«شاح داراپ, ۇرىستەم, اسپانديار, بىلقىس, ناحىت سۇلۋدىڭ قيسساسى»

جومارت جاسىنان كىتاپ وقىپ, ءبى­لىم العان. 1941-1945 جىلدارى ۇلى وتان سو­عى­س­ىنا باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسقان. سوعىس­تان كەيىن ءارتۇرلى قىزمەت اتقارعان. تالعاردا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلاۋ كۋرسىنان وتكەننەن كەيىن اگرونوم بولىپ ىستەگەن. ءبىر جولى كۇزدىك بيدايى كوكتەمدە شىقپاي قالىپ, ۇكىمەت قول-اياعىن بايلاپ قاماۋعا الىپ كەتكەن. ەگىن ەكپەي, بەرگەن تۇقىمدى جەپ قويدىڭ دەپ ايىپ تاعىپ الماتىنىڭ ماڭايىنا اپارىپ قامايدى. ايتەۋىر, جولى بولىپ قاسىنداعى مەركىنىڭ ءبىر جىگىتىمەن قاشىپ قۇتىلادى

بۇگىنگى «شاح داراپ, ۇرىستەم, اسپان­­ديار, بىلقىس, ناحىت سۇلۋدىڭ قيسسا­­سىن» جازعان جومارت اقىن وسى ساۋىت­بەك, جيدەباي, اتىبەك, بالقىبەك, قازاقبايلار­دىڭ سوڭىنان ىلەسكەن شاكىرتى, اعايىنى. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا بارلىق بىلگەنىن جادىندا ساقتاعان. سوڭعى جىلدارى دەنساۋ­لىعى سىر بەرگەنىنە قاراماستان, كەۋدەسىنە جاستىق قويىپ, ومىراۋى مەن يەگىنە تيەپ وتىرىپ قۇندى دۇنيەلەردى حاتقا تۇسىرگەن ەكەن جارىقتىق.

جومارت اقىن تۋرالى الماتىداعى قر ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ جەتەكشى بيب­ليوگرافى التىنكۇل تاڭقىزى العاش «انا ءتىلى» گازەتىنە (1995, جەلتوقساننىڭ 14-ءى) شاعىن ماقالا جاريالاعان. اقىنىڭ قولجازبالارىنان م.جارمۇحامەدوۆ پەن م.شافيعوۆ سەكىلدى شىعىcتانۋشى عالىمدار ءبىر-ەكى ولەڭىن عانا اۋدارعان ەكەن. ماقالادا اقىننىڭ تۋعان جىلىنا قاتىستى «ول (جومارت) 1901 جىلى اۋليەاتا بولىسى شۋ ايماعىنىڭ جارشاپقان اۋىلىندا تۋعان. ۇلى ءجۇز – ءۇيسىن ىشىندەگى قۋاقى ءتىلدى كۇنتۋ رۋى­نان» دەگەن جولدار بار.

جومارت ۇسەمباي ۇلى 1896 جىلى قورا­عاتى وزەنىنىڭ بويىنداعى شىمىر­دان تارايتىن كۇنتۋ رۋىنىڭ ءبىر اتاسى مەكەندەگەن «جايپاقتى» دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ۇسەمباي باي بولعان كىسى. «بايسىڭ» دەپ ايىپتالىپ بارلىعى ون ءبىر ادام بىرگە ايداۋعا كەت­كەن. جومارت ول كەزدە 15-16 جاستا بولعان ەكەن. 1915 جىلى اكەسى ۇسەمباي, ارتىنشا شەشەسى قايتىس بولادى. سول كەزدەگى سايا­ساتتان بولعان قورقىنىشتان با, الدە ەل باسىنا تۋعان قيىنشىلىقتان با, اي­تەۋىر ۇسەمبايدىڭ جەرلەنگەن جەرى دە بەيمالىم.

