۋ جول. جول كورسەتىپ, باعىت انىقتاۋ. بۇل جاسقا قارامايدى.
اعالىق تابيعي, بيولوگيالىق, جاسقا ۇنەمى دە سايكەس كەلە بەرمەيتىن ونەگەلىك.
اعالىق بولمىسىن ءوزى دە و ءدۇنيەلىك بولعان تاماشا اقىن ساكەن يماناسوۆتىڭ جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆتى جوقتاۋىندا قانىق ەتىپ ايتىپ ەدى:
اعام بار ەدى ءمىر ءتىلدى,
جاعام بار ەدى – جىرتىلدى!
قان جىلاپ تۇرعان جۇرەكپەن
جۇباتام قالاي جۇرتىمدى؟!
جاسىرىپ جەرگە ءمارت ۇلدى,
جۇباتام قالاي حالقىمدى؟ –
تەلەگەي تەڭىز دارياسى
تەبىرەنە تۇرىپ تارتىلدى!
تورە دە بولىپ تورگە ءوتتى,
تۋراسىن ايتىپ, ەر كەتتى.
بارلايتىن ەلدىڭ ەرتەڭىن,
شارلاپ تا كەلىپ جەر-كوكتى!
قايىعى جۇيرىك كەمەدەن,
جازىعى بيىك توبەدەن.
الدىنا كەلگەن ادامنىڭ
اتاسى باسقا دەمەگەن.
بەتكەيى شۇيگىن بەل ەدى,
بەلدەن دە بيىك بەدەلى.
اتقا دا ءمىندى, تاققا دا,
«استىم عوي ەلدەن!» دەمەدى.
الدى ءبىر جايىق, كەڭ ەدىل,
(اسىقتىڭ ەكەن نەگە بۇل؟)
سەندەي-اق بولار دەيتىن ەك
حالقىنىڭ قامىن جەگەن ۇل!
* * *
اعالىق تابيعاتى اقساقالدىقپەن ۇندەس. اعا جاس كەلە اقساقال بولۋى تابيعي جاعداي. وسى ماسەلەگە ورايلاس مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ قاھارمان باۋىرجان مومىش ۇلى ايتتى دەگەن ەستەلىگىن جاريالادى. باۋكەڭمەن شامالاس, ارالاس ءبىر ادام كەلىپ باۋكەڭە:
– ەي, شال, – دەپ ءسوز باستاسا كەرەك.
سوندا باۋكەڭ ءوز مىنەزىنە ساي ورىستىڭ ءبىر ءسوزىن قوسا:
– سەن مەنى شال دەپ تۇرسىڭ, بىلەسىڭ بە كىمدى شال دەيتىنىن, – دەپتى.
اناۋ اڭتارىلىپ قالسا كەرەك, سوندا باۋكەڭ:
– سەن تىڭدا, ۇعىپ ال. ادام شايتان ەمەس, قارتايادى. سەن ايتقان جاسقا جەتەدى, بىراق بالاسىنا, ايەلىنە ءسوزى وتپەيدى, جۇمىسى تاباق بوساتۋ. مۇنى شال دەيدى. ادام جاسقا كەلەدى, بىراق ونى وتباسى, توڭىرەگى, اۋىل-ايماعى قادىر تۇتادى, ءسوزىن ناسيحات كورىپ تىڭدايدى. ونى قاريا دەيدى. ادام قارتايادى, بىراق ونى اۋىل-ايماقتان اسىپ ەل تىڭدايدى, اتالى ءسوز ايتادى, ءىرى ىسكە ارالاسادى. بابامىز تولە بي ايتقانداي, «تۋعاندى ەمەس, تۋرا بي» بولادى, ونداي ادامدى اقساقال دەيدى. سەن مەنى وسى ۇشەۋىنىڭ قايسىسىنا جاتقىزىپ تۇرسىڭ؟ – دەپ تاعى ءبىر ورىستىڭ وسىنداي ايتىلعان ءسوزىن ايتىپتى, جارىقتىق باۋكەڭ.
ءسوز ۇلاعاتىن ءبىلۋ دەگەن – ونەر. سوزگە قاتىستى ونەرسىزدىك جايىلىپ بارادى. ءتىل وزىمدىكى دەپ اتالى سوزدەرگە تىمىسكىلەپ ەنىپ, وڭدى-سولدى قولدانۋ – ادەپسىزدىك.
ءبىر جيىندا الدەكىمدى جەرىنە جەتكىزە ماداقتاماق بولعان ازامات:
– بۇل كىسى اقساقالدىقتان ابىزدىققا باستاعان, – دەپ ايتىپ قالدى.
ويلاندىم. سوندا اقساقال كىم, ابىز كىم؟
جۇرت ابىزدى اقساقالدان جوعارى قويماق نيەتتە. زامانىندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلىعى «اقساقاليزمگە قارسى» ارنايى قاۋلى قابىلداپ ەدى, سوعان قاراعاندا اقساقالدىق وسال شارۋا ەمەس. ءبىز اقساقالدىقتى مەنسىنبەۋشىلىك سىڭايىن تانىتۋدامىز, ونىمىز قالاي؟ ابىز دەگەن ساكرالدى ۇعىم, ونىڭ دىنگە قاتىستى ماعىناسى مولداۋ, ونى دا ويعا الىپ قويعان ءجون.
* * *
قازاقتى حالىق رەتىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءىرىتىپ جىبەرە الماعانى (ولاردىڭ ماقساتى وسى ەدى) ەل ىشىندە اعالىق, اقساقالدىق ءداستۇردىڭ ساقتالماعاندىعىنان. ويلايمىن, تاۋەلسىزدىككە دە جەتكىزگەن وسى اعالىقتى, اقساقالدىقتى ءداستۇر رەتىندە ساقتاپ قالعانىمىزدان. سونىڭ ءبىر ايعاعى دەپ وسى جىلدىڭ 7 مامىرىندا باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى كوركەم فيلم كوردىك. قويعان – «جاۋجۇرەك مىڭ بالا» ءفيلمى ارقىلى جۇرت ىقىلاسىنا ىلىككەن احان ساتاەۆ.
