كۇل-قوقىستى كادەگە جاراتۋ قاي جاعىنان دا ءتيىمدى

مىنە كوردىڭىز بە, وتاندىق ونەر­­كاسىپتە قانشاما تابيعي باي­لىق اياق استىندا شاشىلىپ, ىسكە جاراعىسىز بولىپ جاتىر. گلينوزەم, مەتالل كونتسەنتراتتارى, ءتۇرلى قازبا بايلىقتار مەن سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار – ءىرى بيزنەستىڭ عانا قاۋقارى جەتەتىن وندىرىستەر. وكىنىشكە قاراي, كەڭەس وكىمەتىنەن بەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جەرگىلىكتى زاۋىتتار مەن فابريكالار, كەن ورىندارى, ەنەرگەتيكالىق كەشەن­دەر وندىرىستەن شىققان كۇل مەن قوجدى وڭدەۋدى بۇگىندە ۇمىت قال­دىرعان سىڭايلى. ەرتىس-بايان اۋماعىندا تەك بىرنەشە ونەركاسىپ «جا­سىل ەكونوميكا» قاعيدالارىن ۇستانىپ وتىرعانىن بايقايمىز.

وزگەلەرىندە ونداعان جىل بويى جي­نالعان وندىرىستىك قال­دىقتار تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جا­تىر. ءوڭىردىڭ ەكولوگيا­سىنا اسا زياندى, ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ-قاتەرى مول بۇل ۇيىندى­لەردىڭ تاع­دىرى ءالى كۇنگە شەشى­لەر ەمەس. ونىڭ ۇستىنە كەيىنگى ون-ون بەس جىلدا پاۆ­لودار وبلىسى قورشاعان ورتانى لاس­تايتىن شىعارىندىلار بو­يىنشا ەلىمىزدە كوش باستاپ تۇر. ءوندىرىس قالدىقتارى مەن ءتۇر­­لى كۇل-قوقىستاردىڭ 30 پايى­زى, ياعني 730 مىڭ تونناسى وسى ايماققا تيەسىلى. ال وتىن-ەنەرگەتيكا سالا­سىنداعى بۇل كورسەت­كىش­تەر­دىڭ ۇلەسى ءتىپتى سوراقى – 65 پايىزدان اسادى. ەكولوگتەردىڭ پايىمداۋىنشا, ايماقتا شامامەن 700 ملن تون­ناعا جۋىق وندىرىستىك قالدىق جينالىپ قالعان.

تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور الەك­ساندر ميكوۆ كۇل-قوقىستى ەكولوگيالىق تاسىلمەن جويۋ­دىڭ ءتيىمدى جولدارى بار ەكە­نىن اي­تادى. باستىسى, بۇل – كادىم­گىدەي تابىس الىپ كەلەتىن ەكونوميكالىق ءتا­سىل.

ساتباەۆ اتىنداعى ەكىباستۇز ين­جە­نەرلىك-تەحنيكالىق ينستيتۋتىندا قىز­مەت ەتكەن جىلدارى عالىم ءبىر توپ وقىمىستىمەن بىرلەسىپ, جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارىنان شى­عاتىن ميكروسفەرانى قايتا وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن ويلاپ تاپقان. ول بويىن­شا پاتەنتتەرى دە بار. ەگەر الگىنى وندىرىسكە ەنگىزسەك, ەكىباستۇزداعى ماەس-تەر مەن جەو-لاردان شىق­قان قوجدان مەتالداردى ايىرىپ قانا قويماي, جىلۋ ساقتاعىش ماس­تيكانى دا دايىنداۋعا بولادى ەكەن. ەكىباستۇزدىڭ جىلۋ جۇيەسىندەگى اپات كەزىندە جەو مەن جەرگىلىكتى اكىم­دىك دالاداعى ماگيسترالداردى وقشاۋ­لاۋ ءۇشىن يمپورتتىق ونىم­دەرگە كوپ شى­عىندانعانى ءمالىم. ال ءوزىمىزدىڭ كۇل-قوقىستى كادەگە جاراتار بولساق, ودان الىن­عان وقشاۋلاعىش ماتەريال­دار شەتەلدىك ماستيكاعا قاراعاندا ءۇش ەسەگە ار­زانعا ءتۇسىپ, توزىمدىلىگى جا­عى­نان ءداس­­تۇرلى جىلىتقىش جۇيە­سىنەن بەس ەسەگە اسىپ تۇسەر ەدى. بۇل – ءبىر عانا مىسال.

