وتىرىسقا وبلىستار, استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعالارى مەن مۇشەلەرى, سونداي-اق وسى وڭىرلەر اكىمدەرى اپپاراتتارىنىڭ (بكب رەجىمىندە) باسشىلارى, ساياسي پارتيالار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سونداي-اق اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى مەن «حابار» اگەنتتىگى» اق باسشىلىعى شاقىرىلدى. ءداستۇر بويىنشا وتىرىسقا ەقىۇ دياقب سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى ميسسياسىنىڭ وكىلى قاتىستى.
وتىرىستىڭ ترانسلياتسياسى سۋردواۋدارمانى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ينتەرنەت-رەسۋرس جانە Youtube ارقىلى ءوتتى. وتىرىستى اشقان نۇرلان ءابدىروۆ وسى سايلاۋ ناۋقانى اياسىندا 21 اقپان مەن 14 ناۋرىز ارالىعىندا وسك مۇشەلەرى بارلىق وڭىرگە ينسپەكتسيالىق ساپارلارمەن جانە اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا ادىستەمەلىك جانە پراكتيكالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن شىعا باستاعانىن حابارلادى.
بۇگىنگى تاڭدا ولار 6 وڭىرگە – سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا, الماتى, ماڭعىستاۋ, جەتىسۋ وبلىستارىنا, الماتى قالاسىنا بارىپ, سايلاۋدى وتكىزۋگە دايىندىق بارىسىمەن, اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى جۇرگىزەتىن شارالارمەن تانىستى, سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلاردا تۋىندايتىن ماسەلەلەر بويىنشا تۇسىنىكتەمەلەر بەردى, سونداي-اق پراكتيكالىق كەيستەردى تالدادى.
ورتسايلاۋكوم توراعاسى سايلاۋشىلار تىزىمىمەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ سايلاۋعا دايىندىق كەزىندەگى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سايلاۋ كوميسسيالارى بەكىتكەن پارلامەنت ءماجىلىسى جانە ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارلارىنا سايكەس 26 اقپاندا اكىمدىكتەر ءاربىر سايلاۋ ۋچاسكەسى بويىنشا سايلاۋشىلار ءتىزىمىن ءتيىستى اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا ۇسىندى.
نۇرلان ءابدىروۆ بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاي وتىرىپ, داۋىس بەرۋ كۇنى سايلاۋدى ساپالى ۇيىمداستىرۋ سايلاۋشىلار تىزىمدەرىنىڭ تولىقتىعى مەن دۇرىستىعىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتتى. سەبەبى سايلاۋشىلار ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ – سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ ماڭىزدى ۇيىمداستىرۋشىلىق ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى.
وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين پەتروۆ ناۋقان باستالعاننان بەرى ازاماتتاردى رەسپۋبليكالىق تەلەارنالار, راديوستانسالار جانە باسپا باسىلىمدارى ارقىلى سايلاۋشىلار تىزىمىنە ەنگىزۋ ءتارتىبى تۋرالى كەڭىنەن حاباردار ەتىلگەنىن حابارلادى.
ءاربىر ازامات سايلاۋ تاعايىندالعان ساتتەن باستاپ جانە سايلاۋعا دەيىن 30 كۇننەن كەشىكتىرمەي, ياعني 17 اقپانعا دەيىن ءتيىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندا سايلاۋشى رەتىندە تىركەلۋ مۇمكىندىگىنە يە. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ازاماتتاردى سايلاۋشىلار تىزىمىنە ەنگىزۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى حاباردار ەتۋدى جانە سايلاۋشىلار تىزىمدەرىندە, ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا ورنالاسقان ونلاين سەرۆيستەر جانە Call-ورتالىقتار ارقىلى وزدەرىن ناقتىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى. ازاماتتاردىڭ جازباشا وتىنىشتەرىنىڭ نەگىزىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 48 مىڭنان استام ادامدى تىزىمگە ەنگىزدى.
رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە سايلاۋ ناۋقانى باستالعاننان بەرى 230 Call-ورتالىق جۇمىس ىستەيدى, وعان 17 مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. جۇمىس داۋىس بەرۋ كۇنىنە دەيىن جالعاسادى.
