قور نارىعى تەڭگەنى قوڭداندىرا ما؟

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كوممەر­تسيا­لىق نەسيەلەۋدىڭ وبليگاتسيالار شى­عا­رۋ­دان تۇبەگەيلى ايىرماشىلىعى – اشىق­تىقتا. قازىر ءىرى كوممەرتسيالىق بانكتەر جەكە كليەنتتەرگە وزدەرىنىڭ ەنشى­لەس بروكەرلىك كومپانيالارى ار­قىلى باعالى قاعازدارعا ينۆەستيتسيا­لاۋدى ۇسىنا باستادى. ساراپشىلار مۇنداي مامىلەلەردىڭ باعالى قاعازدار نارىعىندا شاعىن ينۆەستورلاردىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەتىنىن اشىق ايتىپ ءجۇر. ەكى سەگمەنت اراسىنداعى بايلانىستى دا جەدەلدەتكەن وسى فاكتور. سەبەبى دامىعان ەلدەردەگى بانك جۇيەسى انگلوساكسوندىق جانە رومان-گەرماندىق مودەلمەن جۇمىس ىستەيدى. انگلوساكسوندىق جۇيە قور بيرجاسىنىڭ جۇمىسىن شەكتەپ تاس­تايدى, ال رومان-گەرماندىق جۇيە قور بيرجاسىمەن ينتەگراتسيالانىپ جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى بانك جۇيەسىنىڭ جۇمىسى انگلوساكسوندىق جۇيەنىڭ ساۋاتسىزداۋ فورماسىنا كوبىرەك ۇقساپ كەلدى. ەندىگى بەتالىس رومان-گەر­مان­دىق جۇيەگە قاراي ويىسا باستادى.

وتكەن جىل نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنىڭ تابىستىلىعىن جانە تاۋەكەلدەن جوعارى تۇراتىنىن دالەلدەدى. بىلتىر تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتەتىن قانداي دا ءبىر فاكتورلار ايقىندالمادى. تاراتىپ ايتقاندا, تەڭگەمىز ءۇپ ەتكەن جەلدىڭ الدىندا ءيىلىپ, ءبىر قۋانتىپ, ءبىر مۇڭايتىپ بارىپ جىل ەسىگىن جاپتى دا, جاڭا جىلدىڭ الدىندا ەس جيىپ قالعانداي ىڭعاي تانىتتى. بيرجادا دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى 448 تەڭگەگە دەيىن ءتۇسىپ كەتتى.

ساراپشىلار تەڭگەگە اسەر ەتەتىن فاك­تور­لاردىڭ كوپتىگى ونىڭ باعاسىن نارىق زاڭىمەن رەتتەۋگە ىرىق بەرمەي كەتەتىنىن كوپتەن ايتىپ ءجۇر. ءىجو-دەگى شوب-تىڭ ۇلەسى, ەاەو-نىڭ ساۋدا اينالىمىنداعى ۇلەس تەڭگەمىزدىڭ جولىن ىشتەن شالسا, سىرتقى نارىق, شيكىزات, ودان قالسا قۇبىلمالى جاعدايعا ەتى ءولىپ جاتقان شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ باعاسى سىرتتان شالا باستادى. سىرتقى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ۆاليۋتالارىنا قاتىستى تەڭگەمىزدىڭ نارىقتىق ورتاشا قۇنى ءبىر جىل ىشىندە ازداپ تومەندەدى, بىراق ەسەسىنە حالىقارالىق رەزەرۆتەرىمىز ءوستى. ۇلتتىق بانكتىڭ جالپى حالىقارالىق رەزەرۆى وتكەن جىلى 2 پايىزعا ءوسىپ, 35,07 ملرد دوللار دەڭگەيىنە جەتتى. بۇل فاكتور ۇلتتىق قورداعى اكتيۆتەردىڭ ۆاليۋتالىق سەگمەنتىنىڭ وسۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ناقتىلاساق دوللارلىق اكتيۆتەر 3,75 ملرد-قا ءوسىپ, 14,58 ملرد دوللارعا جەتىپ ءبىر-اق توقتادى. وسى جىلدىڭ باسىندا التىنمەن ساقتالعان اكتيۆتەر كولەمى 13 پايىزعا ازايىپ, نارىقتىق قۇنى 20,49 ملرد دوللارمەن شەكتەلىپ قالدى. التىن اكتيۆتەرىنىڭ تومەندەۋى مەتالدىڭ سىرتقى نارىقتاردا ساتىلۋىمەن جانە التىنعا الەمدىك باعانىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى بولعانى ۇلتتىق بانك ۇسىنعان دەرەكتەردە ايتىلعان. جالپى, ەلدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆى وتكەن جىلى شامامەن 89,7 ملرد دوللاردان 90,8 ملرد-قا ءوستى.

