ماسەلەن, جاڭا ەرەجەگە سايكەس ءۇي تاراقاندارى كەپتىرىلىپ, ۇنتاق تۇرىندە ءتۇرلى نان, ماكارون, قۋىرىلعان ونىمدەرگە جانە دامدەۋىشتەرگە قوسىلادى. بىراق بۇل زاڭ ەشكىمدى دايىن تاعام تۇرلەرىن ازىرلەۋدە جاندىكتەردى قوسۋعا ماجبۇرلەمەيدى. دەگەنمەن دۇكەن سورەلەرىندە ەندى قۇرامىندا قۇرت-قۇمىرسقاسى بار جانە ودان ادا ەكى ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى پايدا بولادى. تۇتىنۋشى تالعامىنا قاراي ۇناتقان ءونىمدى ءوزى تاڭدايدى. ءوز كەزەگىندە ەۋروپالىق تاعام ءوندىرىسىنىڭ ساراپشىلارى جاندىكتەن جاسالعان ازىق-ت ۇلىك نارىعى كولەمدى ەمەس ەكەنىن, ەندى جاندانىپ كەلە جاتقانىن ايتادى.
ەۋروپا ونىمدەرى الەمنىڭ بارلىق ەلىنە تارايدى. الداعى ۋاقىتتا جاندىك قوسىلعان تاعامداردىڭ دۇكەن سورەلەرىندە پايدا بولاتىنى اقيقات. سول ءۇشىن داستۇرىندە قۇرت-قۇمىرسقا جەۋ دەگەن اتىمەن جوق كوپتەگەن ەل, سونىڭ ىشىندە مۇسىلمان مەملەكەتتەرى ەۋروپانىڭ بۇل قادامىنا سەسكەنىپ قاراي باستادى. ءتىپتى, قاتار مەملەكەتى باتىستان كەلەتىن مۇنداي تاعامداردى كىرگىزبەۋ جونىندە رەسمي تۇردە ارنايى زاڭ قابىلداپتى.
ال قازاقستاننىڭ بۇل ماسەلەگە ۇستانىمى قانداي؟ بۇل جونىندە ءالى ەشقانداي مالىمدەمە جاسالمادى. بىراق ءبىر انىعى, جىبىرلاعان جاندىكتى جەۋ بىلاي تۇرسىن, سول ءسوزدى ەستىگەننەن جۇرەگى اينيتىن ءبىزدىڭ قازاق باتىستىڭ جاڭا «تاماقتانۋ ۇلگىسىن» ەشقاشان قابىلداي قويماس. بىراق ەلىكتەگىش حالىقپىز عوي. ونىڭ ۇستىنە ەۋروپانىڭ ستاندارتتارىنا كوبىرەك ارقا سۇيەيتىنىمىز تاعى بار.
نەگە باتىس جۇرتىنىڭ قۇرت-قۇمىرسقاعا اۋەستىگى ويانىپ كەتتى؟ بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, جاندىكتەر, بىرىنشىدەن, دەليكاتەس سانالادى, ەكىنشىدەن, كەيبىر تۇرلەرى پروتەين مەن مايعا جانە دارۋمەندەر مەن تالشىققا, مينەرالدارعا اعزاسى باي كورىنەدى. مۇنداي زەرتتەۋدى بۇۇ-نىڭ قۇرامىنداعى ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ (FAO) ارنايى ساراپشىلارى دا جۇرگىزىپتى. سونداي-اق جاندىكتەردىڭ بويىنداعى پروتەين, ياعني اقۋىزى ءتورت مالمەن جانە كۇركەتاۋىقپەن بىردەي ەكەن. ال قۇرت-قۇمىرسقانى باعۋعا قاجەتتى الاڭ مەن ازىققا كەلسەك, ونىڭ كولەمى مال جانە قۇسپەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە از بولادى. ماسەلەن, مامانداردىڭ زەرتتەۋىنشە ءۇي تاراقانىن اسىراۋعا كەتەتىن ازىق كولەمى تاۋىققا قاراعاندا 12 ەسە تومەن ەكەن. الايدا ەكەۋىنىڭ دە بەرەتىن پروتەين مولشەرى بىردەي. ءبىر قىزىعى, FAO-نىڭ رەسمي سايتىندا «جاندىكتەر جەۋگە جارامدى دەگەن پىكىردى قابىلداۋعا دايىن بولىڭدار» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاريالانىپتى. وندا قۇرت-قۇمىرسقانى قورەك رەتىندە پايدالانۋدىڭ 4 سەبەبى جانە ونىڭ ادامزات ءۇشىن اشتىققا ۇشىراپ قالماۋدىڭ جولى ەكەنىن, سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى بويىنشا كەڭ مۇمكىندىكتەردىڭ اشىلاتىنى تۋرالى ايتىپتى. سول ءتورت نەگىزگى ۋاجگە توقتالساق, بىرىنشىدەن, جاندىك تە – ازىقتىڭ ءبىر ءتۇرى. ەكىنشىدەن, تابيعاتتاعى بۇكىل تىرشىلىك يەسىنىڭ دەنى جاندىكپەن قورەكتەنەدى. ۇشىنشىدەن, ەكونوميكالىق جاعىنان وتە ءتيىمدى. تورتىنشىدەن, اينالامىزدى قورشاعان جاندىك بولعاندىقتان, ولاردىڭ قورى كوپ, ياعني قۇرت-قۇمىرسقادان بولعان ازىق-ت ۇلىك شيكىزاتى تاۋسىلمايدى. بۇۇ ساراپشىلارىنىڭ مالىمەتىنشە الەمدە جەۋگە جارامدى جۇزدەگەن جاندىك بار ەكەن. FAO ماماندارى وسى تۇستا تايلاند ەلىن مىسالعا كەلتىرەدى. تايلىقتاردىڭ ءداستۇرلى اس ءمازىرىن ءۇي تاراقاندارى مەن دەرناسىلدەرسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. سونىمەن قاتار قىزىل زاۋزا قوڭىزى كەيبىر ازيا ەلدىرىندە ۇلتتىق اس بولىپ سانالادى جانە ودان دايىندالاتىن تاعامنىڭ دا باعاسى قىمبات بولىپ كەلەدى. سول سەكىلدى افريكانىڭ كونگو مەملەكەتىندە ادامدار جاڭبىرلى ماۋسىمدا دەرناسىلدەردى كۇندەلىكتى نەگىزگى اس رەتىندە پايدالانادى. وسىعان قاراي بۇگىندە ەۋروپا مەن اقش-تىڭ اسحانالارىندا كەلۋشىلەرگە جاندىكتەن تۇراتىن اس ءمازىرى ۇسىنىلا باستادى.
