كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
نارىقتىق ەكونوميكانىڭ پرينتسيپتەرىن ۇستاناتىن بولساق, تەك تىيىم سالۋدىڭ سوڭى اكىمدەردىڭ بازار, دۇكەن ارالاپ, باعانى قاداعالاۋىمەن عانا ەستە قالادى. ينفلياتسيا – الەمدىك ءۇردىس, ونىمەن قازاقستان جالعىز كۇرەسە المايدى.
«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, باسقارما مۇشەسى نۇرلان ساقۋوۆ وتكەن اپتادا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ دارەجەسىن باعالايتىن كريتەريلەر ازىرلەنبەگەنىن, مەملەكەت ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ناقتى كورسەتكىشتەردى بەلگىلەمەيتىنىن اتاپ ايتتى. بىزدە بۇل كورسەتكىشتەردىڭ بەتالىسىن ايقىنداپ بەرەتىن, نارىقتا قانداي ءونىم تۇرلەرىنىڭ ءباسى باسىم ەكەنىن انىقتايتىن باعدارلاما دا, تۇجىرىمداما دا جوق كورىنەدى. ۇكىمەت نارىققا قانداي ونىمدەر قاجەت ەكەنىن الدىن الا ساراپتاپ وتىرماسا, بولىنگەن قارجى ۇسىنىستاعى تاۋار تۇرلەرىنىڭ باعاسىنا سايكەس كەلمەيدى ەكەن.
ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, الەۋمەتتىك ساناتتاعى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى – كۇرىش, قاراقۇمىق, كارتوپ, جۇمىرتقا, ۇنمەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتە الادى. ال قۇس ەتى نەمەسە قانت ماسەلەسىنە كەلگەندە پروبلەما بار. وتكەن جىلعى قانت تاپشىلىعىنان كەيىن قانت زاۋىتتارى سالىناتىنى ايتىلدى. بىراق سول زاۋىتتاردى قانت شيكىزاتىمەن قامتاماسىز ەتە الامىز با دەگەن ماسەلەنىڭ شەشىمى جوق. نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىندە جۇرگەن ويىنشىلار بىزگە قانت قامىسىن وزىمىزدە وسىرگەننەن رەسەيدەن يمپورتتاعان ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى. قۇس ەتىنە قاتىستى تۇيتكىل دە كوپ. دسۇ زاڭى بويىنشا ءبىز ءوز نارىعىمىزعا يمپورتتىڭ ءبىر بولىگىن كىرگىزۋگە مىندەتتىمىز. 2021 جىلى ەلگە 170 مىڭ توننا يمپورت تاۋىق ەتى كىردى, بۇل ىشكى قاجەتتىلىكتىڭ 39 پايىزىن قۇرايدى.
ن.ساقۋوۆتىڭ ايتۋىنشا ونىمدەردى ەكسپورتتاۋعا مەرزىمدى تۇردە تىيىم سالۋدى اينالاداعى جاعدايمەن ۇيلەستىرىپ وتىرىپ جۇرگىزۋ كەرەك. مىسالى, بىزدە بيىل ءسابىز جاقسى ءونىم بەردى. كورشى ەلدە ءسابىز باعاسى قىمباتتاپ كەتسە, قۇزىرلى ورىندار سىرتقا كەتىپ قالماسىن دەپ ەكسپورتتى شەكتەپ تاستايدى. سوڭىندا ءسابىزدىڭ ساتىلماي قالعان بولىگى شىرۋگە اينالعان سوڭ شەكتەۋدى الىپ تاستايدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت بيىل كۇنباعىس تۇقىمىنىڭ باعاسىن رەتتەۋدى ويلاستىرىپ جاتىر. سەبەبى وسىمدىك مايىن دايىندايتىن سەگمەنت شيكىزات تاپشىلىعى دەگەندى كوپتەن ايتىپ ءجۇر. بىراق ساراپشىلار بىرجاقتى شەكتەۋ كۇنباعىس وسىرۋگە ماماندانعان فەرمەرلەردىڭ قاتارىن ازايتىپ جىبەرۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپتىڭ شەتىن شىعارا باستادى. مەملەكەت قولداۋ شارالارى رەتىندە وبلىس بيۋدجەتى ەسەبىنەن سۋبسيديالاۋ تەتىگىن ۇسىنىپ وتىر. ال وبلىس اكىمدىگى اقشا جوق دەيدى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمىندا مۇنداي شەكتەۋلەر تيىندارىن ساناپ, جوبالارىن جوسپارلاپ, اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ بەلگىلى ءبىر سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا دايىن وتىرعان بيزنەسكە عانا ەمەس, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە اسەر ەتەدى. ازىق-ت ۇلىك باعاسىن كوتەرۋگە تىيىم سالۋ ارقىلى باعانى تۇراقتاندىرۋ ساياساتى ءوزىن-ءوزى اقتامادى. ۇكىمەت ەندىگى جەردە حالىقتىڭ قالتاسىن قاقپايتىن جانە بيزنەسكە زيان كەلتىرمەيتىن ارالىق جولدى ايقىنداپ الۋ كەرەك.