جومارت جاسىنان كىتاپ وقىپ, ءبى­لىم العان. 1941-1945 جىلدارى ۇلى وتان سو­عى­س­ىنا باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسقان. سوعىس­تان كەيىن ءارتۇرلى قىزمەت اتقارعان. تالعاردا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلاۋ كۋرسىنان وتكەننەن كەيىن اگرونوم بولىپ ىستەگەن. ءبىر جولى كۇزدىك بيدايى كوكتەمدە شىقپاي قالىپ, ۇكىمەت قول-اياعىن بايلاپ قاماۋعا الىپ كەتكەن. ەگىن ەكپەي, بەرگەن تۇقىمدى جەپ قويدىڭ دەپ ايىپ تاعىپ الماتىنىڭ ماڭايىنا اپارىپ قامايدى. ايتەۋىر, جولى بولىپ قاسىنداعى مەركىنىڭ ءبىر جىگىتىمەن قاشىپ قۇتىلادى. تۋعان ەلى­نە كەلە الماي, كوپ قيىنشىلىققا تۇسەدى. مەركى مەن قىرعىز جەرىن پانالاپ جۇرگەندە باياعى كۇزدە ەككەن بيدايى كەش شىعادى. قۇداي جارىلقاپ بىتىك شىعىپ, ودان وكىمەتكە قىرۋار ءونىم تۇسەدى. جومارتتىڭ اتىنا اقتاۋ قاعازى كەلىپ, باسى امان قالادى. تولىق اقتالىپ, ەلىنە ورالادى. وتكىر ءتىلدى, وت اۋىزدى نەبىر اقىندارمەن دامدەس بولىپ, تالاي تۇندەردى سول كىسىلەردى تىڭداۋمەن وتكىزەدى. جومارت ارابشا ساۋات اشقان, ءبىلىمنىڭ شىڭىراۋىنا بويلاعان شايىر. اراب, پارسى تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. تۋعان ەلىنىڭ دە, شىعىس حال­قىنىڭ دا ۇشان-تەڭىز اۋىز ادەبيەتىن بويى­نا ءنار ەتىپ جيعان. شىعىس ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن قازاق تىلىنە نازيراگويلىك جول­مەن اۋدارعان. ءوزى دە, ءسوزى دە سەمسەردەي وتكىر, ءتىلى كوركەم اقىن بولعان. جومارت ۇسەم­­باي ۇلى 1981 جىلى جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانى, قازىرگى «ساۋىتبەك» اۋىلىندا ومىردەن وزعان.

شۋ ءوڭىرىنىڭ اقىندارى كوبىنەسە ءبىر-بىرىنە حات جولداپ, ءبىر-بىرىمەن بىرنەشە جىلدار بويى ايتىسقانى تۋرالى مەن بۇرىن دا جازعانمىن. مىسالى, ساۋىتبەك پەن ونىڭ ءىنىسى سىبانبەكتىڭ ايتىسى.

ساۋىتبەكتىڭ جيەنى, شۋ وڭىرىندە تۇرا­تىن قارت اقىن سمايىل قاليپانوۆ ماعان جولداعان ءبىر حاتىندا بىلاي دەپ جازعان ەدى:

 «جۇرسىڭدەر ءبىلىم جيناپ الماتىدا,

قارتايىپ تۇرعان شالمىز

جار باسىندا.

قولىمدا بابالاردىڭ مۇراسى بار,

كومىلىپ توپىراقتا قالماسىن دا.

شىلىقپەن ءوتىپ كەتتى بىلگەن ونەر,

مويىنقۇم, قورداي,

شۋدىڭ اراسىندا.

وزىڭە ءبارىن تەگىس تاپسىرايىن,

ىشىنەن جاراعانىن الاسىڭ دا».

مەن سمايىل اعامىزدىڭ وزىمە جىبەر­گەن ماتەريالدارىنىڭ ءبىرازىن «اسىل ارنالار» دەگەن كىتابىمدا جاريالاعان ەدىم. القۋات وسى جولى جومارت اقىننىڭ سمايىل قاليپانوۆپەن دە حات جازىسىپ, ۇزاق جىلدار بويى ايتىسقانىن انىقتاپ قايتتى. سمايىل قاليپانوۆ پەن جومارت ۇسەمباي ۇلى وتىز جىلداي ايتىسقان ەكەن. اقىرى سمايىلدى جەڭگەن.

جومارت اقىننان قالعان اسىل مۇرا­لاردىڭ ءبىرى – ەسكەندىر جايىنداعى داستان. قيسسانى قولجازبادان تارجىمالاعان جاس عالىم عىلىمنۇر كادىرباي. ول كۇنى كەشە عانا «تىنىس» پوۆەسىن جازعانى ءۇشىن VII رەسپۋبليكالىق «التىن توبىلعى» ادەبي بايقاۋىنىڭ «ەل مۇراتى – تاۋەلسىزدىك» تاقىرىبىنا ارنالعان ۇزدىك ادەبي تۋىندى ارنايى نوميناتسياسىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى.

