كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
وركەنيەت دەيمىز بە, ادامزات اقىل-ويى تۋدىرعان جەتىستىكتەر عىلىمي نەگىزدەلمەي, ءبىر قالىپقا ءتۇسىپ, كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستالاتىن دۇنيەگە اينالمايىنشا مويىندالۋى قيىن. ال ونداي دۇنيەلەر كەيبىر ەلدە عىلىمي تۇردە اتاۋ تاڭىلىپ, رەسمي مويىندالماي تۇرىپ-اق جاسالا بەرۋى مۇمكىن. جاڭا تەرمينى تۋىپ, ماڭايىنداعى جۇرتتارعا ءماشھۇر بولماسا دا, ۇلت ءوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىندا بەلگىلى تۇلعالارى ارقىلى سونداي قۇندىلىقتاردى سەزىنىپ, ءتىپتى شىعارما رەتىندە تۋدىرىپ, كوپشىلىك اراسىندا تارالىپ كەتكەنىن اڭدايمىز. وسى ورايدا تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ اسقار سۇلەيمەنوۆ تۋرالى جازبالارىنان مىناداي مىسالدار كەلتىرۋگە ءماجبۇرمىز.
« – شىن ەر, شىن رىتسار ءۇش نارسەگە – ايەلگە, جۇيرىك اتقا, سۇلۋ سازعا باس يۋ كەرەك, تابىنۋى كەرەك, – دەگەن ەدى بىردە اسەكەڭ. – قازاقتا وسى ۇشەۋى دە بار. اسىرەسە تاتتىمبەت پەن داۋلەتكەرەيدە. «كوركەم حانىم» داۋلەتكەرەيدىڭ ايەلگە ارناعان ەڭ اسقاق كۇيى. داۋلەتكەرەيدىڭ ۇلى سالاۋاتكەرەي دە داۋلەسكەر كۇيشى بولعان ەكەن. سالاۋتكەرەيدەن مامەن ۇيرەنىپتى. ال مامەننىڭ شاكىرتى ءوزىمىزدىڭ قالي اقساقال. قالي جانتىلەۋوۆتى ايتام. وسى قالەكەڭنىڭ ورىنداۋىندا مامەننىڭ «قاراجان حانىم» كۇيىن تىندادىم. ايتارعا ءسوز تابا المادىم. سول بۇرىننان كەلە جاتقان, داۋلەتكەرەي جاڭا ارناعا تۇسىرگەن ۇلى ءداستۇر مامەننىڭ ونەرىنەن تاعى ءبىر بيىك كورىنىس تاۋىپتى. وسى مامەننىڭ بىردە «دۇربەلەڭ», بىردە «ون جەتىنشى جىل» دەپ تارتىلاتىن كۇيىن تىڭداعاندا عاجاپقا قالدىم. ءالى كۇنگە دەيىن بۇل جۇمباقتى شەشە الماي كەلە جاتىرمىن.
– ءوزىڭ ويلا. بۇل وتە كۇردەلى كۇي. ارينە, قازاق كۇيلەرىنىڭ كوبى كۇردەلى. بىراق مىناۋ باسقا ساپاداعى كۇردەلىلىك. قۇرمانعازىعا قاتىستى ايتىپ, ەلدىڭ بارلىعى جاۋىر قىلعان «سيمفونيزم» دەگەن ءسوز بار. جاۋىر بولسا دا ايتايىن, مامەننىڭ «دۇربەلەڭى» – قازاقتىڭ سيمفونياسى.
– جالعىز داۋىستى ەمەس پە, – دەدىم ادەيىلەپ, – مونوديا عوي.
– سەنىڭ ايتىپ وتىرعانىڭ فورما, – دەدى اسەكەڭ. – مەنىڭ ايتىپ تۇرعانىم – مۋزىكانىڭ رۋحى, قابىلداۋدىڭ دەڭگەيى.