فيلم ءتاۋىر, بىراق باۋكەڭ بەينەسىن سوعىس ارقىلى اشپاق بولعان نيەتتى قابىلداي المادىم. وتكەن الاپات قاندى قىرعىن «ءبىزدىڭ سوعىس» ەمەس. ول فاشيزم مەن بولشەۆيزم اراسىنان قاۋلاپ كەتكەن ءورت-قىرعىن. كەلە-كەلە ول سوعىستىڭ ءمان-ماعىناسى اشىلعاندا, تۇسىنىك وزگەرەدى. سول سوعىسقا ۇل-قىزدارى قاتىسقان كەيبىر بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار (قازىرگى ەگەمەندى ەلدەر) 9 مامىردى تويلاۋدان باس تارتىپ جاتىر. بۇل انشەيىن باستالعان ءۇردىس ەمەس. اكەم سوعىستان مۇگەدەك بولىپ ورالدى, ءتورت تۋىسى قازا تاپتى, حابارسىز كەتتى, سوندا ايتاتىن:
– بالام, قالايشا جەڭىس كۇنىن تويلايسىڭدار, بۇل سوعىستا قىرىلىپ قالدىق قوي, – دەپ.
جاستاۋ كەزىمدە اكە ءسوزىن تەرىس دەپ سانايتىنمىن, ەسەيە كەلە, اكە ءسوزىنىڭ راستىعىنا كوزىم جەتە باستادى.
اسىلى 9 مامىردا مەشىتتەردە قىرشىنىنان قيىلعان بوزداقتارعا دۇعا وقىپ, ولاردى ەسكە ءتۇسىرۋ كۇنى دەپ اتاعان ءجون بولار.
باۋكەننىڭ عاجاپتىعى سوعىستاعى ەرلىگى عانا ەمەس, ونىڭ ەرلىگى قازاق بولۋىندا. جاس وفيتسەر كەزىندە, ول ءوزىن ەركىن قازاقپىن دەپ سەزىنگەن. ول سەزىنۋ اتى-ءجونىن قازاقشا جازۋدان باستالدى. كوممۋنيستەردىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزدە ءتول قۇجاتىنان باۋىرجان مومىش ۇلى دەپ جازدىرتا العانى ناعىز ەرلىك, ماحامبەتتىڭ مىنەزى. ول تۇڭعىش تاۋەلسىز قازاق. بۇگىندە ەگەمەن ەلدىڭ اتا-تەكتى قازاقشا جازۋعا مۇمكىندىك بەرگەن زاڭى بار, بىراق ساناعا ءسىڭىپ كەتكەن كەڭەستىك سەنىم – قازاقتاردىڭ ءالى دە كوبىسىنىڭ ساناسىنان شىقپاي جاتىر.
ساناسىنا اعالىق جاس كەزىنەن ەنگەن العاشقى تاۋەلسىز قازاق – باۋىرجان مومىش ۇلى. فيلم باۋكەننىڭ تۇڭعىش تاۋەلسىز قازاق ەكەنىنە قۇرىلۋ كەرەك ەدى دەمەكپىن.
* * *
اعا و دۇنيەلىك بولعاندا كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ باسشىسى قانات بوزىمباەۆ تەلەفون شالىپ:
– ءسىز ەل اعاسىسىز عوي, – دەپ ءسوز باستاپ نيەت كوڭىلىن ءبىلدىردى.
– راحمەت! اللا رازى بولسىن, – دەدىم.
كورگەنى, تۇيگەنى بار, اكىم. ويلانىپ قالدىم. قوعامدا اۋىق-اۋىق ەل اعاسى دەگەن ءسوز ايتىلىپ قالىپ ءجۇر, بىراق ول حابارلاردا «ەل اعاسىنىڭ» بايلىعىن, كەڭەس زامانىندا بەلگىلى باسشى بولعاندارىن دارىپتەۋ باسىم. ەل اعاسى دەگەن سوڭ, ونىڭ تەگىس ەلگە, جۇرتقا ايتار اتالى ءسوزى, ەرەن ءىسى, ءتول قازاقى مىنەزى بولسا كەرەك, جۋرناليستەردىڭ وسىنداي اسىل قاسيەتتەردى ناسيحاتتاعانى ءجون ەمەس پە؟
ءيا, سونىمەن ەل اعاسى دەگەنگە كەلسەم, ول بۇگىن پايدا بولعان نەولوگيزم ەمەس. قازاق بابام ايتاتىن «ەل اعاسىز بولماس, تون جاعاسىز بولماس» دەپ.
* * *
ەل اعاسى كىم جانە كىمدەر؟ ساناسىندا كارل ماركس, ۆلاديمير لەنين تۇنىپ تۇرعان سوتسياليستەر ەل اعاسى بولا الا ما؟ جاسى جەتىپ, بىراق بايلىققا مالىنىپ, كىسىلىككە شىعا الماي الەم شارلاپ الەك بولعاندار ەل اعاسى اتانا ما؟ نەمەرەلەرىمەن ورىس ءتىلىندە شۇلدىرلەپ وتىرعاندار شە؟ مەن ناقتىلى ايتا المايمىن, ءىستىڭ اق-قاراسىن ايقىندايتىن وقيعا, تاعدىر, ءتۇپ-تامىرىنا كەلسەك, ءبارى اللادان.