ەندىگى ءسوزدى جۇمىلە جۇرتتىڭ پاتشاسى بولعان, بارشا ىقىلىمعا ءامىرىن جۇرگىز­گەن الەكساندر ماكەدونسكي تۋرا­سىندا قوزعاساق. قازاق ادەبيەتىنە تىڭ ولجا رەتىن­دە ۇسىنعالى وتىرعان بۇل قيسسا دا وسى حاقىن­دا. «قوس ءمۇيىزدى ەسكەن­دىر» دەپ باي فولكلورىمىزدا اسپەت­تەلىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن قادىم زاماننىڭ پاتشاسى بىزگە بەيتانىس ەمەس. قولىمىزداعى «شاح داراپ, ۇرىستەم, اسپانديار, بىلقىس, ناحىت سۇلۋ­­دىڭ قيسساسى» – بۇرىن-سوڭدى جارىق كورمە­­گەن تىڭ دۇنيە, تاپتىرماس قازىنا. قيسسا, ءسوز ەتكەنىمىزدەي, قادىمشامەن 1962 جى­لى ساۋىردە جازىلىپ, اقىن جومارت ۇسەم­باي­ ۇلىنىڭ قولجازباسى ارقىلى بىزگە جەتىپ وتىر. وسى قيسسانىڭ 1974 جىلعى ەكىن­شى نۇسقاسىن جومارت اقىن «ەسكەندىر زۇلقار­نايىن شاح داداپتىڭ قيسساسى» دەپ اتاعان. ول الماتىدا ۇلتتىق كىتاپحانادا ساقتاۋلى تۇر.

ء«جاممي الەمنىڭ قوجاسى – قوس ءمۇيىزدى ەسكەندىر» دەپ شىعىس حالىقتارى تاريحي تۇلعانى ادەبي كەيىپكەرگە اينالدىردى. باعى اسىپ تۋعان ەرجۇرەك قول­باسى باتىر­لىقتىڭ, ەرلىكتىڭ سيم­ۆولى بولدى. بىراق سول جىرلاپ وتىر­عان حالىق ەسكەن­دىردىڭ الەكساندر ماكەدونسكي ەكەنىن, ونىڭ جاساعان قاندى جورىقتارى اتام زاماندا تۋعان توپىراعىنىڭ ويرانىن شىعارىپ, مادەني قۇندىلىقتارىن جويىپ جىبەرۋگە نيەتتى بولعانىن كاپەرىنە المايدى. مەيىرىمدى, جىلى جۇرەكتى شىعىس حال­قى ماكەدونسكيدىڭ بويىنداعى قاتى­گەز حاراكتەردى بىرتە-بىرتە ۇمىتىپ, قيالدا­رىنان الەمدى ۋىسىندا ۇستاعان ۇلى جيھان­گەر قولباسشى جاساپ شىقتى. شىن ومىردەگى الەكساندر ماكەدونسكي قوس سالا بولىپ دارالانىپ كەتكەنىنىڭ سەبەبى دە سول. جانە ءبىر جاعىنان, پارسىلار وزدەرىنىڭ ەسكەندىردەن جەڭىلگەنىن مويىنداعىسى كەل­مەي تاريحتى وزدەرى جاسادى. سوندىقتان دا قوس ءمۇيىزدى پاتشانىڭ ادەبي وبرازى ارتا ءتۇستى.

بۇگىنگى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جىردىڭ بولاشاققا سول نۇسقادان اينىماي جەتۋى نەعايبىل. ءار زاماننىڭ جىرشىلارى ءوزىنىڭ گۋمانيستىك ۇستانىمدارىن, جەكە تانىم-كوزقاراستارىن ءسىڭىرىپ, شەبەرلىكتەرىن قوسىپ وزىنەن بۇرىنعى نۇسقانى جەتىلدىرىپ, ايشىقتاپ وتىردى. انىعىندا ءبىز الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ ومىردە قانداي ادام بولعانىن بىلمەيمىز. مۇمكىن قايىرىم­دى, ءمارت, ساحي جان بولعان دا شىعار. بىراق ول كىسى سالعان سوعىستىڭ كەيپى باسقا. ادام تۇگىلى ماشايىقتار ەلى­نە اسكەر تارتىپ, ديۋ-پەرىلەردى دە بوي­­ۇسىن­دىرعان قولباسشىنىڭ جورىق جولىن­دا از قان توگىلمەگەنى بەلگىلى. جەر-جاھاندى جاۋلاعان پاتشانىڭ تاريحتا زۇلمات سوعىستارى مەن شايقاستارى عانا قالدى. قازاق فولكلورىندا دا قوس ءمۇيىزدى ەسكەندىر تۋرالى اڭىزدار, عيبراتتى اڭگى­مە­­لەر جوق ەمەس. زەرتتەۋشى عالىمدار الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ تۇرانعا شاپ­­قىن­شىلىعىنداعى شەشۋشى شايقاس سىر­دا­ريانىڭ بويىندا وتكەنى تۋرالى ايتادى. قاسيەتتى توپىراعىمىزعا گرەك-يەلين مادەنيەتىن سىڭىرمەك بولىپ كەلگەن بۇل جورىقتىڭ داقپىرتى ەل ەسىندە قالماعانىمەن, ەسكەندىر دەگەن پاتشا وتكەنىن ۇمىتقان جوق.

الەكساندر ماكەدونسكي تۋرالى ءسوز بولا قالسا الدىمەن ەسىمىزگە حاكىم ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسى تۇسەدى.

 «وسى جۇرت ەسكەندىردى بىلە مە ەكەن؟

ماكەدونيا شاھارى – وعان مەكەن.

