تۇرعىن ءۇي نارىعى: تومەن مولشەرلەمەلى باعدارلامالار ەكونوميكاعا زيانىن تيگىزىپ جاتىر

قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ باسشىسى تالعات ەرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلعا دەيىن قۇرىلىس سالاسىنا 5 ترلن تەڭگەگە جۋىق قاراجات قۇيىلىپ, سونىڭ ارقاسىندا 15 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى.

«مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­­لاردىڭ ازايۋىمەن, قۇرى­لىس­تاعى مەملەكەت ۇلەسىنىڭ قىس­قارۋىمەن جاقىن ارادا سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستاعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسى 15 پايىزدان 10 پايىزعا قۇلدىراي­دى. باعانىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى بىرقاتار كومپانيا قۇرىلىس كونكۋرسىنا قاتىسپايدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلدە 2,8 ملن ادام باسپاناعا مۇقتاج. «وتباسى بانكتە» 2 ملن ادام باسپانادان ءۇمىتتى, ال اكىمدىك تىزىمىندەگىلەر سانى 620 مىڭعا جەتكەن. بۇعان جىل سايىن تۋىپ جاتقان سابيلەردى قوسىڭىز. باسپاناعا مۇقتاج جارتى ميلليون ادامدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 7,5 ترلن تەڭگە نەمەسە 16 ملرد دوللار كەرەك بولادى. قازاقستان ءىجو-ءسى 93 ملرد تەڭگە, ەل بيۋدجەتى 15 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋى مەديتسينا, ءوندىرىس, جەڭىل ونەركاسىپ, تۋريزم سياقتى قانشاما ارالاس سالانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىندا كورىنىس تابادى», دەيدى تالعات ەرعاليەۆ.

تەلەگرامداعى Tengenomika كانا­لىنىڭ ساراپشىلارى جە­ڭىل­­دەتىلگەن يپوتەكا مەملە­كەت­تىك بيۋدجەت پەن قارىز الۋشىعا زور زالال كەلتىرەدى دەپ سانايدى.

«جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق نەسيە باعدارلاماسى تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىستى ارتتىرۋ ارقىلى نا­رىق احۋالى مەن ونىڭ ديناميكاسىنا قاتىستى نەسيە مولشەرلەمەسى, ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەسىنىڭ كولەمى دەگەن سياقتى كورسەتكىشتەردى بۇر­مالايدى. باسقاشا ايتقاندا, نا­رىقتىق ەمەس ءتاسىلدىڭ قولداۋىمەن  تۋىنداعان ءۇي باعاسىن عانا كورەمىز, ال تازا نارىق سۇرانىسى نەگىزىندە قالىپتاساتىن باعانىڭ قانداي بولارىن بىلمەيمىز. وسىنداي سۇرانىستىڭ تىم قاتتى ارتىپ كەتۋى سەبەپتى, نا­رىق كونيۋنكتۋراسىنىڭ بارلىعى باعا­نىڭ تومەندەۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا باعانىڭ قۇلدىراۋىنا جول بەرمەيدى. ءسويتىپ, ءۇي باعاسى ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرادان, ياعني حالىقتىڭ تابىس ديناميكاسىنان, ونىڭ ءال-اۋقاتىنان قارا ءۇزىپ كەتىپ, يپوتەكالىق نارىقتىڭ وڭالۋىنا جول بەرمەيدى. وسى «بانكەت» ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەپ ايىرىسادى. ينفلياتسيادان دا تومەن پايىزدىق مولشەرلەمەلەر بانكتەر ءۇشىن ءتيىمسىز. ەگەر بانك قارىز الۋشى تاۋەكەلى مەن ينفلياتسيانى ەسكەرمەي, تومەن پايىزبەن نەسيە بەرەتىن بولسا, وندا الگى قارجى ينستيتۋتى بىردەن شىعىنعا باتادى. بانكتەر يپوتەكا اياسىندا تومەن مولشەرلەمەمەن نەسيە بەرۋ ءۇشىن نارىقتىق پايىزدىق مولشەرلەمە مەن تىركەلگەن پايىز­دىق مولشەرلەمە اراسىنداعى ايىرما­شىلىقتى مەملەكەت سۋبسيديا تۇرىندە بانكتەرگە تولەپ بەرۋگە ءتيىس. تومەن پايىزدىق مولشەرلەمەلەر قارىز الۋشى ءۇشىن ءتيىمدى. ال بۇل دەگەنىڭىز سۋبسي­دياعا قارجى ءبولۋ ارقىلى مەم­لە­كەتتىڭ شىعىنى ەسەلەپ ارتاتىنىن (تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ وسۋىنە جانە نەسيە مەرزىمىنىڭ ۇزارۋىنا بايلانىستى) بىلدىرەدى», دەيدى.

جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا نارىق زاڭ­دىلىعىن اياققا تاپتايدى دەگەن پىكىرمەن ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ تا كەلىسەدى. ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك ەكونوميكادان تۇبەگەيلى كەتۋدى جوسپارلايدى.

ء«بىز «7-20-25» باعدارلاماسىن 2024 جىلى دا جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. الايدا مونەتارلىق قاداعالاۋشى ەكونوميكاعا نەسيە بەرۋگە ارالاسپاۋى كەرەك. باستاپقىدا بۇل باعدارلاما 2018 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن دەپ ەسەپتەلدى. ول كەزدە بازالىق مولشەرلەمە 9,25 پايىز بولاتىن. بۇل باعدارلاما اياسىندا زايم بويىنشا مولشەرلەمە 7 پايىز دەڭگەيىندە تىركەلدى. ەلدەگى جاعدايدىڭ ءار كەز تۇراقتى بولمايتىنىن ەسكەرىپ, مۇمكىن ونى بازالىق مولشەرلەمەگە بايلاپ قويۋ دۇرىس بولار ما ەدى. ادەپكىدە باعدارلاماعا 1 ترلن تەڭگە ءبولىنىپ, سول اقشا يگەرىلىپ بىتكەن كەزدە باعدارلاما جابىلاتىن بولعان. بازالىق مولشەرلەمە 16 پايىزعا دەيىن وسكەن كەزدە 7 پايىز دەڭگەيىندەگى تىركەلگەن مولشەرلەمە تارتىمدى بولىپ تۇردى. ويتكەنى «7-20-25» قازاقستاندىقتاردىڭ كوبىن قامتىدى», دەيدى ع.ءپىرماتوۆ.

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن باعدارلامانىڭ بيىل دا جالعاسىپ جاتقانى بەلگىلى. بىراق بۇرىنعىداي كوپ اقشا ەمەس, تەك 100 ملرد تەڭگە عانا ءبولىندى. ونىڭ ءوزى اي سايىن شەكتى مولشەردە ۇسىنىلماق.

ء«بىز مۇنى دۇرىس دەپ سانايمىز. مۇنداي شەشىم كوممەرتسيالىق بانك­تەردىڭ نارىقتىق ونىمدەردى دامىتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ال قازاق­ستاندىقتاردا باسقا دا يپو­تەكالىق باعدارلامالاردى تۇتىنۋ مۇمكىندىگى بار. ءيا, پاندەميا كەزىن­دە ۇلتتىق بانك ەكونوميكانى ىنتالاندىرىپ, قارجى نارىعىن تۇراق­تاندىرۋعا قاتىستى. الايدا ءبىز مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان كەت­كىمىز كەلەدى. بيىل «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» اياقتايمىز. «7-20-25» قالادى. مەمباعدارلامالار ەميسسيالىق مەحانيزممەن بايلانىستى بولعاندىقتان, ولاردى تەزىرەك اياقتاۋ مەيلىنشە پايدالى بولماق», دەيدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.

قارجى ساراپشىسى ايبار ول­جايدىڭ پايىمىنشا, ۇلتتىق بانكتىڭ ەكونوميكادان كەتۋى, تولىق ءوز مانداتىنا قايتا ورالۋى ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە ۇزاق­مەرزىمدى فۋندامەنتالدى اسەر بەرمەك.

