كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جاقىندا قولىما اقىننىڭ 1998 جىلى «ەلوردا» باسپاسىنان شىققان «باتىر بايان» اتتى كىتابى ءتيدى. مۇندا اۆتوردىڭ ارنايى نازار اۋداراتىن تۋىندىلارى بار. ماسەلەن, «اقساق تەمىر ءسوزى» اتتى ولەڭى. كەزىندە ءبىر جۋرنالدان كەزدەستىرگەنىمىزدە, «وسىنداي دا ولەڭى بار ەكەن-اۋ» دەپ قويعانبىز. «قويلىبايدىڭ قوبىزىن» بۇرىننان ءبىلۋشى ەدىك. كوپتەگەن كىتابىندا جاريالانعان. بىراق تولىق نۇسقاسى ەمەس ەكەن. سوڭعى ون ءتورت جولىن قيىپ تاستاعان, مۇمكىن الدەبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى ەنگىزىلمەگەن. مىنا «باتىر بايان» جيناعىندا ءجۇر ول شۋماقتار. بەرتىنىرەكتە شىققان كىتاپتارىندا دا بولسا كەرەك-ءتى.
«وقجەتپەستىڭ قياسىندا» پوەماسىن ەرتەرەكتە «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ ەسكى ساندارىنىڭ بىرىنەن وقىعانبىز. اقىن شىعارماشىلىعىندا بۇل – مۇلدە باسقا تۇرپاتتى, وقشاۋ شىعارما. مىنا جيناققا تۇڭعىش ەنىپ, كەيىنگى كىتاپتارىنا كىرىكتىرىلە باستاعان سىڭايلى. العىسوزىندە بۇيدەيدى عوي: «الايدا سوڭعى جىلدارى شىققان, ەشبىر كىتابىنا ەنبەگەن كوپتەگەن جىرى مەن «وقجەتپەستىڭ قياسىندا» پوەماسى العاش رەت جاريالانىپ وتىر. 1989 جىلى «جازۋشى» باسپاسى شىعارعان جيناقتا «قويلىبايدىڭ قوبىزى» پوەماسىنىڭ وتكەن عاسىرداعى باتىر, بي, باقسىلاردى دارىپتەيتىن سوڭعى بولىگى ورىنسىز قىسقارتىلىپ كەتكەن.
ماعجان – قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, ءيسى تۇركى دۇنيەسىنىڭ ۇلى داۋىلپازى. ونىڭ اشىق تۇرىكشىلدى ۇرانداعى جىرلارىن كەزىندە باستىرۋشىلار تسەنزۋرادان وتكىزە الماعان بولۋى كەرەك. سولاردىڭ قاتارىندا «ورال», «جەر ءجۇزىن توپان باسسا ەكەن» ولەڭدەرى وسى كىتاپتا تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر.
«اقساق اقىنعا» اتتى ولەڭىن كەزىندە اياۋلى ازامات, مارقۇم جانىبەك كارمەنوۆ ەل اۋزىنان جيناپ اكەپ, قۇراستىرۋشىعا تاپسىرعان بولاتىن.
«ورامال» مەن «باتقان كۇن, اتقان تاڭنىڭ جىرى» عاشىق جانداردىڭ ءبىر-بىرىنە جازىسقان حاتى ىسپەتتى تۇتاس دۇنيە. اقىن جيناقتارىنان ورىنسىز شەتتەتىلگەن ولەڭدەردىڭ ءبىرى «جوعالعان التىن» دەپ كەتە بەرەدى جيناقتىڭ باسپادان بەرىلگەن تۇسىندىرمەسىندە.
وسى كىتاپتا تۇرعان ءبىرىنشى ولەڭ حاقىندا توقتالعىمىز كەلەدى. «اقساق تەمىر ءسوزى» اتالادى. كەزىندە بۇل شىعارماعا ماعجانتانۋشىلار توقتالعانىن دا بىلەمىز. وندا تۇرىكشىل سانانى تۋ ەتكەن اقىننىڭ جىرى تاريحي جاعىنان تۇسىندىرىلەدى. ءسىز ءمان بەرىپ وقىپ كورىڭىزشى:
«جاھان دەگەن نەمەنە
الاقاننىڭ اۋدانى.
ءبىر اۋداندا كوپ ءتاڭىرى
بولۋدىڭ ءتىپتى جوق ءسانى.
كوك ءتاڭىرىسى – ءتاڭىرى
بيلەسىن كوگىن, كۇڭىرەنسىن.
جەر ءتاڭىرىسى تەمىرمىن,
جەرىمە ءتاڭىر تيمەسىن.
كوك ءتاڭىرىسى ءتاڭىرىنىڭ
تۇقىمى جوق, زاتى جوق.
جەر ءتاڭىرىسى تەمىردىڭ
تۇقىمى – تۇرىك, زاتى – وت» دەپ تاستاي سالادى.
راسىندا, الەمدى الاقانىنا سىيدىرىپ الىپ سويلەپ تۇرعان جاننىڭ اسقاق, تىم اسقاق بەينەسى كورىنەدى ولەڭنەن. بۇل بۇعان دەيىن قازاق دالاسىندا, ۇلى تۇران توپىراعىندا بولعان رۋح. بىراق ماعجان تۇسىندا ۇمىتىلۋعا اينالعان. ءتىپتى جوعالۋعا شاق قالعان. تۇران بيلەۋشىلەرىنىڭ عانا اۋزىنان شىعاتىن ءسوز. مەيلى ول استامشىلىق بولسا دا, «تەمىردىڭ ءسوزى» دەگەن سوڭ جاراسادى. سونى سەزىنىپ ءھام سەزىندىرىپ جازعان اقىندى جۇرەك جۇتقان دەمەي كورىڭىز. جالعىز بۇل عانا ەمەس, ماعجاننىڭ مۇنداي ولەڭدەرى جەتەرلىك. «كۇل بولسىن كوك, جەمىرىلسىن جەر, ۋايىم جوق, كوز قىرىممەن ك ۇلىپ قانا قارارمىن!» دەگەنى بار. بۇدان دا باسقالارى تولىپ جاتسا كەرەك. اقىن دەگەن ۇلتتىڭ سانا-سەزىمىن تۇرتكىلەي وتىرىپ, ەجەلگى رۋح سىڭگەن قادىر-قاسيەتتى ەسكە ءتۇسىرۋ ارقىلى ەرتەڭگە كوز جىبەرۋگە تاربيەلەۋشى سياقتى سەزىلەدى. الەمدى الاقاننىڭ اۋدانىنا سىيدىرىپ قارايتىن زامان دا كەلدى. ءتىلىن بىلسەڭىز, الەم تۋرالى اقپارات الاقانىڭىزدا تۇر عوي قازىر. بەينەسىمەن قوسا. تەتىگىن تاۋىپ, بايىپتاي السا بولعانى. ول ءۇشىن تەمىر بولۋدىڭ قاجەتى جوق, بىراق.