فيليپپ پاتشا بالاسى, ەر كوڭىلدى,

ماقتان سۇيگىش, قىزعانشاق ادام ەكەن»,

– دەپ باستالاتىن پوەما قازىرگى ءبىز­دىڭ ۇعىمىمىزداعى ەسكەندىر وبرازىن قالىپ­تاس­تىردى. داڭقتى گرەك قول­باس­شىسىن فيردوۋسي, نيزامي, حوسروۋ, ءجامي, ناۋاي سەكىلدى شىعىستىڭ جۇل­دىزدى شايىرلارى جىرعا قوستى. سان ۇرپاقتىڭ شىعارماسىنا ارقاۋ بولدى. دەسە دە سول ۇلان-عايىر دۇنيەدەن قازاق ادەبيەتىنە ءتارجىمالانىپ جەتكەنى ساناۋلى عانا. وسى رەتتە ءبىز اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ءبىر ەڭبەك بار. ول – زايىت اقۇن پازىلبايدىڭ «ەسكەندىرناما» اتتى ميفتىك پروزالىق ەڭبەگى. بۇل كىتاپ­تى شاعاتاي تىلىنەن اۋدارىپ, العى ءسوزىن جازعان, عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەرىن, ەسكەرت­پە­لەرىن بەرگەن جازۋشى, پروفەسسور – تۇرسىن­حان زاكەن. اتالمىش ەڭبەك 2018 جىلى «ەل-شەجىرە» باسپاسىنان شىققان «كونە تۇركى جانە قازاق جازبا ادەبي مۇرالارى» اتتى 10 تومدىق باسىلىمنىڭ 9-تومىندا جارىق كورگەن. ءبىز قولىمىزداعى قيسسانى وسى كىتاپپەن سالىستىرا وتىرىپ تالدادىق. كەڭىنەن پايدالاندىق, عىلىمي تۇجىرىمدارىن وزەك ەتتىك.

اباي پوەماسىنداعى فيلوسوفيالىق تولعامعا نەگىز بولعان وقيعا دا وسى كىتاپ­تا ءسوز ەتىلگەن. «ازىرەتى ەسكەندىر زۇل­قار­نايىننىڭ ء«ابۋحايات» ىزدەپ زۇل­مات­قا كىرگەنى» اتتى XV تاراۋعا قاراڭىز. ولمەستىڭ ەمىن ىزدەپ زۇلماتقا كىرگەن ەسكەندىرگە يسرافيل-ءدۇر ادامنىڭ ەكى جۇدىرىعىن قوسقانداي ءبىر تاس بەرەدى. قوسىنىنا ورالىپ تارازىعا سالىپ ەدى, ول تاستى ەشتەڭە باسا المادى. بۇنىڭ جۇمباعىن اقىرى ازىرەتى قىزىر پايعامبار شەشەدى. تارازىنىڭ ءبىر باسىنا توپىراق سالعان ەدى, توپىراق اۋىر تارتتى. سوندا قىزىر پايعامبار: «ەي, ەسكەندىر! بۇل تاس ساعان ۇلكەن وسيەت بەرۋدە. جەر ءجۇزىن الدىڭ. تويمادىڭ. بىراق توپىراققا كىرگەندە تويارسىڭ دەپ تۇر» دەيدى. زايىت اقۇن ءسوز اراسىندا ءارتۇرلى رۋاياتتاردى سالىستىرىپ, جۇيەلەپ, پىكىرىن ءبىلدىرىپ وتىرعان. ەسكەندىر تۋرالى اڭىزدى, جىردى جەتكىزۋشى سان ۇرپاق دەگدارلار بىرتە-بىرتە پاتشاحتىڭ وبرازىن ۇلكەن فيلوسوفيالىق بيىككە كوتەرگەن. قازاق اڭىز-اڭگىمەلەرىندە ايتىلاتىن ەسكەندىر مىنا جارىق دۇنيەدەن كوشەر الدىندا مەنى تابىتقا سالعاندا سىرتىنا قاراي ءبىر قولىمدى شىعارىپ قويىڭدار دەيتىن وسيەتى دە, تىرىلەرگە جاسىرعان جۇمباعى دا وسى «ەسكەندىرنامادا» باياندالادى.

زايىت اقۇن پازىلباي «ەسكەندىر­نامانى» حيجرانىڭ 1300 جىلى (جاڭاشا 1881-1882 ج.ج.) ءساۋىردىڭ 9-جۇلدىزىندا ون ەكى كۇن دەگەندە جازىپ بىتكەن. تۇرسىنحان زاكەن ۇلى بۇل ەڭبەكتى ورتا ازيا مەن شىعىس تۇركىستاندا جاساعان تۇركى-مۇسىل­مان باۋىرلاردىڭ ورتاق ادەبي مۇراسى دەپ باعالايدى.