كىسىلىك, جان جومارتتىعى دەگەن دە ايعايلاپ تۇراتىن قاسيەتتەر ەمەس, ولاردىڭ تابيعاتى قاراپايىم, ىستەرى ىزگى, ولار نارىقتان تەك پايدا قۋعان پىسىقتار ءۇشىن دون كيحوت مىنەزدەرى بولىپ كورىنۋى عاجاپ ەمەس. ءسوز رەتى كەلگەن سوڭ ايتا كەتەيىن, سەرۆانتەستىڭ كەيىپكەرى دون كيحوت تابيعاتىندا تازالىق, ىزگىلىككە قۇشتارلىق جاتقان جوق پا؟ ماداق, مانساپ ىزدەپ سونىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسۋشىلەر ەل اعاسى اتانا ما, ول اراسىن دا اشىپ ايتا المايمىن.
كىسىلىك, ەرلىك, ءسىرا, ءوزىنىڭ ءساتىن توسىپ تا جاتادى, ماحامبەت سياقتى جالاڭ قىلىش قالپىندا دا, حاكىم ابايداي «سابىر ءتۇبى سارى التىن» دەپ پاراسات مىنەزدە دە بولماق.
ەل اعاسى كىم دەگەندە ايتارىم, ول حالىقتىڭ مادەني-تاريحي تاجىريبەسىن بويىنا ءسىڭىرىپ, ءومىر ءسۇرۋ قالپىنا اينالدىرعان ىزگى جان. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن زاماننىڭ اعىمىن, ەلدىڭ قامىن, ساياساتتىڭ وڭ, سولىن اڭعارىپ سابىرلى مىنەز تانىتاتىن ادام بولسا كەرەك. ۇشىنشىدەن ەل اعاسى مىندەتتى تۇردە بولاشاقتى بولجاي الاتىن پاراسات يەسى بولۋى تابيعي جاعداي, سەبەبى, تىزەسىندە كەلەشەكتەن ءۇمىت كۇتىپ نەمەرەسى وتىر.
مەن قازاقتىڭ ەل اعالارىنىڭ بارىنا, ولاردىڭ ويشىل اسان قايعى ايتقان «سۋداعى اق شورتان قاراعاي باسىن شالعان» زاماندا كورىنىپ, «اداسقان كوپتىڭ اتىنىڭ باسىن بۇرايتىنىنا» كامىل سەنەمىن. ولاي بولماسا قارعا تامىرلى قازاق اتانىپ, كەڭ دالاعا يەلىك قۇرماس ەدىك.
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك.
استانا.
اتام قازاقتان ءسوز قالعان با, اعا-ءىنى تۋرالى: «اعاسى باردىڭ جاعاسى بار, ءىنىسى باردىڭ تىنىسى بار», دەگەن. كەرەمەت ءسوز. كىمنىڭ اعاسى, كىمنىڭ ءىنىسى جوق, اڭگىمە بارىمىزگە ورتاق. بۇل اتالى ءسوزدى ءيىسى قازاقتىڭ ءبارى ايتادى. تۋىس, جەكجاتتار باس قوسقاندا مەن دە ايتتىم.
– اعاسى باردىڭ جاعاسى بار, ناسەكەڭ مەنىڭ جاعام ەدى, ءىنىسى باردىڭ تىنىسى بار, مەن ونىڭ تىنىسى ەدىم.
راس, اعام جاعا بولدى, مەن ونىڭ تىنىسى بولدىم, كوپ ىسكە قاجەت بولدىم, بارىمشا قولعابىس جاسادىم. بۇل تۋىستىق پارىز, انىعىندا, و دۇنيەلىك بولعان ورتاق اكە مەن شەشەمنىڭ الدىنداعى – قارىز ءىس. مۇسىلماندىق دۇنيەتانىمدا قارىز دەگەن جاراتۋشى الدىنداعى پارىز بولىپ, ماعىناسى مۇلدەم تەرەڭدەپ كەتپەك. انىعىندا, قارىز بەن پارىز ءبىر ۇعىمنىڭ ەكى جاعى, ولاردىڭ مازمۇنى ورتاق, بىلايشا ايتقاندا, بىرلىگى – سۋبستانتسيا, قارىز جانە پارىز بولىپ اتالۋى اكتسيدەنتسيالار. سوندىقتان تۋىستىققا جاسالعان قىزمەت ءاربىر جانى جومارت جاننىڭ مىندەتى بولىپ ايقىندالادى. اركىمنىڭ تۋىسقا تۋىستىق جاساۋى قاسيەتتى مىندەت. قازاقتاردىڭ اۋىر قازاعا جان-جاقتان قۇيىلىپ, شاما-شارقىنشا ازالى جانعا كوڭىل بىلدىرۋلەرى دە جان جومارتتىعى. تىلەك, جاقسى ءسوز ايتۋ, كوڭىل ءبىلدىرۋ – مۇسىلماندىق. دۇنيەدەن وتكەن تۋىسىما اللا جار بولسىن دەي كەلە, اعا دەگەن ۇعىمنىڭ ورىسىنە شولۋ-ويىمدى بىلدىرمەكپىن.
* * *
يران ەلىنە ىسساپارمەن بىرنەشە رەت قاتىنادىم. تاريحى, مادەنيەتى باي ەل. العاشقى ساپارىمدا وسى اتى ايگىلى ەلدىڭ بۇگىنگى ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز قالاي ەكەن دەگەندە, ءۇمىت پەن كۇدىك ارالاسا بەردى. بۇل ەلگە ساپارعا شىعار الدىندا كوپتەگەن ءبىزدىڭ كەڭەس داۋىرىندە قالىپتاسقان ادەت-قىلىقتارىمىز, تىپتەن ءسوز سويلەۋ ءمانىسى دە وزگەرۋى كەرەك دەگەن ەسكەرتپەلەر ەستىگەنبىز. ارينە, ول ەسكەرتپەلەر ەر ازاماتتارعا قاراعاندا, ايەلدەرگە قيىنداۋ ەكەن. يسلام تارتىپتەرى تىم قاتال, بىراق مەنىڭ ايتپاعىم, جاسى كىشىلەردىڭ ءبارى ءبىر اۋىزدان بىزدەرگە «اعاي» دەپ تۇرعاندارى جانىمىزعا جاقتى. كادىمگى اعا دەگەن سوزگە ي – جالعاۋىن قوسىپ «اعاي» دەيدى ءبارى. قانداي ءماندى, ماعىنالى, رەتتى ءسوز. مەن باس سۇققان دۇكەندەردىڭ بارىندە ءبارى «اعاي» دەپ ءيىلىپ تۇر. ءيا, يران تاريحى تەرەڭ, مادەنيەتتى ەل. ەلدىك قۇندىلىق ۇرپاقتان-ۇرپاققا جۇقارماي, ۇزىلمەي, جۇلمالانباي بۇگىنگە جەتكەن.
