قازىر قوعامدا ەكى ءتۇرلى پىكىر قالىپتاسقان. ءبىرى حايۋاناتتار باعىن قاجەت دەپ ساناسا, ەكىنشى جاق جابايى جانۋارلار تەمىر توردا ەمەس, تابيعاتتا ءومىر سۇرۋگە ءتيىس دەگەن تۇسىنىكتى قۇپتايدى. وسى جايعا ەكولوگتەر دا ەكىجاقتى قاراسا, قاراپايىم حالىقتان نە سۇرايمىز. راسىندا, وسى تاقىرىپ تەك كەيىنگى جىلدارى كوبىرەك ايتىلىپ, وزەكتى بولا باستادى. اشىق قوعامدا ءار ازاماتتىڭ پىكىرى, كوزقاراسى قۇندى. وزىق ۇلگىدەگى تەحنولوگيالاردىڭ اۋىلى الىس كەزدە جۇرت حايۋاناتتار باعىنا, تسيركتەگى ارتيست اڭ-قۇستاردىڭ ونەرىن تاماشالاۋعا اعىلعان. سول شاق دارقان دالانىڭ تابيعاتى قانداي كوركەم بولسا, جانۋارلار الەمى دە سونداي باي بولعان ەكەن-اۋ. قازىر قوعامنىڭ دۇنيەتانىمى, تۇسىنىگىمەن قوسا قۇندىلىعى وزگەردى. ونسىز دا ازايىپ بارا جاتقان جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ وزگە تىرشىلىك يەلەرىنەن ءبىر ساتى جوعارى سانالاتىن جۇمىر باستىنى الاڭداتاتىنى ورىندى.
سوندىقتان ءار ەل ءوزىنىڭ تەرريتورياسىندا سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورىپ, كوبەيتۋدىڭ قام-قارەكەتىن جاساپ-اق جاتىر. مىسالى, الماتى حايۋاناتتار باعىندا بۋناقدەنەلىلەر, قوسمەكەندىلەر, باۋىرمەن جورعالاۋشىلار, سۇتقورەكتىلەر, بالىقتار جانە باسقا دا اڭ-قۇستىڭ 371 ءتۇرى كەزدەسەدى. ءىرىلى-ۇساقتى جانۋارلاردىڭ جالپى سانى 4 مىڭعا جەتەعابىل. ونىڭ 76 ءتۇرى حالىقارالىق جانە قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن. الماتى حايۋاناتتار باعى جىرتقىش قۇستارىمەن ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ ىشىندە تابيعاتتا ءومىر سۇرسە زاۋ بيىكتەن جەمتىگىن اڭدىپ, ۇرىمتال ساتتە, ءتىپتى ءىرى اڭداردىڭ ادىمىن اشتىرمايتىن جىرتقىشتار توبى بار. وسىدان كەلىپ, «جىرتقىش قۇستار حايۋاناتتار باعىنا قايدان كەلدى؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. جىرتقىش قۇستاردى حايۋاناتتار باعىنا 1970 جىلدارى قاراشەڭگەل اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنان يكار بوروديحين دەگەن ازامات الىپ بارعان. ول قورىقتا قاناتى قايىرىلعان, اياعى سىنعان, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تابيعاتتا ءومىر سۇرۋگە قاۋقارسىز قۇستاردى عانا تاپسىرعان. قازىر حايۋاناتتار باعىندا جىرتقىش قۇستاردىڭ 30 ءتۇرى بار. ولاردىڭ سانى 236-عا جەتكەن. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن قۇماي, تازقارا, بۇركىت, دالا قىرانى, بالتاجۇتار سىندى قۇستاردىڭ ءتۇرى كوپ. سول سيرەك كەزدەسەتىندەردىڭ قاتارىندا ءۇندى جايراسى, تيان-شان اق تىرناقتى قوڭىر ايۋى, ارقار دا بار.