كونستانتين پەتروۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ۋچاسكەلەرگە بەرگەن سايلاۋشىلار تىزىمىندە 26 اقپانداعى جاعداي بويىنشا 12 ملن 32 مىڭ 550 ازامات ەنگىزىلگەن. «سايلاۋشىلار تۋرالى مالىمەتتەر تسيفرلىق قورعالعان تۇردە ازاماتتاردى SMS ارقىلى ناقتى سايلاۋ ۋچاسكەسىندەگى سايلاۋشىلار تىزىمىنە ەنگىزۋ تۋرالى حاباردار ەتۋ ءۇشىن ولاردى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ءتسدياوم-گە بەرىلەدى», دەپ مالىمدەدى كوميسسيا وكىلى.
داۋىس بەرۋ كۇنىنە ون بەس كۇن قالعاندا, 4 ناۋرىزدان باستاپ سايلاۋ ۋچاسكەلەرى بويىنشا سايلاۋشىلاردىڭ تىزىمدەرى سايلاۋشىلارعا تانىسۋ ءۇشىن ۇسىنىلادى. سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ ءۇي-جايلارىندا سايلاۋشىلاردىڭ تىزىمدەرىمەن تانىسۋ, سونداي-اق ولارعا ەنگىزىلگەن دەرەكتەردىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋ مۇمكىندىگى قامتاماسىز ەتىلەدى.
وتىرىس بارىسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ سايلاۋشىلار ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ەسەپتەرى تىڭدالدى.
نۇرلان ءابدىروۆ سايلاۋ كوميسسيالارى ءتۇرلى اقپاراتتىق رەسۋرستار ارقىلى سايلاۋشىلار تىزىمىندە ءوز مارتەبەسىن ناقتىلاۋ ءۇشىن ادامدارعا مۇمكىندىكتەر جاساۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل جۇمىسقا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىكتەرى دە قاتىستى.
تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت تۇرىسوۆ 6 ناۋرىزدا مو يربپ مەن ەGov-تا «جسن ارقىلى سايلاۋ ۋچاسكەسىن ىزدەۋ» سەرۆيستەرى, سونداي-اق ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى ارقىلى سمس-تاراتۋ ىسكە قوسىلاتىنىن حابارلادى.
ءموبيلدى بانكينگتىڭ قوسىمشالارىندا ءتيىستى حابارلامالاردى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» پورتالىندا – ازاماتتاردى تىركەۋ جانە ازاماتتاردى تىركەۋ ورنى بويىنشا مالىمەتتەردى تەكسەرۋ ونلاين-سەرۆيستەرىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالۋدا.
نۇرلان ءابدىروۆ وتىرىستا سونداي-اق سايلاۋ ۇدەرىسىن قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋدە سايلاۋ بيۋللەتەنىنە ۇلكەن ءرول بولىنەتىنىن اتاپ ءوتتى. بيۋللەتەن ارقىلى داۋىس بەرگەن ءاربىر سايلاۋشىنىڭ ەرىك-جىگەرىنە زاڭدى كۇش بەرىلەدى, ويتكەنى بيۋللەتەن ؘ ەڭ ماڭىزدى سايلاۋ قۇجاتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل بيۋللەتەندەردىڭ نىسانىن, ءماتىنىن, شىعارىلىمىن بەكىتۋگە بايلانىستى بارلىق اسپەكتىلەردى مۇقيات قۇقىقتىق رەتتەۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى.
وسى ماسەلەگە قاتىستى جان-جاقتى توقتالعان وسك مۇشەسى ءسابيلا مۇستافينا داۋىس بەرۋگە ارنالعان بيۋللەتەندەردىڭ نىسانى مەن ءماتىنىن, ولاردى دايىنداۋ ءتارتىبىن, قورعالۋ دارەجەسىن سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنىڭ سانى جانە ولاردى اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا جەتكىزۋدى بەلگىلەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
پارلامەنت ءماجىلىسى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ناۋقاننىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, سونداي-اق جەكەلەگەن سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا جوعارى باسەكەلەستىكتى ەسكەرە وتىرىپ, وسى ناۋقانعا سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنىڭ تۇرلەرى بويىنشا وسك-نىڭ جەكە شەشىمىن قابىلداۋ ۇسىنىلدى.