قارجى تالداۋشىسى ءانۋار ۇشباەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە تەڭگەمىزدىڭ جىل باسىنان بەرى ەس جيىپ قالۋىنا وسى فاكتور سەبەپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن, بىراق ونىڭ ءبارى ۋاقىتشا ەكەنىن ايتادى. ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ينفلياتسيانىڭ جاعىمسىز اسەرىن تابىسى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە يندەكستەلگەن باعالى قاعازدار ارقىلى ەڭسەرۋگە بولادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە يندەكس­تەلگەن قور قۇرالدارى نارىعى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن تومەن دەڭگەيدە. بۇل ين­فليا­تسيانىڭ باعالى قاعازدار نارىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلدى. قازىر قور نارىعى مەن قارجى سەكتورىنىڭ پروب­لەماسىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. پروبلەما – ورتاق. ينفلياتسيا كەرى شەگىنگەن جوق. دامىعان ەلدەردەگىدەي ەمەس, قور نارىعىنىڭ كەرى شەگىنۋى ءبىزدىڭ ەلدە دۇربەلەڭ تۋدىرمادى. پورتفەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ شەكتەۋلى دامۋى ەكونوميكانى قوسىمشا كاتاكليزمدەردەن قۇتقاردى. ءبىزدىڭ ەكونوميكاداعى فلاگ­مان­داردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دى­لىعى قازىر سىن كوتەرەدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. وتكەن جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندىق اكتيۆتەرگە جىلدام الىپساتارلىق وبەك­تى رەتىندە قارايتىنى سەزىلىپ قالدى. كوم­پانيالارىمىز اشىق اكتسيا نارىعى ارقىلى قاراجات تارتۋدى قاجەت دەپ سانامادى. بۇل مىندەت ەدب-نىڭ ۇلەسىندە دەگەن كوزقاراس نارىقتى بيلەپ-توستەدى. ەكونوميكانى بىرىگىپ قارجىلاندىرۋعا بانكتەر دە نيەت تانىتقان ەمەس. جەكە­مەن­شىك بيزنەستى مۇنداي جاعداي قاناعات­تان­دىرعان جوق.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلدە شي­كى­زاتتىق ەكونوميكا سەگمەنتىندە ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبالار پايدا بولعان كەزدە عانا جاعداي وزگەرەدى, ءبىز سوعان جا­قىن­داپ كەلە جاتىرمىز. سەبەبى بانك­تەر باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ تەتىكتەرىن تسيفرلاندىرىپ, ينۆەستيتسيالاۋ ۇدەرىسى جەڭىلدەندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, 2022 جىلى IPO نارىعىنداعى قوسالقى شوتتار 4,3 ەسە ءوستى. مىسالى, 2018 جىلى ءاىح بيرجاسىنداعى ساۋدا كولەمى 8 ملن دوللار, ەميتەتتەر سانى 12 بولسا, 2022 جىلداعى ساۋدا كولەمى 173 ملن دوللار, ەميتەتتەر سانى 85-كە دەيىن ءوستى. كاSە Global شەتەلدىك باعالى قاعازدار سەكتورىنا باعالى قاعازداردىڭ 52 ءتۇرى ەنگىزىلدى. ساراپشىلار دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەلدەگى اكتسيالار نارىعى 27,2 پايىزعا تومەندەدى. ەكىنشى جارتىسىندا جەرگىلىكتى اكتسيالار نارىعىندا يندەكستىڭ قالپىنا كەلۋى, وتىمدىلىكتىڭ قايتارىلۋى بايقالدى.