ەلگە ورالعان سوڭ, دۇكەندەرگە, سۋپەرماركەتتەرگە باc سۇقساڭىز, ەستيتىنىڭىز دورەكى ءسوز, مىسالى, دۇكەننەن الدەنە الماق بولىپ ساتۋشىعا ءتىل قاتساڭىز, ول «مۋجچينا, نە تۋدا...» دەيدى, ياعني سىزگە ەركەك ەكەنىڭىزدى بەتىڭىزگە باسىپ وتىر. مەن: «اينالايىن, مەنى نەگە «مۋجچينا» دەيسىز», دەسەم, ول: «سوندا, ءسىزدى كىم دەۋىم كەرەك», دەپ باجىرايىپ تۇرعانى. ءيا, سولاي, بىزدە ءبارىمىزدى ەركەك-مۋجچينا, ايەل-جەنششينا دەپ اتاۋ سىرەسىپ, ءسىڭىپ, دورەكى ادەتكە اينالعان. ءسىز ەركەكسىز, ياعني بۇقاسىز, ايعىرسىز دەگەن مانىستە, تىم انايى. بۇل قايدان, قالاي تۇرمىسقا ەنگەن قازاق ءۇشىن جات ادەت. ماسەلەنىڭ اۋىرلىعى, سىزگە «مۋجچينا» دەپ ءوزىمىزدىڭ ءتىلى ورىسشا شىققان قاراكوز قىزدارىمىز دا باجىرايا قاراپ, ءسوزدى بوراتىپ تۇر ەمەس پە؟
اعا دەگەن ءۇش-اق ارىپتەن تۇرماي ما؟
قازاقتا قاراتپا ايتىلاتىن ۇعىمداردىڭ دەنى ءۇش ارىپتەن تۇرادى: اعا, اتا, اكە, اپا, اجە, ءىنى ت.ب. دۇكەنگە تاۋار الۋعا كەلۋشىلەرگە ساتۋشى-قىزمەتشىلەر ەر ازاماتقا جاسىنا قاراي: اعا, اعاتاي, اتا, ءىنى دەپ, ايەل زاتىنا جاسىنا قاراي: قارىنداس, جەڭگەي, اپا, اجە, قاريا دەپ تۇرسا. قازاق جاستارعا: اينالايىن, قاراعىم, تۋىسقان, اعايىن, ازامات, بالام, قىزىم, ىنىشەك دەيدى, نەگە وسى ءتۇسىنىكتەر قوعامدا ءوز ورنىن تاپپاي تۇر.
تاربيە جۇيەسىمەن ارنايى شۇعىلداناتىن ەلىمىزدە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى بار. سولار نە قاراپ وتىر دەگەن وي ماعان ەرىكسىز كەلە بەرەدى نەمەسە مەكتەپتەردەگى تاربيە ساعاتتارىندا نە ايتىلادى؟ ويلايمىن, ەر ازاماتتارعا مىرزا دەسەك, ايەل زاتىنا (قوعامداعى ورنىنا قاراي) حانىم دەسەك, نەسى ءمىن!
* * *
حالقىمىز اعانىڭ اتقاراتىن قىزمەتىن اعالىق دەيدى. سوندا اعالىق دەگەن نە؟ XV عاسىردىڭ جىراۋى دوسپامبەتتە اتتارىن الماعا بايلاعان اعالار كوپ ەدى دەيدى. نەندەي ماعىنادا ايتىلعان ءسوز. اتتارىن الماعا بايلاۋدىڭ ءمانىسىن ءدوپ اشىپ ايتا المايمىن, بىلەتىندەر تولىقتىرسىن. دوسپامبەت «اعالار» دەپ ەرەكشە پافوسپەن ايتىپ تۇر. سونداعى ونىڭ اعالارى كىمدەر؟ ارينە, ۇلكەندەر, كىسىلىكتى جاندار, ۇلگىلى ءىس پەن ءسوز يەلەرى. قازاق: «اعاسى تۇرىپ ءىنىسى سويلەگەننەن بەز», دەيدى. بۇل بار جاعدايعا كەلمەيتىن شىعار, بىراق ول وقيعاعا قاتىستى ايتىلعان. اعا تاجىريبەلى, ول سابىرلى, ول پاراساتتى, بىراق قازاق تاريحىندا ىنىلەردىڭ سۋىرىلىپ اعالارى الدىندا ءسوز باستاعاندارى بولعان. قازاق ەلىن شاۋىپ كەتكەن قوڭتاجىعا مال-جاندى داۋلاپ كەلگەن ۇلكەندەر (بيلەر) ءسوزى اسەر ەتپەگەندە بالا قازىبەك:
– ەل ەبەلەك ەمەس, ەر كەبەنەك ەمەس, دات! – دەيدى. سوندا قالماق حانى:
– ءوي ءوزىڭ ءجونىڭدى ايتشى, اتىڭ كىم؟ – دەپتى.
– اتىم قازىبەك, اكەم كەلدىبەك, حالقىم قازاق, رۋىم قاراكەسەك, – دەپتى.