وتىرىستا داۋىس بەرۋگە ارنالعان 5 بيۋللەتەن نىساندارى مەن بلانكىلەرىنە قويىلاتىن تالاپتار, ونىڭ ىشىندە ەكى جاقتى فورمات, بيۋللەتەن بلانكىسىنىڭ ءتۇسى مەن مولشەرى بەكىتىلدى:
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا: ءتۇسى – كوك, فورماتى – ا5;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلاناتىن دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا: ءتۇسى – جاسىل, ا5 فورماتى – 16 ۇمىتكەرگە دەيىن, قيىلعان فورمات – 16-دان استام;
- وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا: ءتۇسى – قىزىل كۇرەڭ, A5 فورماتى;
- وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلاناتىن ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا: ءتۇسى – قىزعىلت سارى, A5 فورماتى – 16 ۇمىتكەرگە دەيىن, قيىلعان فورمات – 16-دان استام;
- وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار, اۋداندار ءماسليحاتتارىنىڭ بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلاناتىن دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا: ءتۇسى – سۇر, A5 فورماتى – 16 ۇمىتكەرگە دەيىن, قيىلعان فورمات – 16-دان استام.
وسىلايشا, 17 وبلىستىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان ءاربىر سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بيۋللەتەندەردىڭ 5 ءتۇرى, ال 3 مەگاپوليستە – 4 بيۋللەتەن بەرىلەدى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا جانە بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلاناتىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋشىلاردىڭ جالپى سانىنىڭ ءبىر پايىزىن قوسا العاندا, وڭىرلەرگە دايىنداۋعا جانە جەتكىزۋگە جاتاتىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنىڭ سانى 12 152 876 دانانى قۇرايتىنىن انىقتادى.
ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى سايلاۋ بيۋللەتەندەرىنىڭ سانىن وڭىرلەردىڭ ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيالارى بەلگىلەيدى, ولاردىڭ دايىندالۋىن جانە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە ۋاقتىلى جەتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
وسك توراعاسى ۇسىنىلعان بيۋللەتەن فورماتى بەكىتىلگەن بيۋللەتەن ءماتىنىن سۋرەت ساپاسى مەن وقىلىمدىلىعىنا نۇقسان كەلتىرمەي ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق كورۋ قابىلەتى ناشار ادامدار ءۇشىن سايلاۋ ۋچاسكەلەرى بارلىق قاجەتتى جاعدايلارمەن, سونىڭ ىشىندە قوسىمشا جارىقتاندىرۋمەن جانە ۇلكەيتكىشتەرمەن جابدىقتالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ماسەلەنى قاراۋ قورىتىندىلارى بويىنشا نۇرلان ءابدىروۆ وسك اپپاراتى مەن اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا سايلاۋ بيۋللەتەندەرىن دايىنداۋ جانە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە ۋاقتىلى جەتكىزۋ جونىندە شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.
ءۇشىنشى ماسەلە بويىنشا وسك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين پەتروۆ بايانداما جاسادى. ول سايلاۋ تۋرالى زاڭناماعا سايكەس سايلاۋشىلاردىڭ تىزىمدەرىن كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنۋ مەن سايلاۋ كۇنى اراسىنداعى كەزەڭدە سايلاۋشى ءوزىنىڭ تۇرعان جەرىن اۋىستىرعان كەزدە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋشىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جانە ونىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتى ۇسىنعاننان كەيىن سايلاۋشىعا داۋىس بەرۋ قۇقىعىن بەرەتىن ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگىن بەرەتىنىن حابارلادى.
ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىكتەرىن بەرۋ 4 ناۋرىزدان باستالادى جانە داۋىس بەرۋ كۇنىنىڭ الدىنداعى كۇننىڭ جەرگىلىكتى ۋاقىتى بويىنشا ساعات 18.00-دە, ياعني 18 ناۋرىزدا توقتاتىلادى. بىرلەسكەن سايلاۋ ناۋقانىن جانە ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, سايلاۋدىڭ ءاربىر ءتۇرى بويىنشا بيۋللەتەندەردىڭ تۇسىنە سايكەس داۋىس بەرۋ قۇقىعىن بەرەتىن ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىكتەرىنىڭ 5 ءتۇرى ازىرلەندى.
