كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
كارتا يەگەرلەرىنىڭ سانى جىل سايىن ارتادى
جاھاننىڭ 40-تان اسا ەلىنە جايىلعان قازاق جۇرتىنا تاعى ءبىر اقجولتاي جاڭالىق جەتتى. جوعارىدا اتاپ وتكەن پرەزيدەنت باستاماسى اياسىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بيىل «اتا جولى» كارتاسى 5 مىڭ ادامعا بەرىلەتىنىن مالىمدەدى. بۇل تۋرالى قۇزىرلى مينيسترلىكتىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان دامۋ جوسپارىندا جازىلىپ, جاريالاندى.
كارتا شەتەلدەن كەلەتىن رەپاتريانتتارعا, ياعني شەتەل قازاقتارىنا بەرىلەدى. وسى رەتتە رەپاتريانتتاردىڭ اتاۋىنا از-كەم توقتالا كەتسەك. شەتەلدەن كەلگەن قازاقتاردىڭ اتاۋى ءاۋ باستا «ورالمان» ەدى. بۇل – الەۋمەتتىك مارتەبە. ياعني سول مارتەبەنىڭ اياسىندا رەپاتريانتتار اتاجۇرت تاراپىنان بەرىلەتىن يگىلىكتەر مەن جەڭىلدىكتەرگە يە بولىپ كەلدى. كەيىن بۇل «ورالمان» سوزىنە قىرىن, قيعاش داۋ ايتاتىندار دا تابىلدى. الايدا ءتىل ماماندارى بۇل اتاۋدىڭ دۇرىس ەكەنىن العا تارتادى. ماسەلەن, بايىرعى اتاقونىسىنا قايتا ورالعان قازاقتاردىڭ «ورالمان» اتانۋىنىڭ وزىندىك زاڭدىلىعى بار.
ياعني بۇل – «كورەرمەن», «وقىرمان» سىندى قازاقتىڭ سوزدىك قولدانىسىنا ساي جاسالعان تىلدىك بىرلىك. ال «قانداس» ءسوزى ايتۋعا جەڭىل, جۇرەككە جىلى تيگەنىمەن, قازاقتا قارىنداس ء(بىر جاتىردان تاراعان), قانداس, رۋلاس, باۋىرلاس, قايمانا ءتارىزدى تۋىستىق جاقىندىعىنا ساي ءتۇرلى ساناتقا جىكتەلىپ ايتىلادى. مۇنداعى «قانداس» – قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەيتىن, قان جاقىن تۋىستىقتى بىلدىرەتىن اتاۋ-تۇعىن. بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىن ءجىتى بىلەتىن مامانداردىڭ ءۋاجى. راس, «ورالمان» اتاۋىنىڭ وعاشتىعى جوق ەدى. دەسەك تە ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە كەلمەيتىن, الەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ تىلىمەن رەپاتريانت دەگەنىمىز ءجون شىعار...
ال ەندى الاش جۇرتىن ايرىقشا قۋانىشقا بولەگەن «اتا جولى» كارتاسىنا ورالساق. كارتا تۋرالى اڭگىمە 2019 جىلدىڭ مامىرىندا ايتىلا باستادى. دالىرەك, «وتانداستار قورى» كەاق, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, بىرەگەي «قازاق كارتاسى» جوباسى رەپاتريانتتاردىڭ يگىلىگىنە ارناپ جوسپارلانعان. ايتكەنمەن بۇل سىبىستان كەيىن دىبىس شىقپاي, دىمىمىزدى قۇرتقان. شەتەلدەن كەلەتىن قازاقتاردىڭ شارۋاسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ۇيىمدارعا باق وكىلدەرى ساۋال جولداپ, كارتانىڭ سوڭىنا شىراق الىپ تۇسسە دە, تۇك شىقپادى. شەتەلدەگى اعايىن بولسا, كارتانىڭ قاشان اشىلاتىنىنا «كارتا اشىپ» جاتا بەردى. سونىمەن سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارا جاتقان كارتانىڭ تاعدىرىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا بوسىمبەكقىزى تۇنەكتەن قايتا تۇلەتكەندەي بولدى.
– «اتا جولى» كارتاسىن (امەريكالىق Green Card-قا ۇقساس) ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. بۇل قۇجات جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىبي مامان نەمەسە وزدەرى تۇراتىن ەلدە تابىستى بيزنەس-كەيستەردى ىسكە اسىرعان جانە ولاردى قازاقستاندا جۇزەگە اسىرۋعا ىقىلاستى قازاقتارعا بەرىلەدى, – دەدى تامارا دۇيسەنوۆا 2022 جىلدىڭ سوڭىندا بولعان ۇكىمەت وتىرىسىندا.