– داۋىسىڭ قاز داۋىسىنداي قاڭقىلداپ تۇر ەكەن, ال داتىڭدى ايتشى! – دەپتى حان. سوندا قازىبەك:
– ءبىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز, بىراق ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ, جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ, نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز, ەشبىر دۇشپان باسىنباعان ەلمىز, باسىمىزدان ءسوزدى اسىرماعان ەلمىز. دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز, ءدامى, تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز, اسقاقتاعان حان بولسا, حان ورداسىن تاپتاي بىلگەن ەلمىز. اتادان ۇل تۋسا, قۇل بولامىن دەپ تۋمايدى, انادان قىز تۋسا, كۇن بولامىن دەپ تۋمايدى. ۇل مەن قىزدى قاماتىپ وتىرا المايتىن ەلمىز.
سەن قالماق تا, ءبىز قازاق,
قارپىسقالى كەلگەنبىز.
سەن تەمىر دە ءبىز كومىر,
ەرىتكەلى كەلگەنبىز,
ەكى ەلىكتىڭ لاعىن تەلىتكەلى كەلگەنبىز.
تانىمايتىن جات ەلگە,
تانىسقالى كەلگەنبىز.
تانىسۋعا كەلمەسەڭ,
شابىسقالى كەلگەنبىز.
سەن قابىلان دا, ءبىز ارىستان,
الىسقالى كەلگەنبىز.
جاڭا ۇيرەتكەن جاس تۇلپار,
جارىسقالى كەلگەنبىز.
تۇتقىر سارى جەلىمبىز,
جابىسقالى كەلگەنبىز.
بەرسەڭ جوندەپ ءبىتىمدى ايت,
بەرمەسەڭ دىرىلدەمەي ءجونىڭدى ايت,
نە تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت! – دەپتى.
سوندا قوڭتاجى سوزگە توقتاپ, قازاقتاردىڭ شابىلعان مال-جانىن امان-ەسەن ەلگە قايتارعان ەكەن.
قازىبەك ءبيدىڭ قاز داۋىستى اتانۋى وسى وقيعاعا قاتىستى. سول كەزدە قازىبەك ون بەس جاستار شاماسىندا.
مىنە, اعا تۇرىپ ءىنىسى سويلەيتىن وسىنداي شاق بولادى, وعان دا قازاق: «اقىل جاستان, اسىل تاستان», دەپ تۇجىرىمىن جاساعان.
بۇل ايتىلماسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى دەگەن جاعدايعا بايلانىستى بولاتىن وقيعا. قالىپتى جاعدايدا العاشقى ءسوز اعانىكى, ءسوزدىڭ ءمانىسى بۇزىلىپ بارا جاتقاندا عانا ءىنى العا شىعىپ ءسوز ايتقان:
ەل اۋزىنداعى اڭگىمە. بىردە اباي اعامىزعا سالەم بەرمەكشى بولىپ ەكى ادام كەلىپتى. اباي ادەتتە كەلگەن ادامداردى اڭعارماق بولىپ, سۇراق-ساۋالدار بەرىپ بايقايدى ەكەن. ەگەر قوناقتاردان الارلىق ۇلگى-ونەگە, ءسوز بولسا, ءماسليحات قۇرىپ وتىرادى دا, ءمانسىز اڭگىمە باستالسا, ايگەرىمگە:
– قوناقتارعا تاماق بەرىڭدەر, – دەپ شىعارىپ جىبەرەدى ەكەن.
وسى جولى دا اڭگىمە باستالىپ, اباي كەنەتتەن:
– وسى ءتاتتى دە نە ءتاتتى, قاتتى دا نە قاتتى, – دەپتى سالەم بەرۋشىلەرگە قاراتا. «اعا تۇرىپ ءىنى سويلەگەننەن بەز», دەگەن اتا سالتىمەن ۇلكەنى:
– اباي اعا, ىرىمشىكتى قانتقا قوسىپ... – دەپ ءسوز باستاعاندا, قاسىنداعى جاسى كىشى ءىنى:
– جوق, اباي اعام ونى سۇراپ وتىرعان جوق, اباي اعا تاتتىدە جان ءتاتتى, قاتتى دا جوقشىلىق قاتتى, دەپتى.
اباي رازى بولىپ بۇلارمەن داستارقانداس بولىپ, سۇحبات قۇرىپتى دەيدى ايتۋشىلار.
بۇل اقىل جاستان دەگەنگە تاعى ءبىر دالەل.
* * *
كەڭەس زامانىندا بوشكەگە سىياتىن سۋدى شەلەككە قۇيىپ ءراسۋا بولعان حالىقپىز. قازاق ءسوزىنىڭ ۇلاعاتى سۇيىلىپ, مانسىزدەنىپ, توزىپ ەدى, ەندىگى كەزدە سولاردىڭ تابيعي مازمۇنىنا قايتا ورالۋىمىز كەرەك. قازاق ءسوزى ونىڭ دالاسىنىڭ تىلدىك كورىنىسى, ماعىناسى كەڭ, اۋقىمدى. لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە كەيىنگى جىلدارى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا شەتەلدىك پروفەسسورلاردى ستۋدەنتتەرگە, ماگيسترانتتارعا ءدارىس وقۋلارى ءۇشىن ارنايى شاقىرامىز. سونداي پروفەسسورلاردىڭ ءبىرى اقش-تىڭ كەنتۋككي ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن ستەفان بەرد-پوللانمەن ءۇشىنشى كۇنى سۇحباتتاسىپ وتىرمىز. ول بۇرىن قازاق ەلىندە مۇلدەم بولماعان, قازاق حالقىن كورمەگەن, بىلگەنى شامالى, استاناعا تۇڭعىش كەلۋى ەكەن. ول كىسىمەن فيلوسوفيانىڭ كاسىبي ماسەلەلەرىن قوزعاپ وتىرىپ, اراسىندا ءبىزدىڭ ەل تۋرالى ءسوز بولعاندا:
– سىزدەر, قازاقتار ادەت-تۇسىنىكتەرىڭىز تۋرا زاڭعا عانا سىيىپ تۇرمايتىن كەڭ, اشىق پەيىلدى حالىق ەكەنسىزدەر, – دەيدى.