ال ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسىن ابايتانۋشىلار 1900-1902 جىلدارى جازىلعان دەيدى. اباي مەن زايىت ءبىر ءداۋىردىڭ ادامى. ءبىر-ءبىرىنىڭ ەسىم-سويىن ەستىپ, جازعان-سىزعاندارىن وقىعان بولۋى دا, بولماۋى دا بەك مۇمكىن. دەسە دە وسىنىڭ ءوزى-اق قازاق توپىراعىندا ەرتەدەن بار تامىرى تەرەڭ قۇنارلى ءناردى كورسەتەدى. ءىلىم ىزدەگەن تالاپشىل كەۋدەگە رۋحاني قازىنا-بايلىقتىڭ قورى, قاينارى جەتكىلىكتى بولعان. شىعىس ادەبيەتىنىڭ تەلەگەي تەڭىز رۋحاني بايلى­عىنان قانىپ سۋسىنداعانى كورىنىپ تۇر. «ەسكەندىرنامانى» وقىپ وتىرىپ زايىت اقۇننىڭ تەرەڭ بىلىمىنە, قوردالى مەكتەپتەن ءتالىم كورگەن بىلگىرىلىگىنە كۋا بولاسىز. جاھاننىڭ كۇللى وتكەن-كەتكەنىن, جەلدەي ەسكەن باعزى عۇمىردى قارت شەجىرەدەي ساپىرادى.

وسىعان قارماستان جازۋشى ەسكەن­دىردى يسلام ءدىنىن تاراتۋشى, ناسيحاتتاۋ­شى, مۇسىلماندىققا باستاۋشى ازىرەتى بەينەسىندە سۋرەتتەگەن. 1917 جىلعا دەيىن جارىق كورگەن ءدىني داستان, قولجازبا­لاردا يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزدەرى مەن ۇستا­نىم­دارىن دارىپتەۋ باستى تاقى­رىپ پەن مازمۇنعا اينالعانى بەلگىلى. ەسكەندىر ب.ز.ب 356 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 323 جىلى با­بىلدا 33 جاسىندا ومىردەن وزعان. ال مۇ­حاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س) قا­شان ءومىر سۇرگەنىن, يسلام ءدىنىنىڭ پايدا بولۋ تاريحىن, الديار وقىرمان سىزدەر جاقسى بىلەسىزدەر. وسى قاراپايىم تەوريا تۇر­عىسىنان قاراساق, زايىت اقۇننىڭ شى­عارماسىنداعى كوركەمدىك شەشىم ءماش­ھۇر بولماق. بۇل جانر مۇحاممەد پايعامباردىڭ, ادىلەتتى ءتورت حاليفانىڭ, ودان كەيىنگى قانشاما مۇسىلمان باتىرلار مەن اۋليە-امبيەلەردىڭ قيلى كەزەڭدەرىن ءسوز ەتەتىن ءدىني جىر-داستاندار دا كوپتەپ كەزدەسەدى. نازيراگويلىك داستۇرمەن قازاق ادەبيەتىنە دە ەرتەدەن ءسىڭىسىپ, ەتەنە بولعان تاقىرىپ. سوندىقتان ءبىز ءدىن­دى ۇلىقتايتىن ەسكەندىردەن گورى قولىمىزداعى قيسساعا مازمۇنى جاعىنان ۇندەس كەلەتىن ادەبي كەيىپكەرگە كوبىرەك نازار اۋدارامىز.