– قازاقستانداعى كومىرمەن جۇ­مىس ىس­تەيتىن جىلۋ جانە ەلەكتر ستانسالارى جىل سايىن ميلليون­داعان توننا كۇل مەن قوجدى ءۇيىپ جاتىر. ال ودان بولىنەتىن زياندى بولشەكتەر توپىراق قاباتىنا ءتۇسىپ, جەرگە سىڭبەگەنى اۋاعا ۇشىپ, ادامدار مەن جان-جانۋارلاردىڭ اعزاسىن زاقىمدايدى. داۋاسى جوق وبىر اۋرۋلارى سونىڭ اسەرىنەن تۋىن­داپ جاتقانىنا داۋ جوق. الاي­دا قالدىقتاردىڭ ادام دەن­ساۋ­­لى­عىنا ءتوندىرىپ وتىرعان قا­تەرى جو­­­نىندە عىلىمي, جۇيەلى باعا­لاۋ­لاردىڭ جاسالمايتىنى – وتە كۇماندى دۇنيە. ناقتى تسيفرلار مەن فاكتىلەر كورسەتىل­مەگەن سوڭ, قاۋىپتىلىك دەڭگەيىن ايتا المايمىز. دەي تۇرعانمەن, قوج بەن كۇلدى با­عالى شيكىزات رەتىندە پايدالانۋدى ادامزات بالاسى باعزى زاماننان يگەرگەن. قۇرىلىس پەن حالىق مەديتسيناسىندا ول كەڭىنەن قولدانىلادى. بىلايشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز جينالىپ قالعان قوقىستىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن اسەرىن جۇيەلى تۇردە ازايتۋعا تىرىسقان. كومىر ەنەرگەتيكاسى پايدا بولعالى بەرى وندىرىستىك قالدىقتاردى با­قىلاۋ مۇمكىن بولماي قالدى. قازىرگى كۇنى ول كەڭ اۋقىمدى قاۋىپكە اينالىپ وتىرعانىن جاسىرماۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە عالىمداردىڭ ويلاپ تاپ­قان تەحنولوگيالارىن پايدالانىپ, ارزان جولمەن ءتيىمدى بيزنەس تە قۇرۋعا بولادى. مەن ساتباەۆ اتىنداعى ەكىباستۇز ين­جەنەرلىك-تەح­­نيكالىق ينستيتۋتىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندە استانادا ءبىزدىڭ جو­بامىز بويىنشا پولشالىق كومپانيا قوج وڭدەيتىن زاۋىت تۇر­عىزدى. ءسويتىپ, ونداعى №2 جەو-دان شىق­قان قوجدان اليۋموسيليكاتتى ميكروسفەرانى ايىرۋ مۇمكىندىگى تۋدى. بۇل ءونىم جالپى كۇلدىڭ جەڭىل فراكتسياسى بولعاندىقتان, ول جەلمەن الىسقا ۇشىپ, جاقىن جەردەگى مال جايىلىمدارىن, قالا ماڭىنداعى اۋماقتاردى لاستايتىن. ميكروسفەرانىڭ ءوزى – بى­رەگەي ءارى باعالى شيكىزات. وكى­نىشكە قاراي, بۇگىندە ەلىمىزدە كوپ­تەپ وندىرىل­گەنىمەن باسىم بولىگى ەكس­پورتقا كە­تىپ جاتىر. سوندىقتان ونى وزى­مىزدە وڭدەپ, دايىن ونىمدەر شى­عاراتىن ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋ قاجەت, – دەيدى عالىم.

اليۋموسيليكاتتى ميكروسفەرا بۇ­گىندە ەكىباستۇز بەن اقسۋ وڭىر­لەرىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن اق­شا تابۋدىڭ ەڭ وڭاي ولجا­سىنا اينالىپ تۇرعانى دا جا­سىرىن ەمەس. جەرگىلىكتى جۇرت پەن رەسمي كومپانيالار «قاراسور» كولىندە جينالىپ قالعان حيميالىق ەلە­مەنتتى ءسۇزىپ, قاپقا سالىپ وت­كى­زە­دى. تونناسى «قارا نارىقتا» 160-200 مىڭ تەڭ­گەگە باعالاناتىن شيكىزاتتىڭ كە­رەمەتتىلىگى ونىڭ سالماعىنىڭ جەڭىل بولۋى مەن بەرىكتىگىندە جاتىر. الەم­دەگى مۇناي ءون­دىرۋشى كومپا­نيالار ميكروسفەرانى بۇر­عى­لاۋ ۇڭعىمالارىنا قۇياتىن بەتونعا قوسادى. ارنايى قوسپا قۇرامىندا ول تسەمەنتتى بەتوندى وتە بەرىك ەتىپ قاتىرىپ تاستاي الادى. سوندىقتان كاسپي تەڭىزى ماڭىنداعى مۇناي وندىرەتىن ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە ءبىز­دىڭ مەم­لەكەتىمىزدە ول اسا سۇرا­نىسقا يە. «قاراسوردان» ءبىر ماۋسىمدا رەسمي جولمەن 20 مىڭ تونناعا دەيىن ميكروسفەرا ءسۇزىپ الىناتىنىن ەسكەرسەك, ميللياردتاعان تەڭگە سىرتقا كەتىپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولار.

