وسى ورايدا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتىنىڭ «بوزوق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى «بوزوق» ۇلتتىق پاركىن قۇرۋ» رەسپۋبليكالىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن «ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ ورتالىعىندا ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتەردىڭ ەسكەرتكىشى – بوزوق قالاشىعىن ساقتاۋ: تۇجىرىمدامالىق ءتاسىل, دامۋ پەرسپەكتيۆالارى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى.
ايتا كەتەيىك, بيىل ەلىمىزدىڭ ورداسى – استانا قالاسىنا 25 جىل بولسا, ەجەلگى بوزوق قالاشىعىنىڭ ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا دا شيرەك عاسىر تولىپ وتىر. قازىر اتالعان ەسكەرتكىش اۋماعىنداعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جالعاسىپ جاتىر. ودان بولەك ۇلتتىق پارك قۇرۋ جوباسى ىسكە اسىرىلىپ وتىر. جوبانىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە وتكەن جىلعى جۇمىس ناتيجەلەرى دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ايتىلدى.
سەمينار جۇمىسىنا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى, ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارال حابدۋلينا, ۇعا اكادەميگى جاكەن تايماعامبەتوۆ, جبعم عىلىم كوميتەتى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جانە ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ وكىلدەرى, عالىمدار مەن ارحەولوگتەر قاتىستى. سونداي-اق ZOOM ينتەرنەت-پلاتفورماسى ارقىلى الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ جەتەكشى عالىمدارى – ازەربايجان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى زاۋر گاسانوۆ, قازىرگى تۇركى تىلدەرى مەن ادەبيەتتەرىنىڭ لەكتورى وراز ساپاشەۆ (تۇركيا), مۋزەولوگ, تۇركىلەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇراسىن زەرتتەۋشى ساليح دوگان (تۇركيا), پامۋككالە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىم جانە ادەبيەت فاكۋلتەتىنىڭ ونەر تاريحى كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى مەحمەت كۋتلۋ, پامۋككالە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى لەيلا كۋتلۋ قوسىلدى. ءىس-شارا تۇركيا مەن سيرياداعى جەر سىلكىنىسى سالدارىنان قازا تاپقانداردى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الۋدان باستالعانىن دا ايتا كەتەيىك.
بوزوق ۇلتتىق پاركىن قۇرۋ تاريحي-مادەني جوباسىن ىسكە اسىرۋ قورىتىندىلارى جانە ونىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى «بوزوق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە بۋرباەۆا باياندادى. سپيكەر بوزوقتىڭ مەملەكەتتىلىك تاريحىن جاڭعىرتۋ جوباسى رەتىندە 2004 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قانات قاققانىن اتاپ ءوتتى. ال 2018 جىلى مۋزەي-قورىق قۇرىلعان بولاتىن.
«بوزوق – قازاقستاننىڭ دالا ايماعىنداعى ۋربانيستىك مادەنيەتتىڭ تولىق زەرتتەلگەن جالعىز ەسكەرتكىش. ارحەولوگيالىق جۇمىستىڭ جەتەكشىسى – اتاقتى ارحەولوگ ك.اقىشەۆ. كەيىن ونىڭ زەرتتەۋلەرىن كەمەل اقىشەۆ اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جالعاستىردى. ءدال وسى ۋاقىتتا رەسپۋبليكا ءۇشىن اسىرەسە, ەلوردا ءۇشىن پەرسپەكتيۆالى تاريحي-مادەني-رەكرەاتسيالىق ورتالىقتىڭ نەگىزگى وبەكتىلەرىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزدا ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاشىعىن كونسەرۆاتسيالاۋ, 2 كىرۋ پورتالى بار جانە ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالار جۇرگىزىلگەن ورتا عاسىرلارداعى ارحيتەكتۋرالىق ستيلدەگى قورشاۋدىڭ, ۆيزيت-ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى, بوزوق قالاشىعىنىڭ وبەكتىلەرىن قايتا جاڭارتۋ (قاسيەتتى ورىن, قاعان ستاۆكاسى, باقىلاۋ مۇناراسى) سىندى مىندەتتەر تۇر. ىسكە اسىرۋ ۇدەرىسى مۋزەي كورمەسىنىڭ جەكە نىساندارىنا اينالاتىن تاريحي قۇجاتتار مەن يكونوگرافيا نەگىزىندە ولاردىڭ ءۇش ولشەمدى مودەلدەرىن قۇرۋ ارقىلى تولىق نەمەسە ءىشىنارا جوعالعان ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن قايتا قۇرۋدى ۇسىناتىن جاڭا ەلەكتروندى تەحنولوگيالار نەگىزىندە جاسالعان مۋزەيلەندىرۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا اسپەكتىسىن قامتيدى», دەدى ساۋلە بۋرباەۆا.