الماتى حايۋاناتتار باعىندا دامۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اقجامي راحيموۆانىڭ ايتۋىنشا, قىزعىشتاي قورىپ وتىرعان جانۋارلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى حايۋاناتتار باعىندا بۇرىننان مەكەن ەتەدى. تابيعاتتا ەركىن ويقاستاعان جانۋارلاردى ەشكىم ارنايى ۇستاپ الىپ كەلمەيدى. اڭشىلاردان تاركىلەنگەن جارالى جانۋارلار, قاقپانعا تۇسكەن نەمەسە ەنەسى ولگەن بولتىرىكتەر, اقبوكەن, تۇلكى سىندى وزگە دە اڭدار حايۋاناتتار باعىن تولىقتىرعان. ال امۋر جولبارىسى, ارىستان, قابىلان, مايمىل جانە باسقا دا جانۋارلار الەمدەگى وزگە حايۋاناتتار باعىنان جەتكەن. حايۋاناتتار باعى ەۋرازيالىق, دۇنيەجۇزىلىك اسسوتسياتسيالارمەن بايلانىستا. تاجىريبە الماسىپ, بىرىنەن-ءبىرى جانۋارلار الىپ وتىرادى. مىسالى, كەرقۇلان (پرەجەۆالسكي جىلقىسى) ءتارىزدى جانۋارلار قازىر تەك قورىقتار مەن زووباقتاردى مەكەندەيدى. بىلتىر حايۋاناتتار باعى اقتوس تۋكان, پوليار قاسقىرلارى, سەرۆال سىندى بىرنەشە اڭ-قۇسپەن تولىققان. وندا ۆەتەرينارلىق ءبولىم نەگىزگى ءبولىم سانالادى. 9 مال دارىگەرى حايۋاناتتاردىڭ احۋالىن ءجىتى باقىلايدى. ءبىرى قۇستارعا قاراسا, ەكىنشىسى جىرتقىشتارعا دەگەندەي ءار مال دارىگەرىنىڭ ءوزى باسكوز بولاتىن, ءتىلىن تابا الاتىن جانۋارلارى بولادى.
– حايۋاناتتار باعى كەرەك ەمەس, جابىلسىن! بايعۇس اڭدار, جۇدەگەن, تاماق بەرمەيدى دەپ جازىپ, ايتىپ جۇرگەندەر بار. ال شىنتۋايتىندا, حايۋاناتتار باعى ارقىلى جانۋارلاردىڭ بىرنەشە ءتۇرى ساقتالىپ قالدى. قازىر حايۋاناتتار باعىنىڭ ماقساتى – جانۋارلار الەمىن كورسەتىپ, سونىڭ ەسەسىنە حالىقتان اقشا جيناۋ ەمەس, گەندىك قوردى ساقتاۋ. سەبەبى كوپتەگەن جانۋاردىڭ تابيعاتتا مەكەن ەتەتىن ايماعى جوق. مىسالى, قازىردىڭ وزىندە ورماندى دالانىڭ كولەمى ازايىپ, وزەن-كولدەر تارتىلىپ, باتپاقتار قۇرعاپ جاتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جىل وتكەن سايىن تابيعاتتا مەكەندەيتىن جانۋارلاردىڭ ءورىسى تارىلىپ بارادى. ماسەلە كۇردەلى. جۇزدەگەن جىل بۇرىن حايۋاناتتار باعىنىڭ ماقساتى قوناقتاردىڭ كوڭىلىن كوتەرۋ, سەرگىتۋ بولسا, قازىر جانۋارلاردىڭ گەنوفونىن ساقتاۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. بۇگىندە الەمدەگى حايۋاناتتار باعى جانۋارلاردى تابيعاتتان تىس وسىرۋگە ماشىقتاندى. اتاقتى جازۋشى, ناتۋراليست دجەرالد داررەللدىڭ كىتاپتارىن وقىپ ءوستىم. ول «حايۋاناتتاردا ەركىندىك دەگەن تۇسىنىك جوق» دەگەن. ياعني جانۋارلار ەركىندىك دەگەندى تۇسىنبەيدى. ەركىندىك دەگەن ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە, ءبىز ويلاپ تاپتىق. جانۋارلاردا قاۋىپسىزدىك, ءوزى مەكەن ەتەتىن ايماق, تاماعى, كوبەيۋ سىندى تۇسىنىكتەرى بولادى. وسى قاجەتتىلىكتىڭ بارلىعىن ءبىز تولىقتىرىپ وتىرمىز دەپ ايتا الامىز, دەيدى ا.راحيموۆا.