ن.ساقۋوۆ ايتىپ وتكەندەي, سوڭعى ەكى جىلدا قازاقستاندا جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستىڭ 15 تۇرىنە باعا رەتتەلدى. بۇل فاكتور اۋىل شارۋاشىلىعى سەگمەنتىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتىپ وتىر. قىمباتشىلىققا سەبەپ بولىپ وتىرعان فاكتورلاردىڭ ارتاراپتاندىرىلعان ۇلگىسىن كورىپ تە, سەزىپ تە ءجۇرمىز. 2022 جىلدىڭ باسىندا لوگيستيكالىق تىزبەكتە پروبلەمالار تۋىنداۋى ينفلياتسيانىڭ ەكپىنىن كۇشەيتىپ, جىلدامداتىپ جىبەردى. ال ءبىزدىڭ حالىقتىڭ قىستان قىسىلماي شىعۋىنا جول اشاتىن مۇمكىندىكتەردى ۋىستان شىعارىپ العانىمىز بەلگىلى بولدى. تەك الماتى مەن استانادا عانا ەمەس, ورتالىقتان شالعاي ايماقتاردا دا لوگيستيكالىق قويمالاردىڭ جەتىسپەيتىنى تاعى دا كەجەگەنى كەيىن تارتتى. ەكونوميستەر اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ تەحنولوگيامەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءماز ەمەس دەپ وتىر. سەبەبى – باعا قىمبات. ليزينگ جۇيەسىمەن تەحنيكا الۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ شاماسى كەلمەيدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە ءوز كۇشىمىزبەن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىمىز – 70-75 پايىز.
ساراپشى جانىبەك ايعازيننىڭ ايتۋىنشا, اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى سىن كوتەرمەيدى, الداعى ونجىلدىقتاردا سۋارمالى سۋ ماسەلەسى تۋىنداۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ اينالىمداعى جەر كولەمىن رەسەي مەن ۋكراينانىڭ قارا توپىراقتى ايماعىمەن سالىستىرا المايسىڭ.
ەكونوميست قازاقستاندا وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جاعداي ايتارلىقتاي قيىن ەكەنىن مويىندادى. بۇل تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا تىكەلەي تاۋەلدى ەكونوميكاداعى ەڭ سەزىمتال سەكتور. سوندىقتان وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە قايتارىمى تومەن بولعانىمەن, جەڭىلدەتىلگەن مولشەرلەمەمەن ءتۇرلى نەسيەلەر بەرىلەدى: اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى وزىندىك قۇنىنىڭ شامامەن 80 پايىزى مەملەكەتتىڭ دەمەۋ قارجىسىنىڭ ۇلەسىندە. دەمەك تازا تابىس – 20-25 پايىز عانا.
دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قابىلدانعانىمىزعا بيىل 8 جىل. اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋدىڭ ارالىق كەزەڭى اياقتالعان جوق. دسۇ شارتتارى بويىنشا ءبىز ءالى باياعىداي, بارىنشا جۇمساق, جايلى شارتتارمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ج.ايعازيننىڭ ايتۋىنشا ءبىز مۇنداي كەزەڭدە اۋىل شارۋاشىلىعى سەگمەنتىن ءوز كۇشىمەن ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭگەيىنە جەتكىزۋىمىز كەرەك ەدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ باعاسىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ اسا ءتيىمدى شەشىم ەمەس. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ پرينتسيپتەرىن ۇستاناتىن بولساق, تەك تىيىم سالۋدىڭ سوڭى اكىمدەردىڭ بازار, دۇكەن ارالاپ, باعانى قاداعالاۋىمەن عانا ەستە قالادى. ينفلياتسيا – الەمدىك ءۇردىس, ونىمەن قازاقستان جالعىز كۇرەسە المايدى.
ج.ايعازيننىڭ ايتۋىنشا ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ ارقىلى نەسيە قۇنىن ارتتىرسا, وندا ينفلياتسيا تومەندەپ, تەڭگەنىڭ قۇنى كوتەرىلەدى. سەبەبى ينفلياتسيا تۇتىنۋ باعاسىنىڭ يندەكسىمەن (تبي) ولشەنەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, كوكونىستەردىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيىن كوتەرىپ جىبەرۋگە ىقپالى از. 2021 جىلعى تۇتىنۋ باعاسىنىڭ يندەكسىمەن سالماقتاۋ سحەماسى كەلەسىدەي بولدى: ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى – 39,06 پايىز, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار – 29,62 پايىز. اقىلى قىزمەتتەر – 31,32 پايىز.
قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ پىكىرىنشە, يمپەراتيۆتى تىيىمداردىڭ سوڭى تاپشىلىق پەن قارا بازارعا – كولەڭكەلى ەكونوميكاعا جول اشادى.
ساراپشى وسى رەتتە ستاتيستيكا كۇنكورىس سەبەتىندەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قانشا پايىزعا وسكەنىن, ينفلياتسيالىق دەڭگەي قانداي مەجەدە بولعانىن عانا ەسەپتەپ شىعارادى. ال سول سەبەتكە كىرەتىن ازىق-ت ۇلىك قۇرامىنا جۇمسالاتىن قوسىمشا شىعىنداردىڭ نارىقتىق قۇنى تۋرالى تولىققاندى زەرتتەلمەيدى. باعا بارومەترىنىڭ كارتيناسىن ءبىلۋ ءۇشىن بۇل فاكتور وتە ماڭىزدى.
الماتى