سونداي-اق ول مۋزەي قىزمەتىن زامان اعىمىنا, كەلۋشىلەردىڭ سۇرانىسىنا ساي قايتا ۇيىمداستىرۋدىڭ قانداي وزەكتى ماسەلەلەرىنە توقتالدى.
ء«بىزدىڭ مۋزەيلىك عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىمىز نەگىزىنەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە, سونىڭ ىشىندە گرانتتىق باعدارلامالىق جانە جوبالىق قارجىلاندىرىلۋعا تاۋەلدى بولعاندىقتان ولاردىڭ ءارتۇرلى سەبەپپەن قارجىلاندىرىلماي قالۋى نەمەسە كەشىكتىرىلۋى مۇمكىن. ال تاريح-مادەني مۇرا نىساندارىنىڭ ساقتالۋى مەن جاڭعىرتىلۋى بىزگە قولايلى جاعدايدى كۇتىپ تۇرمايتىنى بەلگىلى. ءبىز ۋاقىتىنان كەشىكسەك, ولاردى ماڭگىلىككە جوعالتامىز. سول سەبەپتى مۋزەي قىزمەتىن مونەتيزاتسيالاۋدىڭ زاڭدى جانە وڭتايلى جولدارىن ىزدەستىرۋگە, سونداي-اق كەلەشەكتە مۋزەي سالاسىن باسقارۋشى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگاندارعا ناقتى ۇسىنىس بەرۋ ماقساتىندا, بيزنەس وكىلدەرىن مۋزەي سالاسىن دامىتۋعا ىنتالاندىرۋ مەحانيزمدەرىن ۇسىنۋعا شاقىرامىن», دەدى مۋزەي-قورىقتىڭ ديرەكتورى.
اتالعان ەسكەرتكىشتىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ماتەريالدارى ءتورت مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ – تۇركى قاعاناتىنىڭ, قىپشاق حاندىعىنىڭ, التىن وردانىڭ جانە قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن بەينەلەيدى. جوشى ۇلىسىنىڭ كەزەڭى ەسكەرتكىشتە التىن وردا ۋاقىتىنىڭ قورىمىمەن (XIII-XIV ع.ع.) بەلگىلەنەدى. بۇل تۋرالى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيا عزي ديرەكتورى مارال حابدۋلينا «التىن وردا تاريحىنداعى بوزوق» اتتى بايانداماسىندا كەڭىنەن ايتتى. ال ازەربايجان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى زاۋر گاسانوۆ بوز-وك جانە ۋچوك تۇركى بولىمشەسىنىڭ توركىنىن ءتۇسىندىردى.