نەگىزى بۇگىندە «جاسىل ەكونوميكا» قاعيداسىنا ۇمتىلىپ وتىرعان وتاندىق وندىرىستىك كاسىپورىندار بارشىلىق. الاي­دا تاۋ-كەن جانە ەنەرگەتيكا سالاسىنا كەلگەندە بۇل ارادا ۇلكەن ءبىر ماسەلە تۋىندايدى. شەتەلدىك ينۆەستورلار بۇل سا­­لا­عا اقشا قۇيىپ, ۇيىندىلەردى وڭدەۋگە ەمەۋرىن تانىتقانىمەن جەو-لار مەن كومىر كەنىشتەرىنىڭ قوجايىندارى اسا بەيىلدى ەمەس. مىناداي پارادوكستى احۋال بار: جەرگىلىكتى ستانسالار وزدەرىنىڭ كۇل-قوقىسىن قايتا وڭدەۋشىلەر ساتىپ السىن دەگەن تالاپ قويادى. ال الەم­دىك تاجىريبەگە زەر سالساق, دامىعان ەلدەر­دە بۇل ۇدەرىس باسقاشا جۇرەدى ەكەن. ماسەلەن, ەۋروپا مەن اقش-تا جەو قوجدى اۋەلى سۇرىپتاپ, سەر­تيفيكاتتاعان كۇيدە جەكە-جەكە ءۇيىپ, بەلگىلى ءبىر ءونىم وندىرىسىنە قاراي ءبولىپ قويادى. ياعني وڭدەۋشى كومپانيا­لار ونى دايىن كۇيىندە ساتىپ الىپ كەتەدى. سەرتيفيكاتتالعان سۇرىپتارعا كىرمەي قالعان قالدىق قوجدى ستانسا وزگە كومپانيالارىنا ۇسىنىپ, ونىڭ تاسىمال شىعىنىن ءوزى كوتەرەدى. مىنە, ءون­دىرۋشىنىڭ دە, وڭدەۋشىنىڭ دە كوڭىلى توق دەگەن وسى. ستانسا بۇل ادىستەن قو­سىمشا تابىس تاپپاسا, ۇتىلمايتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.

بۇل ارادا تاعى دا الەكساندر مي­­كوۆ­تىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇر­گەندى ءجون كوردىك. عالىمنىڭ پىكى­رىنشە, قازاقستانعا تەح­نوگەندى قالدىقتاردىڭ بىرىڭعاي رەەسترىن قۇرۋ كەرەك. جۇيە ۇيىندىلەردى پاي­دالانۋدىڭ قولجەتىمدى تەحنو­لو­گيالارىنا قول جەتكىزۋگە مۇم­­كىندىك سىيلار ەدى. بۇل تۋرالى ەكو­­لوگيالىق كودەكستە دە ايتىل­عان. ال ەڭ باستىسى, قازاق­ستاندىق تەح­نولوگيانى دامىتۋعا, عىلىمي ازىرلەمەلەرگە بيۋدجەتتەن قارا­جات بولۋگە جاعداي تۋدىرار ەدى. سىرت­تان كەلەتىن ينۆەستور عىلىمي زەرتتەۋلەر ءۇشىن اقشا قۇيمايتىنى ايدان انىق. ال مەملەكەت سالاعا سالعان قارجىسىن كەيىن ەسەلەپ قايتارىپ الاتىنىنا كۇمان جوق.