قولىمىزداعى قيسسادا ەسكەندىر زۇل­قار­نايىننىڭ تۋعانىنان باستاپ يران مەن تۇرانعا ورتاق پاتشا بولعانىنا دەيىنگى وقيعالاردى قامتيدى. ءبىر ايتا كەتەر جايت, ەسكەندىردىڭ ومىرگە كەلۋى جايلى ءارتۇرلى, ءبىر-بىرىنە سايكەس كەل­مەيتىن دەرەك كوزدەرى بار. اۋەلى ەسكەندىردىڭ اكەسى كىم دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسەك. ءبىز اباي اتامىزدىڭ پوەماسىنان فيليپپ پاتشانىڭ بالاسى ەكەنىن بىلەمىز. ال نيزامي گەنجاۋيدىڭ ەڭبەكتەرىندە فيلحۋستىڭ (فيليپپ اتانىپ كەتكەن) ءوز كىندىگىنەن ۇرپاعى بولماعان. ءبىر شىرىلداققا زار بولىپ جۇرەدى ەكەن. كۇندەردىڭ بىرىندە اڭ اۋلاپ, ورداسىنا قايتىپ كەلە جاتقان جولىندا بۇزىلعان تامدى كورەدى. ىشىنە كىرسە ءبىر ايەل بالاسىن بوسانىپ, ءوزى قايتىس بولىپ كەتىپتى. شىرقىراپ جىلاپ جاتقان ءسابيدى باۋىرىنا سالىپ, بالا قىلىپ الىپتى. اتىن ەسكەندىر قويىپتى دەيدى. قولىمىزداعى قيسسادا دا ەسكەندىردى شەشەسى بۇزىلعان تامعا كەلىپ بوسانىپ, سول جەرگە قالدىرىپ كەتەدى. اسىراپ العان وگەي اپاسى سول تامنان تاۋىپ الادى. مۇندا ءبىزدىڭ نازارىمىزعا تۇسكەنى – كوپ نۇسقالاردا بۇزىلعان تامنىڭ كەزدەسۋى. قازاق فولكلورىندا بالانى توعىز جولدىڭ تورابىنان تاۋىپ الادى نەمەسە ساندىققا سالىنعان بالا سۋمەن اعىپ كەلەتىنى سياقتى نۇسقالار ءجيى كەزدەسەدى. ال شىعىستىق وتىرىقشى مادەنيەتتەن تامىر تارتقان «بۇزىلعان تام» ۇعىمى كۇيرەگەن وركەنيەتتىڭ حابارشىسى بولسا كەرەك. ەسكى مەن جاڭانىڭ ءولاراسىندا جاس ۇرپاق ومىرگە كەلدى, ەندىگىنىڭ ءامىرشىسى سول بولادى دەپ نىشان بەرىپ تۇرعانداي.

ال وزگە تاريحشىلار ەسكەندىردىڭ تەگىن يراننىڭ اڭىز داۋىرىندەگى كيان حاندىعىنىڭ پاتشاسى داراعا تىرەيدى. ولار ماكەدونيا پاتشاسى فيل­حۋس­تىڭ قىزىن دارانىڭ العانىن, كۇن­دەردىڭ كۇنىندە دارا ايەلىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالعانىن سەزىپ قالىپ توركىنىنە قايتارعانىن, سول قىزدان ەسكەندىردىڭ تۋعانىن اڭگىمەلەيدى. بىزدەگى قيسسانىڭ مازمۇنى وسى نۇسقاعا ۇندەس كەلەدى. قيسسا مەن «ەسكەندىرنامانى» سالىس­تىرعاندا كىسى اتتارىندا دا ازداعان ايىرماشىلىقتار بار ەكەنىن بايقايسىز. فيلحۋستىڭ ەسىمىن جۇمسارتىپ, قازاق تىلىنە يكەمدەپ بىلقىس دەپ اتاعان. دارانىڭ ەسىمى داراپ دەپ كەزدەسەدى. ال قيسسادا فيلحۋستىڭ قىزىن ناحىت سۇلۋ دەپ بەرەدى. «شاحنامەدە» دە وسى ناحىت ەسىمى كەزدەسەدى.

ءبىز كەيىپكەرلەردىڭ اتى قيسسادا قالاي بەرىلدى, سول نۇسقانى ساقتادىق. ءبىر جولعى قارىمتا قاندى شايقاستا ءۇرىمنىڭ پاتشاسى بىلقىس داراپتان ويسىراي جەڭىلەدى. حالقىنىڭ تەگىس قىرىلىپ, ءزاۋزاتىنىڭ ءوشىپ كەتپەۋى ءۇشىن داراپقا ەلشى اتتاندىرادى. جىل سايىن سالىق تولەپ تۇراتىن بولادى جانە ءوزىنىڭ قىزى ناحىتتى ەكى جۇرتتىڭ تاتۋلىعى ءۇشىن داراپقا اتاستىرۋعا كونەدى. ءارى قاراي ۇلان-اسىر توي-دۋمان. قىرىق نارعا قىزىلدى-جاسىلدى عىپ ناحىتتىڭ جاساۋىن ارتىپ يرانعا ۇزاتادى. ناحىت بەت بىتكەننىڭ سۇلۋى بولادى. جارىمەن ويناپ-كۇلگەن داراپ پاتشالىقتىڭ كوپ شارۋاسىن ءبىر جاققا قايىرىپ قويادى. بۇنى كورگەن ۋازىرلەرى بۇلاي كەتە بەرسە داراپ حالقىن ۇمىتادى دەپ ءبىر امالىن ويلاستىرادى. تاپقان شارالارى – ساحيپجامال ناحىتتى شاح داراپتان ايىرۋ. اقىرى ارامزا قۋلىقپەن ناحىتتى كۇڭنىڭ قىزى, تەكسىز تۇقىمنان ەكەن دەپ جالا جاۋىپ, ەكەۋىنىڭ اراسىن بولەدى. ناحىت توركىنىنە قايتارىپ الىپ كەلە جاتقان جولدا تولعاتادى دا, كولدەنەڭ كوزگە سەزدىرمەي التىن ايدارلى ءبىر ۇل تابادى. توعىز قابات تورقاعا وراپ, ەسكەندىر زۇلقارنايىن دەپ اتىن قويىپ, ەسكى تامعا قالدىرىپ كەتەدى.