اراۆيننەن وسى جايىندا سۇراپ ەدىم, دەرەك تاراپ كەتەدى دەدى مە, ايتەۋىر ەشتەڭە ايتپادى. بار بولعانى «مەن داۋلەتكەرەي تۋرالى ۇلان-عايىر ماتەريال جينادىم, ەندى كىتاپ جازعالى جاتىرمىن», دەدى. كەيىننەن بۇل مالىمەتتى مۇلدەم باسقا جاقتان الدىم. داۋلەتكەرەي ورىستىڭ قالالارىنا بارىپ, ورىس دۆورياندارى سياقتى كيىنىپ, وپەرا مەن سيمفونيالىق كونتسەرتتەردى تىڭدايدى ەكەن. ونىڭ كۇيلەرىندەگى ەرەكشە الىمدىلىق وسى جاڭا, قازاقتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان مۋزىكالىق تاجىريبەدەن تامىر تارتىپ تۇر. ءمادياردىڭ اۋەندەرىن ەۋروپالىق كلاسسيكامەن استاستىرا بىلگەن فەرەنتس ليست پەن بەلا بارتوكتان قاي جەرى كەم, ايتشى ءوزىڭ.
– سوندا, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازاق ءسيمفونيزمى ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى قاراي ءوز-وزىنەن پايدا بولا باستاعان عوي؟ – دەپ سۇرادىم مەن.
– تۋرا ۇستىنەن ءتۇستىڭ, – دەدى اسەكەڭ, – سيمفونيزم سوۆەتتىك كەزەڭنىڭ جەمىسى ەمەس, باياعىدا, ءبىر عاسىر بۇرىن پايدا بولا باستاعان. باستاۋىندا ۇلى داۋلەتكەرەي تۇر. سيمفونيانى سوۆەت زامانىندا جاڭادان, ەكىنشى رەت ويلاپ شىعارىپ كەرەگى جوق ەدى.
– مۇنداي كۇپىردى ايتۋدان قورىقپايسىز با؟ – دەدىم قالجىڭداپ.
– جوق, – دەدى اسەكەڭ, – ول از بولسا, ايتايىن, قازاق مۋزىكاسىنىڭ تاريحى قايتادان جازىلۋى كەرەك. جانە ول تاريح جازىلادى دا. مەن بۇعان قۇدايعا سەنگەندەي سەنەمىن» دەپتى اسقار سۇلەيمەنوۆ.
بۇل, ارينە, توسىن پىكىر. بىراق كەمىسى جوق كەلىستى پىكىر. ەندىگى ۇرپاق باجايلاپ ءمان بەرىپ, اسا ىجداعاتتىلىقپەن قولعا الۋعا ءتيىس تىڭ تاقىرىپ دەر ەدىك. جانە مۇنداي تۇجىرىمدار مەن قورىتىندىلارعا كوز جىبەرگەندە ءبىزدىڭ ونەر مەن مادەنيەت تۋرالى ەڭبەكتەردىڭ كوبى كەڭەستىك كەزدە جازىلىپ, سول كەزدىڭ تسەنزۋراسىنان وتكەنىن ءاردايىم قاپەردە ۇستاۋىمىز كەرەك. «وتار ەلدىڭ تاريحىن وتارلاۋشى جازادى» دەگەن ءسوز – ءسوز. قازاقتىڭ ساز ونەرىندە بۇرىن بولماعان نارسە جوققا ءتان شىعار.
قازاق توپىراعىندا كۇيشىلىك ونەردىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ, مەكتەبىن قالىپتاستىرعان داۋلەتكەرەي دە كوكتەن تۇسە سالماعانى انىق قوي. وعان دەيىن بولعان ۇلى سارىندار ىشىنەن قايناپ شىعىپ, ءوز زامانىنىڭ قاسيەتتەرىن بويىنان وتكەرگەن اقسۇيەك ونەر يەسى. شىعارمالارىن تىڭداعان سايىن شىڭدالىپ, ۇشتالا تۇسەدى. ال مامەن كۇيشىنىڭ «دۇربەلەڭ» نەمەسە «ون جەتىنشى جىل» تۋىندىسىن تىڭداعان جان جوعارىداعى پىكىرگە ەرىكسىز يلانادى. ۇلى رۋحتىڭ كۇمبىرى جان دۇنيەنى استاڭ-كەستەڭ ەتەدى. شىنىمەن دۇربەلەڭ جاسايدى. «اقىلعا, ويعا بىرلىك» دەگەندەي, اندا-ساندا ۇيىقتاپ كەتپەس ءۇشىن سونداي شىعارمالاردى تىڭداپ, سانا-سەزىم مەن رۋحقا دۇربەلەڭ تۋدىرىپ تۇرعاننان ارتىق نە بار؟!
