جيىندا «ارحيۆ – 2025» جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەردەن, عىلىمي ورتالىقتاردان تابىلعان قۇجاتتار مەن دەرەكتەردى زەرتتەۋ جانە ولاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى ءسوز بولدى.
اتالعان جوبا اياسىندا ەلىمىزدە بىرقاتار جۇمىس اتقارىلعان. ونى دوڭگەلەك ۇستەلدە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتى باسقارما باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ايگەرىم تۇرعانباەۆا جەتكىزدى.
– بىلتىر ۇلتتىق ارحيۆ مەكەمەسى رەسەي, گەرمانيا, ماجارستان, تاتارستان, قىرعىزستاننان 700-دەن اسا قۇجات كوشىرمەسىن اكەلدى. ورتالىق مەملەكەتتىك عى-
لىمي-تەحنيكالىق قۇجاتتاما ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى دە پولشا, بەلارۋس, ازەربايجان, گرۋزياعا ىسساپارمەن بارىپ, ءبىراز دەرەكتەر اكەلدى. قازىر ءبىز «ارحيۆ-2025» جوباسى شەڭبەرىندە ەستونيا, يران, تۇركيا, مولدوۆا, قىرعىزستانداعى ارحيۆ ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىقتا, جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز, – دەدى ول.
ايگەرىم تارعىنقىزى ءوز سوزىندە ەل مۇراعاتتارىنداعى قۇجاتتاردى تسيفرلاندىرۋ قولعا الىنىپ, سوعان كەرەكتى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋ قاراستىرىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جاندوس بولدىقوۆ وتكەن جىلى ورتالىق قىزمەتكەرلەرى ون ەلگە ىسساپارمەن بارىپ, ءبىراز قۇندى قۇجاتتار, قولجازبالار, كارتالار الىپ كەلگەنىن باياندادى.
– اسىرەسە تۇركيادان اكەلگەن اقىن, جازۋشى زەينەل سۇرمەلى اتامىزدىڭ قولجازباسىنىڭ مازمۇنى زور دەپ ايتار ەدىم. بۇل كىسى وتكەن عاسىرداعى 30-جىلداردىڭ ورتاسىندا شىعىس تۇركىستاننىڭ التاي, باركول, ساۋان, گاسكول ايماقتارىنان ۇدەرە كوشىپ, الدىمەن گانسۋ, شىنقايعا ءوتىپ, ودان گيمالاي مەن تاكلاماقان شولىنەن اسىپ, ءۇندىستان مەن پاكىستان ارقىلى تۇركياعا جەتكەن كوشتىڭ تىكەلەي كۋاگەرى. سول ءوزى كوزىمەن كورگەن وقيعالاردى تىڭ دەرەكتەرمەن بايانداعان. قازىر ءبىز ونى اۋداردىق. ەندى كىتاپ ەتىپ شىعارامىز, – دەدى ورتالىق ديرەكتورى.
سونداي-اق جيىنعا تۇركيادان ونلاين قاتىسقان ىستانبۇلداعى ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدۋاقاپ قارا زەينەل سۇرمەلى تۋرالى جىلى ەستەلىگىمەن ءبولىستى.
– تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا زەينەل اعامىزدىڭ ەسىمى قايتا ءتىرىلىپ, ونىڭ قولجازبالارى تۋعان ەلىمەن قاۋىشىپ وتىر. ول كىسى كوزى تىرىسىندە جازعان دۇنيەسىن كىتاپ ەتىپ شىعارسام دەپ ارمانداپ ەدى. بىراق وعان جەتە المادى. ەندى ونىڭ ارمانىن سىزدەر ورىنداپ وتىرسىزدار. بۇعان دەيىن سوناۋ قيىنشىلىق جىلدارى التايدان اۋعان كوش تۋرالى حاليفا التاي مەن حاسەن ورالتايدىڭ ەستەلىكتەرى جارىققا شىقتى. باسقالاردىڭ دا جازعاندارى باسىلدى. ەندى وسى قاتارعا زەينەل اعامىزدىڭ ەستەلىكتەرى قوسىلدى. 1936 جىلى التايدان اۋعان كوشتىڭ قۇرامىندا 48 مىڭعا جۋىق ادام بولعان. سول كوشتەن 1952 جىلى تۇركياعا امان-ەسەن 1850 ادام عانا جەتكەن. ول كىسى ەشقانداي مەكتەپ كورمەسە دە, ءوزىنىڭ كورگەنىن اقىندىق رۋحىمەن جازىپ, ۇلكەن مۇرا قالدىردى, – دەدى عالىم.
دوڭگەلەك ۇستەلدە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تىلەگەن سادىقوۆ «بۇگىنگى تاريح عىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, وندا كەيىنگى جىلدارى تاريحي زەرتتەۋلەردە دەرەككوزىن ىزدەۋ السىرەپ بارادى دەگەن ويدى قوزعادى.