«اتا جولى» كارتاسىمەن شەتەل قازاقتارى 10 جىلعا جەڭىلدەتىلگەن ۆيزا رەسىمدەپ, ەلىمىزدە ءوز كاسىبىن دامىتۋعا مۇمكىندىك الادى. جىل سايىن كارتا يەگەرلەرىنىڭ سانى 5, 10, 15 مىڭعا ارتىپ, 2027 جىلى 40 مىڭعا جەتۋگە ءتيىس دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, شەتەل قازاقتارى تاريحي وتانىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن جىل سايىنعى «پارىز» بايقاۋى اياسىندا پرەزيدەنت سىيلىعىمەن ماراپاتتاۋعا دا ۇسىنىلادى.
– ەكىنشى – ەلگە كەلەتىن قانداستاردىڭ كوشى-قونىن رەتتەۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ. ياعني ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق ۇردىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, قۇجاتتاردى رەسىمدەۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە قانداستاردى ەڭبەك كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە قونىستانۋعا قوسىمشا ىنتالاندىرۋ ۇسىنىلادى, – دەدى مينيستر.
تۇجىرىمدامانىڭ تۇشىمدى تۇسى
ازىرلەگەن جاڭا تۇجىرىمداما توقىراڭقىراپ تۇرعان قازاق كوشىنىڭ بويىنا قايتا قان جۇگىرتە الا ما؟ وسى رەتتە كوشى-قونعا قاتىستى قۇزىرلى ورىننىڭ پىكىرىنە جۇگىندىك. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كوشى-قون كوميتەتىنىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارۋشى ءىلياس يسپانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاڭا تۇجىرىمدامانىڭ تۇشىمدى تۇسى كوپ.
– قۇجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ازىرلەنىپ, ەكونوميكالىق رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستە ماقۇلدانعان. تۇجىرىمداما ەلىمىزدىڭ كوشى-قون ساياساتىن رەتتەۋدى جانە ەكونوميكالىق دامۋىن كادرلىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. ونىڭ اياسىندا الداعى جۇمىستىڭ باستى 3 بلوگى ايقىندالدى. اتاپ ايتقاندا, ەلىمىزگە بىلىكتى كادرلاردىڭ كەلۋىن ىنتالاندىرۋ; شەتەلدە جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جانە وڭىرلەر اراسىنداعى دەموگرافيالىق تەڭسىزدىكتى جويۋ. سونداي-اق ەلىمىزگە ەڭ تاپشى ماماندىقتار بويىنشا 500 بىلىكتى ماماندى تارتۋ ءۇشىن 7 باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلەدى, – دەيدى ول.
تۇجىرىمداما اياسىندا ينۆەستيتسيالىق ۆيزا بەرۋدىڭ تومەنگى شەگىن 300 مىڭ دوللارعا دەيىن (شامامەن 140 ملن تەڭگە) تومەندەتۋ قاراستىرىلعان. قازاقستانعا كەمىندە وسىنداي كولەمدە ينۆەستيتسيا سالعان شەتەل كاسىپكەرلەرىنە «ينۆەستورلىق ۆيزا» بەرىلەدى. اتالعان ۆيزانىڭ كومەگىمەن ەل اۋماعىندا تۇرۋعا, بيزنەسىن تىركەۋگە, م ۇلىككە يەلىك ەتۋگە, قىزمەتكەر جالداۋعا, قارجى تولەمدەرىن جۇرگىزۋگە جانە ولاردىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتىنەن تۋىندايتىن باسقا دا وپەراتسيالاردى ەركىن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. بۇعان قوسا كوشى-قون ساياساتىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىندا شەتەلدە جۇمىس ىستەيتىن وتانداستارىمىزدىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان.
مۋلتيپليكاتيۆتى مۇمكىندىكتەر
«وتانداستار قورى» – شەتەلدە تۇراتىن وتانداستارعا جانە قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن قانداستارعا قولداۋ كورسەتەتىن ۇيىم. قور پرەزيدەنتى ابزال ساپاربەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر قور شەتەل قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالار وتكىزىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋ, وتانداستارعا اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا كوپتەگەن ءىس اتقارىپ وتىر. وسىعان وراي, ايتۋلى كارتانىڭ جاي-جاپسارىن, قانداي مۇمكىندىكتەرى بارىن سۇراپ كورگەن ەدىك.