داۋىس بەرۋ قۇقىعىن بەرەتىن ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگىن كورسەتكەن كەزدە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسى داۋىس بەرۋ كۇنى سايلاۋشىنى ءوزى تۇرعان جەردەگى سايلاۋ ۋچاسكەسىندەگى سايلاۋشىلار تىزىمىنە ەنگىزەدى.
بۇل رەتتە داۋىس بەرۋ قۇقىعىنا ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگى ءبىر ەلدى مەكەن شەگىندە باسقا سايلاۋ وكرۋگىندە نەمەسە باسقا سايلاۋ ۋچاسكەسىندە داۋىس بەرۋگە قاتىسقىسى كەلەتىن سايلاۋشىلارعا بەرىلمەيدى. ياعني باسقا وڭىرلەردەن, ونىڭ ىشىندە ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىكتەرىمەن كەلگەن, سونداي-اق قازاقستاننان تىس جەرلەردە داۋىس بەرەتىن ازاماتتار ءتيىستى وكرۋگ شەگىندە عانا داۋىس بەرەدى.
كوميسسيا توراعاسى «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ نورمالارىنا سايكەس پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ پارتيالىق تىزىمدەرىن ۇسىنعان ساياسي پارتيالار سايلاۋ الدىنداعى پىكىرسايىستارعا قاتىسۋعا قۇقىلى ەكەنىن حابارلادى. ولاردى وتكىزۋدىڭ ءتارتىبى مەن شارتتارىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ايقىندايدى.
ال سايلاۋ الدىنداعى تەلەۆيزيالىق پىكىرسايىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ تۋرالى وسك مۇشەسى اناستاسيا ششەگورتسوۆا بايانداما جاساپ, پىكىرسايىستى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىمەن ءتيىستى تەلەارنانى انىقتاۋ بويىنشا كونسۋلتاتسيا وتكىزگەنىن حابارلادى. تەلەارنانىڭ فۋنكتسيونالدىق جانە تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى, سونداي-اق اۋديتوريانى بارىنشا قامتۋ ماڭىزدى فاكتورلار بولدى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى «حابار» مەملەكەتتىك جالپىۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ ەفيرىندە سايلاۋ الدىنداعى تەلەۆيزيالىق پىكىرسايىستار وتكىزۋدى ۇسىندى. ارنا بۇكىل ەل بويىنشا تەلەحابارلاردىڭ كەڭ سپەكترىندە حابار تاراتادى. سايلاۋ الدىنداعى تەلەۆيزيالىق پىكىرسايىستاردى وتكىزۋ كۇنى 16 ناۋرىز بولىپ بەلگىلەندى.
پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىندا شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردان بايقاۋعا قاتىسۋعا اككرەديتتەۋ جونىندەگى قورىتىندى ماسەلە بويىنشا وسك حاتشىسى مۇحتار ەرمان ءسوز سويلەدى. ول بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 11 شەت مەملەكەت پەن 3 حالىقارالىق ۇيىمنان 111 بايقاۋشى اككرەديتتەلگەنىن حابارلادى. بۇگىن اككرەديتتەۋگە 2 شەت مەملەكەت پەن 3 حالىقارالىق ۇيىمنان 52 بايقاۋشىنىڭ كانديداتۋراسى ۇسىنىلدى: ءۇندىستاننان – 3 كانديداتۋرا, مولدوۆادان – 2 كانديداتۋرا, تمد-دان بايقاۋشىلار ميسسياسىنان – 17 كانديداتۋرا, تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنان – 28 كانديداتۋرا جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنان – 2 كانديداتۋرا.
وتىرىستان كەيىن باق ءۇشىن ءداستۇرلى تۇردە بريفينگ وتكىزىپ, وندا كوميسسيا مۇشەلەرى جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