باتىستىڭ رەسمي باسپاسوزىندە ايتىلمايتىن بەيرەسمي دەرەكتەرگە قۇلاق تۇرسەك, مۇنداي باستامانىڭ پايدا بولۋىنا ەۋروپالىقتاردىڭ كەيىنگى جىلدارى وزگەرىسكە ۇشىراعان ىشكى سەنىمدەرى, نانىم-تۇسىنىكتەرى سەبەپ بولعانعا ۇقسايدى. قازىر كارى قۇرلىق حالقى وزدەرىنشە گۋمانيستىك تۇرعىدا ويلاپ, ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ەتىن جەۋگە بولمايدى دەگەن سەكىلدى ۇستانىمدارمەن ءومىر سۇرۋگە كوشىپ جاتىر. بۇل سولشىلدىق كوزقاراس بيلىك باسىنداعى ازاماتتار مەن پارتيالاردىڭ دا رەسمي ۇستانىمى بولىپ سانالادى. ەۋروپاداعى جاسىلدار قوزعالىسى دا وسىنداي سولشىلدىق كوزقاراستىڭ ءبىر تارماعى دەۋگە بولادى. سونىڭ سالدارىنان بۇگىندە ەۋروپادا ءتورت ت ۇلىكتىڭ, قۇستىڭ ەتىن ءوندىرۋ بىرتىندەپ قولدان تومەندەتىلىپ جاتقان سىڭايلى. بۇعان قوسا وسى كۇندەرى ەۋروپالىق تاعامتانۋشى عالىمدار جالپى اسقا كوزقاراستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت دەگەندى ايتىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى لاريس گەنريك لۋ حيكمان: «بيولوگيالىق ولشەممەن الىپ قاراعاندا تاعامنىڭ بارلىعى قۇرامى جاعىنان بىردەي. بۇل جەردەگى ايىرماشىلىق – اس مادەنيەتىندەگى ۇستانىمدار. بىراق مادەنيەت تە زامانىنا قاراي وزگەرىپ وتىرادى. ماسەلەن, ەۋروپالىقتاردىڭ اتا-بابالارى ەرتە كەزدە, ءتىپتى ورتا عاسىردىڭ وزىندە جاندىكتەرمەن قورەكتەنىپ كەلدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە ەكونوميكالىق جانە باسقا دا تۇرعىدان كەلگەندە دۇرىس كوزقاراسپەن قاراۋىمىز كەرەك», دەگەندى ايتادى.
دەي تۇرعانمەن, جاندىك جەۋدى قالامايتىندار سانى جەر بەتىندە ءالى دە كوپ. وسى رەتتە كەيبىر ماماندار ەسكەرتپە رەتىندە الدەن حالىقتىڭ نازارىن وسى ماسەلەگە قاراي بۇرىپ, دابىل قاعىپ جاتىر. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ەرتەڭگى كۇنى تۇتىنۋشىلاردىڭ قاي ءونىمنىڭ قۇرامىنا قۇرت-قۇمىرسقا قوسىلعان, قوسىلماعانىن, اجىراتۋى مۇمكىن بولماي قالادى. ماسەلەن, ۇنتاقتالعان جاندىكتى كادىمگى ۇننىڭ اراسىنان قالاي اجىراتىپ الاسىز؟ باسقا ونىمدەر بويىنشا دا جاعداي وسى سەكىلدى بولماق. ماسەلەن, شۆەيتساريادا يسانتۋ دەگەن كومپانيا 2017 جىلدان بەرى ۇن, كۇرىش جانە وسىمدىك قۇرتىنان جاسالعان دايىن ەت ءونىمىن ونداعان ساۋدا ورىندارى مەن دامحانالارعا ساتىپ كەلگەن. ەندەشە دۇكەننەن شەتەلدىك تاعام تۇرلەرىن ساتىپ الاردا الداعى ۋاقىتتا مىندەتتى تۇردە قۇرامىن وقۋدى ۇمىتىپ كەتپەڭىزدەر.
شىمكەنت