– «اتا جولى» كارتاسىن العان قازاقتار ساياسي قۇقىقتاردى قوسپاعاندا, بيزنەسىن تىركەپ, م ۇلىككە, ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ۇيگە يەلىك ەتە الادى, قارجىلىق وپەراتسيالار جۇرگىزۋىنە بولادى, سونداي-اق تۇرۋعا رۇقسات بەرىلەدى. جالپى, كەلەشەكتە كارتا يەگەرلەرىنىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, سانى دا, ساپاسى دا ارتا تۇسەدى دەگەن سەنىمدەمىز, – دەيدى ا.ساپاربەك ۇلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا كارتانى الۋعا نيەت ءبىلدىرۋشى ازاماتتاردىڭ قاتارى كوبەيىپ جاتسا, ءتيىستى كولەمدى ۇلعايتۋعا بولادى.
– مەملەكەت «اتا جولى» كارتاسى ارقىلى مىقتى بيزنەسمەندەردىڭ اينالاسىنا نەمەسە سونىڭ بيزنەسىنىڭ توڭىرەگىنە وزدەرى قونىس اۋدارعان ەلدەگى جەرلەستەرىنىڭ دە كوشىپ كەلۋىنە ىقپال ەتۋدى كوزدەيدى. مۇنداي تاجىريبەنى قولدانۋدىڭ قاجەتى جونىندە ەرتەرەكتە قونىس اۋدارعان قانداستارىمىز تاراپىنان بۇرىننان ايتىلىپ جۇرەتىن. سوندىقتان بۇل ءادىستىڭ ار جاعىندا قانداستاردىڭ توپتاپ كوشىپ كەلۋىمەن قاتار ولاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى, جاڭا ورتادا تەز بەيىمدەلۋى سياقتى مۋلتيپليكاتيۆتى مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. ارينە, بۇل – العاشقى قادام. جالپى العاندا, «وتانداستار قورى» «اتا جولى» كارتاسىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ تۋرالى ۇسىنىس بەردى. اتاپ ايتقاندا, تەك بيزنەس وكىلدەرىن عانا ەمەس, شەتەلدەگى قازاقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن بەلسەندىلەر مەن تانىمال, بەدەلدى قانداستارعا دا بەرۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز, – دەيدى قوردىڭ پرەزيدەنتى.
«وتانداستار قورى» شەتەلدەگى قازاقتارمەن مادەني-ىسكەرلىك بايلانىستاردى دامىتۋ, ءبىلىم بەرۋ, سونداي-اق تاريحي وتانىنا ورالۋعا نيەتتى قانداستارعا اقپاراتتىق جانە كونسۋلتاتسيالىق كومەك كورسەتۋ سياقتى جوبالاردى جالعاستىرا وتىرىپ, كوشى-قوندى جانداندىرۋعا ۇلەس قوسپاق نيەتتە.
– اتاجۇرتىم دەپ كوزدى جۇمىپ, ساعىنىشتى كوڭىلمەن كوپتەپ كەلەتىن قانداستار جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى. جاپپاي قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ لەگى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلداردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىنە ءتان. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ ساياساتى دا زامان تالاپتارىنا ساي وزگەرىپ جاتىر. كوشى-قون ساياساتىن رەتتەيتىن جاڭا تۇجىرىمداما اياسىندا كوشتى قولداۋعا جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى, – دەيدى ا.ساپاربەك ۇلى.
ونىڭ ىشىندە ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە قونىستاناتىن, تۇراقتى جۇمىسى بار قونىس اۋدارۋشىلارعا ساتىپ الاتىن تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ 50%-ى كولەمىندە قارجىلاي كومەك رەتىندە ەكونوميكالىق ۇتقىر سەرتيفيكاتىن بەرۋ قاراستىرىلعان. اتالعان قاراجات قۇرىلىسقا, تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە «وتباسى بانك» اق ارقىلى باسپانا الاتىن بولسا, باستاپقى جارنانى ەنگىزۋگە باعىتتالۋى مۇمكىن. بۇل بويىنشا رەسمي زاڭنامالىق قۇجاتتار قابىلدانعان كەزدە حابارلانباق.
«اتا جولى» بىرەگەي كارتاسى جونىندە شەتەلدە تۇراتىن ارىپتەستەرىمىزگە بايلانىسقا شىعىپ, پىكىرىن بىلگەن ەدىك. ولاردىڭ كوز تىگىپ, قۇلاق ءتۇرىپ وتىرعانى دا وسى ەكەن. اتالعان كارتا ىسكە قوسىلىسىمەن ىسكە كىرىسۋگە دايىن شەتەل جاستارىنىڭ قاراسى مول كورىنەدى. بايقاۋىمىزشا, ولار كارتا اشىلعان كۇننەن باستاپ كەيىنگى جىلداردا بايىرقالاپ قالعان قازاقتىڭ بايسالدى كوشىن قايتا قوزعاۋعا زور سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەدى.