وسىلايشا قيسسانىڭ قۇرىلىمى شيراپ, وقىرماندى يىرىمىنە تارتا بەرەدى. ەندى نە بولماق, سورلى بالانىڭ تاعدىر-تالەيى قالاي بولار ەكەن دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. قۇنداقتاۋلى ەسكەندىر قالعان ەسكى ويرانانىڭ ماڭىندا جالعىز ەشكىلى جارلى كەمپىر ءومىر سۇرەدى ەكەن. ءبىر كۇنى ەشكىسىن ساۋسا ءبىر جۇتىم دا ءسۇت شىقپايدى. ىستىقتا ۇزاپ جايىلا الماعان شىعار دەپ بىرنەشە كۇن كۇتكە­نىمەن ورىستەن جەلىنى تاعى دا بوس كەلەدى. اشىققان كەمپىر ەندى بادا باعىپ جۇرگەن بالالاردان سەزىكتەنىپ, سولارعا كەلىپ ويران سالادى. بالالار وزدەرىنىڭ نا­قاق ەكەنىن ايتىپ اقتالىپ مىنانى ايتادى:

«شايلاڭنىڭ ءبىر جاعىندا

شامالى جەر,

ءبىر ەسكى بۇزىلعان تام ويرانا بار.

ەشكىڭىز قويا بەرگەن سۇتىمەنەن,

توقتاماي ويراناعا ءجۇرىپ بارار.

كۇن باتىپ, اقشام ناماز بولعانىنشا,

شىقپايدى سول مەزگىلدەن قىلىپ قارار.

ءبىز كەشە كورەلىك دەپ بارىپ ەدىك,

بىلۋگە نە بار, نە جوق الىپ حابار.

الدىنا ەسىگىنىڭ جاقىن بارىپ,

قارادىق ار جاعىنا سالىپ نازار.

ىسقىرىپ بىزگە قاراپ تۇرا ۇمتىلدى,

جالتىلداپ نەشە قۇلاش ءبىر ايداھار.

تاۋ-تاۋعا جان ساۋعالاپ تىراعايلاپ,

قۇتىلدىق قاشىپ-بوسىپ

بولىپ ازار...».

ەشكىسىنىڭ نەدەن سۋالعانىن بىلمەك بولعان كەمپىر بالالاردىڭ ايتۋىمەن ەسكى تامعا كەلەدى. دەسە دەگەندەي بوساعادا كولدەنەڭ جاتقان اجداھا قاتتى ىسقىرىپ ايبات شەگەدى. بىراق قارسىلىق كورسەتپەستەن كەمپىر كەلگەننەن كەيىن تايىپ تۇرادى. سول جەردە ەشكىسىنىڭ باۋىرىنان قۇنداقتاۋلى بالانى كورەدى. ال ءسابيدىڭ جانىنا وزگە ءتىرى جاندى, ءزابىر كۇشتى جۋىتپاي تۇرعان ايداھار نەنىڭ بەلگىسى بولماق؟ ونى قيسسا بالانىڭ پەرىشتەسى ەدى دەيدى. بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن ىزدەپ ارعىقازاق تانىمىنداعى ايداھار كۋلتىنە از-كەم توقتالا كەتسەك.

ارعىقازاق ميفولوگياسىنداعى جىلان-ايداھاردىڭ توتەم, اتا-بابا رۋحى, ارۋاق, كومەكشى وبراز ەكەنىن زەرتتەگەن عالىم سەرىكبول قوندىبايدىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك, بۇل قيسساداعى ايداھاردىڭ الار ماڭىزىن اشا الامىز. س.قوندىباي ايداھار ميفولوگيادا ءۇش دۇنيەنىڭ زوومورفتى سيپاتىن جيناقتاعانىن ايتا كەلىپ بىلاي دەيدى: «ەرتەگىلىك ايداھار – ز ۇلىم كەيىپكەر, بۇل يران, اراب تۇسىنىگىندەگى «ايداھار» سوزىنە تولىق جاۋاپ بەرەتىن وبراز. ال «ايداھار» اتىن يەلەنگەن ەجەلگى تۇركىلىك, ءوز اتاۋى ۇمىتىلعان «باسقا ايداھار» وبرازى دا قازاق فولكلورىندا ساقتالعان. «باسقا ايداھار» – قازاق باتىرلىق ەپوسىندا كەزدەسەتىن جاعىمدى كەيىپكەر. «قارىم» تسيكلىندەگى «پاپاريا» جىرىندا باتىر كوپ جاۋدىڭ قورشاۋىندا, قيىن جاعدايدا قالعاندا ونىڭ اكەسى بابا تۇكتى شاشتى ءازىز ايداھار تۇرىندە كورىنەدى» دەپ ءارى قاراي جىردان ءۇزىندى كەلتىرەدى.