«سەبەبى ۇلتتىق بانك قولداۋى فيسكالدى ەمەس, ەميسسيالىق بولىپ كەلدى. فيسكالدى اقشا – كادىمگى ءون­دىرىس, تاۋار نەمەسە قىزمەت ساتۋدان تۇسكەن پايدادان تولەنگەن سالىق قارجىسى. ونىڭ ارتىندا ناقتى جۇمىس نەمەسە زات تۇر, دەمەك تەڭگەرىم بار. ول ەكونوميكانىڭ ىشىندە جۇرەدى, ونى قىزدىرمايدى. ەميسسيالىق اقشا – قاعازعا باسىپ شىعارا سالعان قارجى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا اۋادان پايدا بولدى. ەكونوميكادا ەميسسيالىق اقشا كوبەيسە, تەڭگەرىم بۇزىلىپ, ينفلياتسيا بىردەن وسەدى. تاريحتا ءبىراز ەل ەميسسيامەن وينايمىن دەپ ەكونوميكاسىن ءولتىرىپ العان بولاتىن. فيسكالدى اقشا ۇكىمەتتە بولادى. سەبەبى قارجى مينيسترلىگى ۇكىمەت قۇرامىنا جاتادى. سالىقتى قارجى مينيسترلىگىنە قارايتىن مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى جينايدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەت سالىقتار مەن ۇلتتىق قوردان كەلەتىن ترانسفەرتتەردەن قۇرالادى. ۇلتتىق بانكتە ونداي فيسكالدى اقشا جوق. ولار اقشانى تەك ەميسسيا جولىمەن, ياعني باسىپ شىعارا الادى. سوندىقتان كەزىندە ۇلتتىق بانك جۇرگىزگەن ەكونوميكانى قولداۋ, يپوتەكالىق «7-20-25» باعدارلامالارىنىڭ تۇبىندە وسى ەميسسيالىق قارجى جاتتى», دەيدى.

ايتۋىنشا, ەميسسيالىق قارجى­نىڭ اينالىمعا شىعۋى ەكونومي­كا­نىڭ قيسىق جولعا ءتۇسىپ, نارىق پرين­تسيپتەرىنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلدى.

«ۇلتتىق بانك ەكونوميكانى نەسيەلەۋدەن بارىنشا تەز شىعىپ كەتسە جانە ەكونوميكاعا ەندىگى اسەر تەك فيسكالدى اقشا ارقىلى جۇرسە, ءبىز قايتادان نارىقتىق رەلستەرگە ورالاتىن بولامىز», دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.

ساراپشىلار بولجامىنشا, 2023 جىل تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن جايلى بولا قويمايدى. قۇرىلىس كولەمى تومەندەپ, قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ءبىرازى بانكروتقا ۇشىراۋى ىقتيمال. باعا ونسىز دا كوتەرىلىپ جاتىر. وعان قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىم­باتتاۋى, ينفلياتسيا, تولەم قابى­لەتى­نىڭ تومەندەۋى اسەر ەتەدى. كورىپ وتىرعا­نىمىزداي, پىكىر ەكىگە جارىلادى. ءبىر توپ – مەملەكەت قۇرىلىس سەكتورىن قولداماۋى كەرەك, قۇرى­لىس سالۋشىلار وزدەرى نارىق زاڭى­نا يكەمدەلسىن دەسە, ەكىنشى توپ – ادامدارعا باسپانا كەرەك, ال حالىق­تى ءۇيلى ەتۋدىڭ جالعىز جولى جەڭىلدە­تىلگەن يپوتەكا دەيدى.

قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستان بيۋدجەتتىك يپوتەكاعا شەكتەن تىس كوڭىل ءبولىپ وتىر.

«ماقۇلدانعان 10 زايمنىڭ 9-ى جەڭىلدەتىلگەن مولشەرلەمە بويىنشا بەرىلەدى. 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى جار­­تى­سىندا 900 ملرد تەڭگەگە يپوتە­كالىق نەسيە بەرىلدى. 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 19,5 پايىزعا نەمەسە 147 ملرد تەڭگەگە كوپ. تۇرعىن ءۇي نەسيەسىنىڭ باسىم ۇلەسى «وتباسى بانك» ەنشىسىندە. تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بجزق-دان ءىرى كولەمدە قاراجات الۋ باسپانا باعاسىنىڭ تۇپكىلىكتى فاكتوردان (ازاماتتاردىڭ ناقتى تابىسىنان) الىستاپ كەتۋىنە اسەر ەتتى», دەلىنەدى قاۋىمداستىق مالىمدەمەسىندە.