قوناق از وتىرىپ كوپ سىنايدى دەگەن وسى, ءۇش كۇننىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ءدىلىمىزدى اڭعارىپ قويعان. قوناق سوزىندە استار دا بارىن اڭعارۋ كەرەك, بىزدە زاڭ دەگەننىڭ تىم قاتال ەكەنىن دە ونىڭ بايقاعانى بولار.
راس, ونىمىز بار, بىراق اعالىعىمىز ساتۋلى بولىپ, ۇلكەندەرىمىز ونى تاۋارعا اينالدىرىپ بۇلداي باستاعانىن كورگەندە, ونى اعالىق دەپ اتاۋدان ساقتانا باستايسىڭ, اسىرەسە, وسى جاعىمسىز جاعدايدى قازىرگى جاستار اڭعارىپ, ايتىپ قالۋدا, بۇل ۇرپاقتىڭ اۋىر سىنى.
قازاق باسىنان رۋحاني قاسىرەتتى كەشكەن حالىق. رۋح دىڭگەگى – ءدىن. اتەيزم ءوز دەگەنىن جاسادى. ءدىني سەزىم ادامداردى جۇمسارتۋشى ەدى, اتەيزم ادامداردىڭ جۇرەگىن قارايتتى, مىنەزىن وزگەرتتى, تىك ايتۋ داستۇرگە اينالدى. حالقىمىزدا اۋىر قازانى دا تىك ايتپاي, تۇسپالداپ جەتكىزۋشى ەدى. اتەيزم داۋىرىندە «بەت جىرتا» ايتۋ ماقتانىشقا اينالدى, ول تۋىستىققا دا, ادامشىلىققا دا جاتپايتىن جات ادەت, سول قازاق قاۋىمىنىڭ قات-قاباتتارىندا ورىن الىپ ۇلگەردى. ۇلكەننىڭ بەتىنەن الۋ – ايىپ. ويلانىپ سويلەۋ ادامشىلىق, كىسىلىك بەلگىسى. مىنەز سابىرلىعى اعالىقتىڭ نەگىزى. شىن مانىسىندە اعالىق دەگەن ەلدىك مىنەز, وعان جەتۋدىڭ جولدارى بار, وكىنىشكە قاراي, اعالىقتى ءبىز بيلىكپەن ارالاستىرىپ الدىق. ارينە, بيلىكتەگى ادام ءسوزى اعالىق ماعىنادا بولسا ءبىر ءجون, ال ولاي بولماسا نە ىستەمەكپىز, ويلانعان ءجون!
اعالىق دەگەن ونەگەلىك. عىلىمي تىلدە ونى «ليدەرلىك» دەپ تە اتاۋعا بولار. قازاق: «جۇزدەن بىرەۋ شەشەن, مىڭنان بىرەۋ كوسەم», دەگەن. ياعني, اعالىق شەشەندىككە قاراعاندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس, اعالىق كوسەمدىككە قاتىستى تۇسىنىك. ءسوز قىسقاسى, جاسى ۇلكەننىڭ ءبارى اعا ەمەس. اعا بولۋ جول. جول كورسەتىپ, باعىت انىقتاۋ. بۇل جاسقا قارامايدى.
اعالىق تابيعي, بيولوگيالىق, جاسقا ۇنەمى دە سايكەس كەلە بەرمەيتىن ونەگەلىك.
اعالىق بولمىسىن ءوزى دە و ءدۇنيەلىك بولعان تاماشا اقىن ساكەن يماناسوۆتىڭ جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆتى جوقتاۋىندا قانىق ەتىپ ايتىپ ەدى:
اعام بار ەدى ءمىر ءتىلدى,
جاعام بار ەدى – جىرتىلدى!
قان جىلاپ تۇرعان جۇرەكپەن
جۇباتام قالاي جۇرتىمدى؟!
جاسىرىپ جەرگە ءمارت ۇلدى,
جۇباتام قالاي حالقىمدى؟ –
تەلەگەي تەڭىز دارياسى
تەبىرەنە تۇرىپ تارتىلدى!
تورە دە بولىپ تورگە ءوتتى,
تۋراسىن ايتىپ, ەر كەتتى.
بارلايتىن ەلدىڭ ەرتەڭىن,
شارلاپ تا كەلىپ جەر-كوكتى!
قايىعى جۇيرىك كەمەدەن,
جازىعى بيىك توبەدەن.
الدىنا كەلگەن ادامنىڭ
اتاسى باسقا دەمەگەن.
بەتكەيى شۇيگىن بەل ەدى,
بەلدەن دە بيىك بەدەلى.
اتقا دا ءمىندى, تاققا دا,
«استىم عوي ەلدەن!» دەمەدى.
الدى ءبىر جايىق, كەڭ ەدىل,
(اسىقتىڭ ەكەن نەگە بۇل؟)
سەندەي-اق بولار دەيتىن ەك
حالقىنىڭ قامىن جەگەن ۇل!
* * *
اعالىق تابيعاتى اقساقالدىقپەن ۇندەس. اعا جاس كەلە اقساقال بولۋى تابيعي جاعداي. وسى ماسەلەگە ورايلاس مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ قاھارمان باۋىرجان مومىش ۇلى ايتتى دەگەن ەستەلىگىن جاريالادى. باۋكەڭمەن شامالاس, ارالاس ءبىر ادام كەلىپ باۋكەڭە:
– ەي, شال, – دەپ ءسوز باستاسا كەرەك.