«بابا تۇكتى پىرلەرى,

ايداھار بولىپ كورىندى.

...ايداھار سوندا ىسقىردى,

ەن قالماقتى تىقسىردى.

ايداھاردى كورگەندە

پاپاريا باتىردىڭ

كوڭىلى سۋداي تاسادى.

...جاۋدىڭ بەتى قايتقان سوڭ,

كەتتى ايداھار جوق بولىپ...».

بۇل جەردەگى ايداھار ايقىن توتەمدىك سيپاتقا يە ەكەنىن ءبىز دە اڭعارىپ وتىرمىز. ءدال وسىنداي ايداھار-جىلان بەينەسى «وراق-ماماي» جىرىندا دا كەزدەسەدى. «پروتوتۇركىلەر جىلاندى جانە جىلان بەينەسىندەگى ايداھاردى قادىرلەگەن, وعان تاعزىم ەتىپ, توتەم, رۋح-يە دەپ ساناعان. بۇل – ەجەلگى پروتوتۇركى – دراۆيد-ەلام, شۋمەر ءداۋىرىنىڭ بىرلىگىنەن قالعان سەنىم. ويتكەنى يراندىقتار مەن العاشقى ءۇندى-اريلار جىلانعا قۇرمەت جاساماعان. ساق-سكيفتەردە دە جىلان – ايداھار كۋلتىنىڭ بولعانىن جىلان-قىز وبرازىمەن قاتار سكيف-سارمات­تاردىڭ اسكەري تۋلارى جونىندەگى ەجەلگى مالىمەتتەرى ارقىلى كورۋگە بولادى. ولار ماتا قيىندىلارىنان قۇرالعان الاباجاق ءتۇستى (الاشتىڭ الا تۋىن ەسكە ءتۇسىر) جالاۋ جاساعان, ءۇشبۇرىشتى ۇزىن جالاۋ جەل كەرنەگەندە جەلبىرەپ, الاباجاق جىلان نە ايداھارشا يرەلەڭدەگەندەي اسەر قالدىراتىن بول­عان...» دەگەن تۇجىرىمداما جاسايدى ميفولوگ س.قوندىباي. وسى پايىمداردى قورىتا كەلە, ءبىز بۇزىلعان ويرانادا ءسابيدى قورعاپ جاتقان ايداھاردىڭ شىن مانىندەگى ءزابىر كەلتىرۋشى اجداھا ەمەس ەكەنىن تۇسىنەمىز. قيسسادا ايتىلعانداي, ول بالانىڭ جانىن قاققان پەرىشتەسى نەمەسە ەسكەندىردى جەلەپ-جەبەپ جۇرگەن اتا-باباسىنىڭ ارۋاعى. قيسسادا ەسكەندىردىڭ كەسەك ءبىتىمىن, ەرەكشە بىتكەن تۇلعاسىن ارعى باباسى اڭىزعا اينالعان باتىر رۇستەمگە كوپ تەڭەيدى. ومىرگە ماڭدايى جارقىرىپ ءبىر پەرزەنت كەلسە, ونىڭ نىشاناسى دا بو­لەك بولاتىنىن ءبىز قازاق ادەبيەتىنەن جاق­سى بىلەمىز. وسىلايشا قيسساداعى كەيبىر ۇعىم­دار ۇمىت بولا باستاعان ارعىقازاق تۇسىنى­گىنە قاراي بويلاتىپ, تەرەڭگە قۇلاش سەرمەيدى.

قيسسانىڭ كوركەمدىك يدەياسى دا قازاق بولمىسىنا ساي جاسالعان. «ەسكەندىرنا­مادا» دارا مەن ەسكەندىر پاتشالار ءبىر-بىرىنە سوعىس اشىپ, قيساپسىز ادام ولەدى, قان سۋداي اعادى. ال ءبىزدىڭ قولى­مىزداعى قيسسا تىڭداۋشىسىنىڭ جۇرە­گىن قانعا بىل­عامايدى. جۇرەك ەلجى­رە­تەر باسقا شەشىمىن تاۋىپ, قيسسا­نىڭ قۇرىلىمىن ءتىپتى دە شىمىرلاتا تۇسە­دى. ءبىز ءارى قاراي قيسسا جايلى تالقى­­نى وقىر­ماننىڭ ءوز قۇزىرىنا قالدىر­دىق. سيۋجەتىنىڭ سونىلىعى, كومپوزي­تسيا­سى­نىڭ شىمىرلىعى جاعىنان بۇرىن-سوڭدى جارىق كورىپ كەلە جاتقان جىر-داستان­داردان ءبىر كەم ەمەس دەپ ايتا الامىز.

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