الەمدەگى حايۋاناتتار باعى جانۋارلاردىڭ سانىن كوبەيتىپ, كەيىن ولاردى تابيعاتقا شىعارۋدىڭ مەتوديكالىق ءادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ جاتىر. ماماندار جىرتقىش قۇستارىمەن تانىلعان الماتى حايۋاناتتار باعىنداعى قاناتتىلاردى دا ەركىندىككە جىبەرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتەدى. ويتكەنى مۇنداعى اڭ-قۇستار ەركىندىككە شىقسا, تاماعىن تاۋىپ جەي الماۋى دا ابدەن مۇمكىن. قالا بەردى ول قۇستاردىڭ ادامداردان قورىقپايتىنى دا كەرى اسەر ەتەدى. الەمدەگى حايۋاناتتار باعى جانۋارلاردى تابيعاتقا شىعارۋعا ماشىقتاپ جاتىر. نەگە دەسەك, تابيعاتتا بەلگىلى ءبىر اڭ-قۇستاردىڭ قاتارى سيرەسە, ءدال سونداي جانۋارلاردىڭ سانىن حايۋاناتتار باعىنان الىپ ورنىن تولتىرسا, عاجاپ ەمەس پە؟
ا.راحيموۆا بىزگە بىرنەشە جىلدىڭ بەدەرىندە حايۋاناتتار باعىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى تۋىنداعان ماسەلەلەر جونىندە تارقاتىپ ايتىپ بەردى.
– الماتى حايۋاناتتار باعى الەمدەگى ەڭ وزىعى نەمەسە ناشارى دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى مۇندا حايۋاناتتارعا قاجەتتى جاعداي جاسالعان. 2018 جىلى ايۋلارعا, قاسقىرلارعا, جولبارىستارعا قورشاۋ سالىپ باستاپ, بىلتىر سونى اياقتادىق. توعانداردى جوندەۋدەن وتكىزدىك. ەندىگى كەزەكتە «افريكالىق ساۆاننا» كەشەنىن سالۋ جوسپاردا بار. وندا سۋسيىر, ءپىل, كەرىك, مۇيىزتۇمسىق, زەبراعا ارنالعان قورشاۋلار بولادى. ءبىز مۇمكىندىگىنشە حايۋاناتتاردان ءتول الىپ قالۋدى ويلايمىز. بۇل حايۋاناتتار باعىنىڭ ەڭ ۇلكەن ولجاسى سانالادى. مىسالى, ءبىز بىلتىر جانۋارلاردىڭ 21 تۇرىنەن 71 ءتول الدىق. ولاردىڭ اراسىندا ەكى ياگۋاردىڭ ءتولى, كەرقۇلاننىڭ ق ۇلىنى, كەرىك ءتولى, مىسىقتەكتەس لەمۋرلار, اقتوستى ايۋ, كوك قوشقار, ەۋروپالىق كەربۇعى, بۇركىت جانە باسقا اڭ-قۇس تۇرلەرى بار. تىرشىلىكتە كەز كەلگەن جانۋاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۋاقىتى توقتايتىن كەز بولادى. مىسالى, 2-3 جىل ءومىر سۇرەتىن بالىقتار, جىلعا جەتپەي ولەتىن جاندىكتەر بار. جولبارىستار تابيعاتتا 8 ءارى اسسا 12 جىل ءومىر سۇرسە, حايۋاناتتار باعىندا ءومىرى 18 