سوندا باۋكەڭ ءوز مىنەزىنە ساي ورىستىڭ ءبىر ءسوزىن قوسا:
– سەن مەنى شال دەپ تۇرسىڭ, بىلەسىڭ بە كىمدى شال دەيتىنىن, – دەپتى.
اناۋ اڭتارىلىپ قالسا كەرەك, سوندا باۋكەڭ:
– سەن تىڭدا, ۇعىپ ال. ادام شايتان ەمەس, قارتايادى. سەن ايتقان جاسقا جەتەدى, بىراق بالاسىنا, ايەلىنە ءسوزى وتپەيدى, جۇمىسى تاباق بوساتۋ. مۇنى شال دەيدى. ادام جاسقا كەلەدى, بىراق ونى وتباسى, توڭىرەگى, اۋىل-ايماعى قادىر تۇتادى, ءسوزىن ناسيحات كورىپ تىڭدايدى. ونى قاريا دەيدى. ادام قارتايادى, بىراق ونى اۋىل-ايماقتان اسىپ ەل تىڭدايدى, اتالى ءسوز ايتادى, ءىرى ىسكە ارالاسادى. بابامىز تولە بي ايتقانداي, «تۋعاندى ەمەس, تۋرا بي» بولادى, ونداي ادامدى اقساقال دەيدى. سەن مەنى وسى ۇشەۋىنىڭ قايسىسىنا جاتقىزىپ تۇرسىڭ؟ – دەپ تاعى ءبىر ورىستىڭ وسىنداي ايتىلعان ءسوزىن ايتىپتى, جارىقتىق باۋكەڭ.
ءسوز ۇلاعاتىن ءبىلۋ دەگەن – ونەر. سوزگە قاتىستى ونەرسىزدىك جايىلىپ بارادى. ءتىل وزىمدىكى دەپ اتالى سوزدەرگە تىمىسكىلەپ ەنىپ, وڭدى-سولدى قولدانۋ – ادەپسىزدىك.
ءبىر جيىندا الدەكىمدى جەرىنە جەتكىزە ماداقتاماق بولعان ازامات:
– بۇل كىسى اقساقالدىقتان ابىزدىققا باستاعان, – دەپ ايتىپ قالدى.
ويلاندىم. سوندا اقساقال كىم, ابىز كىم؟
جۇرت ابىزدى اقساقالدان جوعارى قويماق نيەتتە. زامانىندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلىعى «اقساقاليزمگە قارسى» ارنايى قاۋلى قابىلداپ ەدى, سوعان قاراعاندا اقساقالدىق وسال شارۋا ەمەس. ءبىز اقساقالدىقتى مەنسىنبەۋشىلىك سىڭايىن تانىتۋدامىز, ونىمىز قالاي؟ ابىز دەگەن ساكرالدى ۇعىم, ونىڭ دىنگە قاتىستى ماعىناسى مولداۋ, ونى دا ويعا الىپ قويعان ءجون.
* * *
قازاقتى حالىق رەتىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءىرىتىپ جىبەرە الماعانى (ولاردىڭ ماقساتى وسى ەدى) ەل ىشىندە اعالىق, اقساقالدىق ءداستۇردىڭ ساقتالماعاندىعىنان. ويلايمىن, تاۋەلسىزدىككە دە جەتكىزگەن وسى اعالىقتى, اقساقالدىقتى ءداستۇر رەتىندە ساقتاپ قالعانىمىزدان. سونىڭ ءبىر ايعاعى دەپ وسى جىلدىڭ 7 مامىرىندا باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى كوركەم فيلم كوردىك. قويعان – «جاۋجۇرەك مىڭ بالا» ءفيلمى ارقىلى جۇرت ىقىلاسىنا ىلىككەن احان ساتاەۆ.
فيلم ءتاۋىر, بىراق باۋكەڭ بەينەسىن سوعىس ارقىلى اشپاق بولعان نيەتتى قابىلداي المادىم. وتكەن الاپات قاندى قىرعىن «ءبىزدىڭ سوعىس» ەمەس. ول فاشيزم مەن بولشەۆيزم اراسىنان قاۋلاپ كەتكەن ءورت-قىرعىن. كەلە-كەلە ول سوعىستىڭ ءمان-ماعىناسى اشىلعاندا, تۇسىنىك وزگەرەدى. سول سوعىسقا ۇل-قىزدارى قاتىسقان كەيبىر بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار (قازىرگى ەگەمەندى ەلدەر) 9 مامىردى تويلاۋدان باس تارتىپ جاتىر. بۇل انشەيىن باستالعان ءۇردىس ەمەس. اكەم سوعىستان مۇگەدەك بولىپ ورالدى, ءتورت تۋىسى قازا تاپتى, حابارسىز كەتتى, سوندا ايتاتىن:
– بالام, قالايشا جەڭىس كۇنىن تويلايسىڭدار, بۇل سوعىستا قىرىلىپ قالدىق قوي, – دەپ.
جاستاۋ كەزىمدە اكە ءسوزىن تەرىس دەپ سانايتىنمىن, ەسەيە كەلە, اكە ءسوزىنىڭ راستىعىنا كوزىم جەتە باستادى.
اسىلى 9 مامىردا مەشىتتەردە قىرشىنىنان قيىلعان بوزداقتارعا دۇعا وقىپ, ولاردى ەسكە ءتۇسىرۋ كۇنى دەپ اتاعان ءجون بولار.