– تاريحشىلار ءۇشىن زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ نەگىزى – دەرەك كوزى. كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وزىندە سولاي بولدى. قازىر ءبىز, وكىنىشكە قاراي, جەڭىل جولعا ءتۇسىپ بارا جاتقان سەكىلدىمىز. بۇعان عالامتوردىڭ دا تيگىزىپ جاتقان زيانى بار. ويتكەنى ىزدەنۋشى كوز مايىن تاۋىسىپ ارحيۆتە وتىرماي-اق, كەرەكتى دەرەكتەردى ينتەرنەتتەن الىپ, سونىڭ نەگىزىندە مونوگرافيا نەمەسە ماقالاسىن جازىپ, ءتىپتى عىلىمي جۇمىسىن قورعاپ جاتقاندار كەزدەسەدى. سوندىقتان كەيىنگى جاستاردى دەرەك كوزىمەن جۇمىس ىستەۋگە باعىتتاۋ كەرەك, – دەدى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
سونىمەن قاتار تىلەگەن سادىقوۆ ەلىمىزگە الىپ كەلگەن شاعاتاي, اراب, توتە قارپىمەن جازىلعان قۇجاتتار مەن قولجازبالاردى وقۋ ءۇشىن, الدىمەن سول تىلدەردى بىلەتىن مامان كەرەكتىگىن ءمالىم ەتتى.
بۇل ماسەلەنى ودان ءارى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىنىڭ باسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور داناگۇل ماحات قاۋزاپ اكەتتى.
– كونە قولجازبالاردى وقۋ وتە قيىن. سوندىقتان جوعارى وقۋ ورىندارىندا قۇجاتتار مەن قولجازبالاردى وقيتىن مامان دايارلاۋدى قولعا الۋ كەرەك. ماسەلەن, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى مەن «ارحيۆ – 2025» جوباسى اياسىندا ەلگە قانشاما قۇجاتتار اكەلىندى. ەندى سونى وقيتىن ماماندار جەتىسپەيدى. مىسالى, قۇربانعالي ءحاليدتىڭ ءتورت تومدىق قولجازباسىن الدىق. ءبىز ونىڭ قازاق تاريحىن باياندايتىن تۇستارىن اۋداردىق. ال ورتالىق ازياعا قاتىستى تاريحى شەت قالىپ قويدى. وسى قولجازبانى اۋدارۋعا ءبىزدىڭ ماماندار ءۇش جىل ەڭبەكتەندى, – دەدى ول.
تاريحشى عالىم «قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنداعى تاريحي دەرەكتەر» اتتى بايانداماسىن 2020 جىلى قۇرىلعان «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ» جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسىمەن بايلانىستىرىپ سويلەدى.
– مەن وسى كوميسسيانىڭ مۇشەسىمىن. بۇگىنگە دەيىن ناقتى دەرەك بويىنشا 2 ملن 400 قۇجاتتىڭ قۇپياسىزدىعى الىندى. وسى قۇجاتتاردىڭ ىشىندە نەشە ءتۇرلى قولجازبا بار. قازىر قۋعىن-سۇرگىنگە تۇسكەن 3 ملن ادام انىقتالدى. ونىڭ اراسىندا ساياسي قۋعىنعا ۇشىراعاندار مەن كوتەرىلىسكە قاتىسقاندار دا بار. ءماجبۇرلى تۇردە جەر اۋدارىلعاندار دا كەزدەسەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 200 داۋلەتتى ەسەبىندە سانالعان ازامات اقتالماعان. سونىمەن بىرگە 54 مىڭ ءدىن قايراتكەرى اقتالماعان. ءدىن جولىن ۇستانعانداردى قۋعىنداۋ 1937-1938 جىلدارى عانا ەمەس, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە دە جالعاسقان. ولاردىڭ ءوزىن عانا ەمەس, قولجازبالارى مەن كىتاپتارىن دا تاركىلەگەن. قولجازبالار وسىنداي قاسىرەتتى دە كوردى, – دەدى د.ماحات.
ال قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى مۇقامەدقالي بايمۇحانوۆ زەينەل سۇرمەلىنىڭ دەرەكتىك قۇجاتتارىن توتە جازۋدان كيريلليتسا گرافيكاسىنا تۇسىرگەندەگى ەرەكشەلەرىنە توقتالدى.
– زەينەل سۇرمەلىنىڭ قولجازباسىندا قاديمنىڭ دە, توتە جازۋدىڭ ەلەمەنتتەرى بار. بىراق ءتىل بىلگەندىكتەن وعان ونشا قينالعان جوقپىن. التايدان اۋعان كوشتىڭ كورمەگەنى جوق. اسىرەسە بەتىن ماڭگىلىك مۇز جاپقان گيمالاي تاۋىنان اسارداعى باستان كەشكەندەرىن كوزگە جاس الماي وقۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە ماعان بۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدە شاعاتاي ءتىلىنىڭ وقىلماي جاتقاندىعى جانىما باتادى. التىن وردانىڭ تاريحى شاعاتاي تىلىندە جازىلعان قولجازبالاردا ساقتالعان. سونى ەسكەرەتىن ەشكىم بولماي تۇر», – دەپ وكىنىشىن ءبىلدىردى.
ودان كەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى ءداۋىت شومپاي قارا «ەتنوگرافيالىق شەجىرە دەرەكتەرىندەگى زار- زامان تاريحى» جونىندە ءسوز قوزعاسا, س.سەيفۋللين اتىنداعى اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, PhD دوكتورى اينۇر الياكباروۆا «شەجىرەلى جىلدار تاريحى – حاليفا التاي دەرەكتەرىندە» اتتى بايانداما جاسادى. دوڭگەلەك ۇستەلدى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ عىلىمي ساراپشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زاداش دۇكەنباەۆا جۇرگىزدى. سونداي-اق جيىنعا كەلگەن قوناقتار مەن قاتىسۋشىلار « ۇلى دالا تاريحىنىڭ جازبا مۇرالارى» جانە «زەينەل سۇرمەلىنىڭ جەكە قۇجاتتارى» اتتى كورمەسىن تاماشالادى.