قور نارىعىنىڭ ىشكى نارىقتاعى تارتىمدىلىعى ارتقان سايىن تەڭگەنىڭ نارىقتىق قۇنى دا, تۇراقتىلىعى دا ارتادى.

بيزنەستەگى جاڭا جوبالار ۇلتىق ين­ۆەس­تورلاردىڭ قاتىسۋىمەن قارجى­لان­دى­رىلادى. ۇكىمەت قور نارىعىنا حالىقتى ورتا تابىس تۇزاعىنان الىپ شىعاتىن مۇمكىندىك دەپ قاراپ وتىر. ويتكەنى قا­زاق­ستان الەمدىك نارىقتا ءوز باعاسىن ور­ناتا المايدى, بيرجادا قالىپتاسقان باعانى قابىلداۋدان وزگە جول جوق. تا­ۋەلسىز ساراپشى ايبار ولجاەۆتىڭ سوزى­مەن ايتقاندا, رەفورمالاردىڭ اياعىن شالاتىن كەدەرگىلەردى جويۋ – ەكسپورتتىق شيكىزاتتارىمىزدىڭ پوزيتسيالارىنىڭ كۇشەيۋىنە, جاي شيكىزاتتان كۇردەلى ءونىم جاساۋعا ءوتۋىمىزدى قامتاماسىز ەتەدى. ولي­گار­حيالىق توپتاردىڭ مونوپو­ليا­سىن جويۋ – كاسىپكەرلەرگە بۇرىن بوس بولماي كەلگەن جاڭا نارىقتارعا, سول ار­قىلى الەمدىك قور نارىعىنا جول اشا­دى.

سوڭعى جيىرما جىل بەدەرىندە قارجى نارىعىندا بانك سەكتورى ۇستەمدىك قۇردى. ال وتكەن جىل بانك سەكتورىنىڭ قور نارىعىمەن ينتەگراتسيالانۋعا ىقىلاس تانىتقانىمەن ەستە قالدى. وعان سەبەپ – حالىق قور نارىعىنىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ, ارتىلعان قارجىسىن بانك دەپوزيتىنە سالا بەرمەي, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكتسياسىن ساتىپ الۋعا دا دەن قويا باستادى. ونىڭ ۇستىنە ينتەرنەت جەلىسى ساپاسىنىڭ ارتۋى, تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ جەدەل كىرىگە باستاۋى قور نارىعىنىڭ دامۋىن جىلدامداتتى. قازىر قازاقستاندىق كومپانيالار ۇسىنىپ وتىرعان اكتسيالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتىپ كەلەدى.

«قازىر ينفلياتسيانىڭ بەتى قاي­تا­­تى­نى بەلگى­لى بولىپ قالدى. سونداي-اق مۇناي باعا­سىنىڭ ۇكىمەت بولجاعان دەڭ­گەي­­دەن تومەن بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. سون­دىقتان بيىل دا تۇتىنۋ تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىنىڭ قىمباتتاۋى كوپ تال­قى­­لاناتىن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. دەمەك, قازاقستاندىق كوم­پا­نيالاردىڭ بانك كومەگىنە جۇگىنبەي, قور نارىعىمەن ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسى تە­رەڭدەي بەرەدى. قارجى سەكتورىنداعى بيىل­عى باسىمدىق – رومان-گەرماندىق جۇيە», دەيدى قارجىگەر ءىلياس يساەۆ.

قور نارىعىنىڭ نارىقپەن ينتەگراتسياسى تەڭگەنىڭ نارىقتىق قۇنىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا بىلەتىن بولامىز.

الماتى