جىلعا دەيىن ۇزارۋى مۇمكىن. ايۋلار ورتا ەسەپپەن 20-25 جىل ءومىر سۇرەدى. بىزدەگى ايۋلاردان كريستينا 24 جىل, ال الكور 31 جىل جاسادى. قار بارىستارى جايىندا ايتساق, 2016 جىلى شۋ شىققانىن بىلەسىزدەر. سول تۇستا اقپارات كوزدەرى قار بارىستارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرى قىرىلىپ جاتقانداي كورسەتكەن. بىزدەگى جۇمىسشىلار جانۋاردىڭ ولگەنىن قالامايدى. ولارعا جاناشىرلىقپەن قارايدى. باۋىر باسىپ قالادى. ەشكىم ولاردىڭ قورەگىنەن جىرىپ, پايدا كورمەيدى. بىزدەگى ەكى قار بارىسى تۋىستىق جاعىنان جاقىن بارىستاردان تۋعان. سودان ەكەۋى دە بىزگە اۋرۋ بولىپ كەلدى. وپەراتسيا جاساتتىق. وكىنىشكە قاراي, ءبارىبىر وڭالمادى. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا توميريس دەگەن شيمپانزەمىزدەن قاتەرلى ىسىك انىقتالعانى پريماتتار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شولپان قايىپقىزىنىڭ جانىنا قاتتى باتتى. تاعى ءبىر ايتارىم, ءبىز تسيرككە جانۋار بەرمەيمىز. كەرىسىنشە, بىزگە ارتيست ارىستان, پۋما اكەلگەندەر بولدى. ولار قارتايعاندا كەلگەنىمەن ۇزاق ءومىر ءسۇرىپ, ءتىپتى تولدەدى, دەيدى ول.
ال ەكولوگ ازاماتحان ءامىرتايدىڭ ايتۋىنشا, ءتۇز تاعىسىن قورشاۋدا ۇستاۋعا بولمايدى. نەگە دەسەڭىز, تار جەر جانۋاردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
– حايۋاناتتاردى قاماپ ۇستاۋعا بولمايدى. مۇنداي جاعدايدا تورداعى جانۋار اۋرۋعا شالدىعۋى مۇمكىن. ءتۇزدىڭ اڭ-قۇسىن اسىراۋدى ويلاساق, ولارعا ەڭ اۋەلى جايلى ورىن سايلاۋ قاجەت. وسىدان سوڭ ولاردىڭ ۇزاق ءومىر سۇرۋىنە بارلىق قولايلى جاعداي جاسالۋعا ءتيىس. ارينە, اۋماعى كەڭ ورىن قالا ىشىندە ەمەس, سىرتىندا بولاتىنى تۇسىنىكتى. ال ەلدەگى حايۋاناتتار باعى قالانىڭ ىشىندە ورنالاسقان. دالا جانۋارلارىنىڭ دەنساۋلىعىن ەرەكشە قاراپ وتىرعان زوولوگتەر جوق. ازىپ كەتكەن جىرتقىشتاردى دا كەزدەستىرەسىڭ. مىنە, وسىلايشا الدىمەن كەڭ جەردى دايىنداپ, قورشاپ, جانۋارلاردى اشىق اۋماقتا اسىراۋعا بولادى. ءارى وسى ورىندى قوناقتارعا حايۋاناتتار باعى دەپ ەمەس, «جانۋارلار الەمى» دەپ تە كورسەتۋگە ابدەن بولار ەدى. بىراق – بۇل وتە ۇلكەن شارۋا, دەيدى ەكولوگ.