ەكى دالالىق ماۋسىمدا ارحەولوگ مارات سەمبين مەن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى فيليالىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى سەرعازى ساكەنوۆ باستاعان «بوزوق» مۋزەي-قورىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەر توبى ۇلى جىبەك جولى تاس جولىندا ورنالاسقان ايگىلى بىتىعاي ارحەولوگيالىق-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشىنە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن بولاتىن. ىزدەستىرۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارى, ارينە ناتيجەلى بولدى. سەمينار بارىسىندا سەرعازى ساكەنوۆ بىتىعاي ەسكەرتكىشىنىڭ اۋماعىنداعى جەرلەۋ كەشەندەرىن راديوكومىرتەكتى انىقتاۋ قورىتىندىلارىمەن ءبولىستى. ودان بولەك ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازىرگى تۇركى تىلدەرى مەن ادەبيەتىنىڭ لەكتورى وراز ساپاشەۆ «بوزوق قالاسى اتاۋىنىڭ شىعۋى تۋرالى» بايانداما جاسادى. ال «بوزوق» مۋزەي-قورىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زۋبايدا سۇراعانوۆا «بوزوق» كيەلى نىسانى مەن ارحەولوگيالىق ورنىن دامىتۋدىڭ سيمۆولدىق رەسۋرسى رەتىندەگى ءداستۇرلى ءراسىم تۋرالى ايتىپ بەردى. سونداي-اق دوڭگەلەك ۇستەل اياسىندا ەلوردا اۋماعىنداعى بوزوق II قازاق قىستاۋىنىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى جاريالاندى.
بوزوق قالاشىعى – قازاقستاننىڭ دالا ايماعىنىڭ العاشقى اۋقىمدى زەرتتەلگەن ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشى. قالاشىقتىڭ اشىلۋى مەن قازبا جۇمىستارى ەرتە ورتا عاسىرلاردا يەن دالانى مەكەندەگەن تايپالاردىڭ ەتنوستىق ماسەلەلەرىمەن تانىستىرادى. سەميناردا بۇل تاقىرىپتا «بوزوق» مۋزەي-قورىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD دوكتورى باقىت حاسەنوۆا بايانداما جاسادى.
مۋزەي-قورىقتى قۇرۋ تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىستىڭ بارلىق تسيكلى (بالقىتۋ, سوعۋ, قۇيۋ) ۇسىنىلاتىن مۋزەي مەتاللۋرگيالىق كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعان. ماسەلەن, ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى انتونينا ەرمولاەۆا ارىپتەستەرىمەن بىرگە تالدىساي ەسكەرتكىشىن كەشەندى زەرتتەۋدى, ونىڭ ىشىندە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى مەن ەكسپەريمەنتتىك مودەلدەۋ ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, دالالىق جانە زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردى جۇرگىزىپ جاتىر. سپيكەر القالى جيىندا «تالدىساي ەلدى مەكەنىنىڭ مەتاللۋرگيالىق پەشتەرىن تاجىريبەلىك مودەلدەۋ» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, جۇمىس بارىسىمەن ءبولىستى.
اتالعان ۇلتتىڭ پاركتىڭ قۇرىلۋىنىڭ نەگىزگى مىندەتى بارىمىزگە ورتاق: مادەني داستۇرلەردى, رۋحاني ءھام ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ, ۇرپاقتاردىڭ رۋحاني بايلانىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مادەني مۇرانى ساقتاۋ, وسكەلەڭ ۇرپاققا, ەل استاناسىنىڭ تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا دارقان دالانىڭ باي تاريحىن جەتكىزۋ.
دوڭگەلەك ۇستەل اياسىندا تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن ساقتاۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋدا سىندارلى ديالوگ بولدى. ءتۇيىندى ماسەلەلەر ورتاعا سالىندى, ۇسىنىس-پىكىرلەر دە تىڭدالدى. ايتا كەتەيىك, اتالعان ۇلتتىق پاركتىڭ جالپى اۋماعى 412 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ 90 گەكتارىن بۇزىقتى كولى الادى. قۇرىلىس جۇمىستارى ءتورت كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭى جوسپار بويىنشا 2026 جىلعا دەيىن جالعاسپاق. وعان ۆيزيت-ورتالىق پەن قالاشىقتىڭ رەكونسترۋكتسياسى كىرەدى. ال قازىر قورشاۋى سالىنىپ جاتىر. ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى ءالى باستالعان جوق.