باۋكەننىڭ عاجاپتىعى سوعىستاعى ەرلىگى عانا ەمەس, ونىڭ ەرلىگى قازاق بولۋىندا. جاس وفيتسەر كەزىندە, ول ءوزىن ەركىن قازاقپىن دەپ سەزىنگەن. ول سەزىنۋ اتى-ءجونىن قازاقشا جازۋدان باستالدى. كوممۋنيستەردىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزدە ءتول قۇجاتىنان باۋىرجان مومىش ۇلى دەپ جازدىرتا العانى ناعىز ەرلىك, ماحامبەتتىڭ مىنەزى. ول تۇڭعىش تاۋەلسىز قازاق. بۇگىندە ەگەمەن ەلدىڭ اتا-تەكتى قازاقشا جازۋعا مۇمكىندىك بەرگەن زاڭى بار, بىراق ساناعا ءسىڭىپ كەتكەن كەڭەستىك سەنىم – قازاقتاردىڭ ءالى دە كوبىسىنىڭ ساناسىنان شىقپاي جاتىر.
ساناسىنا اعالىق جاس كەزىنەن ەنگەن العاشقى تاۋەلسىز قازاق – باۋىرجان مومىش ۇلى. فيلم باۋكەننىڭ تۇڭعىش تاۋەلسىز قازاق ەكەنىنە قۇرىلۋ كەرەك ەدى دەمەكپىن.
* * *
اعا و دۇنيەلىك بولعاندا كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ باسشىسى قانات بوزىمباەۆ تەلەفون شالىپ:
– ءسىز ەل اعاسىسىز عوي, – دەپ ءسوز باستاپ نيەت كوڭىلىن ءبىلدىردى.
– راحمەت! اللا رازى بولسىن, – دەدىم.
كورگەنى, تۇيگەنى بار, اكىم. ويلانىپ قالدىم. قوعامدا اۋىق-اۋىق ەل اعاسى دەگەن ءسوز ايتىلىپ قالىپ ءجۇر, بىراق ول حابارلاردا «ەل اعاسىنىڭ» بايلىعىن, كەڭەس زامانىندا بەلگىلى باسشى بولعاندارىن دارىپتەۋ باسىم. ەل اعاسى دەگەن سوڭ, ونىڭ تەگىس ەلگە, جۇرتقا ايتار اتالى ءسوزى, ەرەن ءىسى, ءتول قازاقى مىنەزى بولسا كەرەك, جۋرناليستەردىڭ وسىنداي اسىل قاسيەتتەردى ناسيحاتتاعانى ءجون ەمەس پە؟
ءيا, سونىمەن ەل اعاسى دەگەنگە كەلسەم, ول بۇگىن پايدا بولعان نەولوگيزم ەمەس. قازاق بابام ايتاتىن «ەل اعاسىز بولماس, تون جاعاسىز بولماس» دەپ.
* * *
ەل اعاسى كىم جانە كىمدەر؟ ساناسىندا كارل ماركس, ۆلاديمير لەنين تۇنىپ تۇرعان سوتسياليستەر ەل اعاسى بولا الا ما؟ جاسى جەتىپ, بىراق بايلىققا مالىنىپ, كىسىلىككە شىعا الماي الەم شارلاپ الەك بولعاندار ەل اعاسى اتانا ما؟ نەمەرەلەرىمەن ورىس ءتىلىندە شۇلدىرلەپ وتىرعاندار شە؟ مەن ناقتىلى ايتا المايمىن, ءىستىڭ اق-قاراسىن ايقىندايتىن وقيعا, تاعدىر, ءتۇپ-تامىرىنا كەلسەك, ءبارى اللادان.
كىسىلىك, جان جومارتتىعى دەگەن دە ايعايلاپ تۇراتىن قاسيەتتەر ەمەس, ولاردىڭ تابيعاتى قاراپايىم, ىستەرى ىزگى, ولار نارىقتان تەك پايدا قۋعان پىسىقتار ءۇشىن دون كيحوت مىنەزدەرى بولىپ كورىنۋى عاجاپ ەمەس. ءسوز رەتى كەلگەن سوڭ ايتا كەتەيىن, سەرۆانتەستىڭ كەيىپكەرى دون كيحوت تابيعاتىندا تازالىق, ىزگىلىككە قۇشتارلىق جاتقان جوق پا؟ ماداق, مانساپ ىزدەپ سونىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسۋشىلەر ەل اعاسى اتانا ما, ول اراسىن دا اشىپ ايتا المايمىن.
كىسىلىك, ەرلىك, ءسىرا, ءوزىنىڭ ءساتىن توسىپ تا جاتادى, ماحامبەت سياقتى جالاڭ قىلىش قالپىندا دا, حاكىم ابايداي «سابىر ءتۇبى سارى التىن» دەپ پاراسات مىنەزدە دە بولماق.
ەل اعاسى كىم دەگەندە ايتارىم, ول حالىقتىڭ مادەني-تاريحي تاجىريبەسىن بويىنا ءسىڭىرىپ, ءومىر ءسۇرۋ قالپىنا اينالدىرعان ىزگى جان. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن زاماننىڭ اعىمىن, ەلدىڭ قامىن, ساياساتتىڭ وڭ, سولىن اڭعارىپ سابىرلى مىنەز تانىتاتىن ادام بولسا كەرەك. ۇشىنشىدەن ەل اعاسى مىندەتتى تۇردە بولاشاقتى بولجاي الاتىن پاراسات يەسى بولۋى تابيعي جاعداي, سەبەبى, تىزەسىندە كەلەشەكتەن ءۇمىت كۇتىپ نەمەرەسى وتىر.
مەن قازاقتىڭ ەل اعالارىنىڭ بارىنا, ولاردىڭ ويشىل اسان قايعى ايتقان «سۋداعى اق شورتان قاراعاي باسىن شالعان» زاماندا كورىنىپ, «اداسقان كوپتىڭ اتىنىڭ باسىن بۇرايتىنىنا» كامىل سەنەمىن. ولاي بولماسا قارعا تامىرلى قازاق اتانىپ, كەڭ دالاعا يەلىك قۇرماس ەدىك.
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك.
استانا.