ءوز كەزەگىندە زوولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مارينا چيريكوۆا ەلدەگى ءۇش حايۋاناتتار باعىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
– حايۋاناتتار باعى بىزگە قاجەت دەر ەدىم. بىرىنشىدەن, تابيعاتتا تۇپتامىرىمەن جويىلعالى تۇرعان اڭدار سوندا قورعالىپ, قايتا كوبەيىپ جاتىر. مىسال رەتىندە, گەرمانيانىڭ حايۋاناتتار باعىندا ساقتالىپ, كەيىن وزگە حايۋاناتتار باعىنا تاراعان كەرقۇلاندى (پرەجەۆالسكي جىلقىسى) ايتساق بولادى. ەسەسىنە, كەرقۇلان بىزگە دە جەتتى. ەكىنشىدەن, وسىنداي جانۋارلاردىڭ تۇقىمىن كوبەيتىپ, ارنايى باعدارلامالار ارقىلى تابيعاتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك بار. وكىنىشكە قاراي, بىزدەگى حايۋاناتتار باعى دا وسى جايعا باسىمدىق بەرىپ وتىر دەپ ايتا المايمىز. سەبەبى بىزدە حايۋاناتتار باعىنا قاتىستى قوردالانعان وزگە دە ماسەلەلەر بارشىلىق. ۇشىنشىدەن, اڭ-قۇستاردىڭ سانىن ارتتىرۋدى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ-زەردەلەۋگە بولادى. ەگەر جانۋارلارعا دۇرىس كوڭىل ءبولىپ, قارايلاسا, ولار كانىگى تابيعاتتا ەركىن كوسىلىپ ويقاستاپ جۇرگەن اڭ-قۇستاردان دا ۇزاعىراق ءومىر سۇرەدى. ويتكەنى جابايى جانۋارلاردىڭ قارنى توق, جاۋى جوق بولسا ءارى دارىگەرلەر ۇدايى باقىلاپ وتىرسا ءومىرى دە ۇزاعىراق بولادى. كەز كەلگەن جانۋار اۋىرىپ نەمەسە قارتايىپ ءولۋى مۇمكىن. قازىر الەمدەگى حايۋاناتتار باعىندا تابيعاتتان الىنعان اڭ-قۇستار ىلۋدە بىرەۋ. ولار قاراسى ازايىپ بارا جاتقان جانۋارلاردى ءبىر-بىرىنەن الىپ وتىرادى. سوندىقتان ءبىز كەم دەگەندە شىمكەنت, قاراعاندى جانە الماتىداعى ءۇش حايۋاناتتار باعىن ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن, دەيدى بيولوگ عالىم.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, الەمدە 1 500-گە جۋىق حايۋاناتتار باعى بار. ونىڭ ىشىندە بەرلين, لوندون, سان-ديەگو, سينگاپۋر, پاريج حايۋاناتتار باعى سىندى كوش ىلگەرىلەرى دە كەزدەسەدى. وندا جەر جۇزىنەن جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان حايۋاناتتاردىڭ نەبىر ءتۇرى قايتا كوبەيگەن. اۋماعى اتشاپتىرىم جەردى الىپ جاتقان سافاري-پاركتەردىڭ دە تورەسى بار. ولار يەن دالانى مەكەن ەتەتىن جانۋارلار الەمىن قورعاۋمەن شەكتەلمەي, جاقسى تابىس تاۋىپ وتىر. سان-ديەگوعا تۋريستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى پاندالاردى كورۋگە بارسا, بىزدە جىرتقىش قۇستار توبى مەن وزگە ەلدەردە وتە سيرەك كەزدەسەتىن اقبوكەندەردى تاماشالاۋعا كەلەتىندەرگە جاقسى جاعداي جاسالسا, قانەكەي؟ 1937 جىلى اشىلعان الماتى حايۋاناتتار باعىندا قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن, اڭ-قۇستاردىڭ قورەگىن مەملەكەت قارجىلاندىرادى. قوناقتاردان تۇسكەن از-ماز تابىس جانۋارلاردىڭ ءدارى-دارمەگىنە, جوندەۋ جۇمىستارى سىندى وزگە دە شىعىندارعا جۇمسالادى. مىنە, سوندىقتان حايۋاناتتار باعى كەرەك پە دەگەن ساۋالعا كەلگەندە قوعام ەكىۇداي ويدا قالادى. بىلىكتى ەكونوميستەر قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا كوڭىل بولىنسە, كەز كەلگەن ءىس العا باساتىنىن ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. ەندەشە, حايۋاناتتار باعىنا دا وسى قاعيدا بويىنشا نازار اۋداراتىن شاق تاياعان سەكىلدى.