– ءبىز قازاقستانداعى قوج ۇيىن­­­دىلەرىن جويۋعا ەكولوگيالىق قاۋىپ­سىزدىك تۇر­عىسىنان عانا ەمەس, ەكونوميكانى دامىتۋ مىندەتى بويىنشا دا قاراۋعا ءتيىسپىز. مۇنى ناقتى مىسالدار رەتىندە ايتىپ بەرەيىن. ەڭ اۋەلى ءبىز اليۋميني ءوندىرىسى ءۇشىن گلينوزەم الامىز. ودان جىلۋساقتاعىش ماستيكا ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن قۇ­رۋعا بولادى. قىتايدا, ماسەلەن, كومىردىڭ ك ۇلىنەن گلينوزەم الاتىن كاسىپ­ورىن جۇمىس ىستەيدى. وندا ءون­دىرىلىپ شىققان ءونىمنىڭ وزىن­دىك قۇنى ارزان, ياعني توپىراقتى قو­پارىپ بوكسيت قازۋدىڭ قاجەتى جوق. دالادا شاشىلىپ جاتقان ۇيىندىلەردەن كەرتىپ الا بەرەسىڭ. پاۆلودار قالاسىندا ورنالاسقان «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق-نىڭ كۇل ۇيىندىلەرىندە جالپى كولەمى 100 ملن توننادان اساتىن قوج جاتىر. ونىڭ قۇرامىندا كەمىندە 20 پايىز اليۋميني بار دەگەننىڭ وزىندە ءبىز قۇر جاتقان ۇيىندىلەردەن 20 ملن توننا بوكسيت الىپ شىعا الادى ەكەنبىز. بۇل تۇرعىدا لوگيس­تيكا ۇتار ەدى. ەكولوگيالىق ساياسات­تى وزگەرتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ مەم­لەكەت­تىك ستاندارتتارىمىزعا, قۇ­رىلىس نورمالارى مەن ەرەجە­لەرى­نە جۇيە­­لى كوز­قاراس كەرەك. وسى ار­قىلى كاسىپورىن قوجايىن­دارىن جەر­­­گىلىكتى ەكولوگياعا جاۋاپ­كەر­شىلىك­پەن قاراۋدى ۇي­رەتەمىز, – دەيدى الەك­ساندر گريگورەۆيچ.

تۇراقتى دامۋ – بۇل ەكولو­گيالىق قاۋىپسىزدىك, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق جانە ەكونوميكالىق ءوسىم فاكتورلارى تەپە-تەڭدىگىنىڭ ساقتالۋى. الەم­نىڭ دامىعان مەم­­لە­كەتتەرىندە بۇل ۇشتاعانعا اي­رىقشا كوڭىل اۋدارىلاتىنى دا شىن. وكىنىشتىسى, بۇل سالا­داعى وتاندىق ەكونوميكالىق-ەكو­لو­گيالىق قوزعالتقىشتى وتالدىرۋ ازىرشە مۇم­كىن بولماي تۇر. ۇيىندىلەردى قايتا وڭ­دەۋ ءىسى ۇساق كاسىپورىنداردىڭ ونى قۇ­رىلىس سالا­سىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن پايدالانۋىمەن كورىنىس تاۋىپ قانا كەلەدى. الايدا ەكىباستۇزداعى تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ, ونداعان شا­قى­رىمعا ۇلاسىپ جاتقان كومىر قالدىقتارى مەن ەنەرگەتيكالىق نىسانداردان شىققان قوجدىڭ ۇيىندىلەرىن ازاي­تۋ ءۇشىن بۇل تىرلىك تامشىداي عانا بولىپ كورىنەتىنى انىق. ەكو­لوگ­تەر وڭىرىمىزگە كۇل-قوقىستى قاي­تا وڭدەيتىن ءىرى ۇيىم­دار قاجەت ەكە­نىن ءجيى ايتادى. بۇل مەتاللۋرگيا, قۇرىلىس, ماشينا جا­ساۋ, جەر بارلاۋ جانە پايدالى قاز­بالار سالالارىن بىرىكتىرۋى كەرەك.

تۇيىندەي ايتساق, وبلىستا جىل سايىن كۇل-قوج ۇيىندىلەرىنەن شامامەن 7,5 ملن توننا پايدا بولادى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر جەرگىلىكتى كاسىپورىندار ونىڭ شامامەن جيىرمادان ءبىر بولىگىن عانا وڭدەپ وتىرعانىن راستايدى. ونىڭ ۇستىنە جىلدار بويى ۇيىلگەن 700 ملن توننا قالدىقتىڭ ماسەلەسى دە شە­شىلمەگەن. سوندىقتان بۇل – كەلەڭ­سىز جايت ەكولوگيا مي­نيسترلىگىنەن تەك پاۆلودار وبلىسىنا ەمەس, تۇ­تاس قازاق­ستاننىڭ يگىلىگى ءۇشىن ۇيىن­دىلەردى قايتا وڭدەۋ­دىڭ جاڭا سترا­تە­گياسىن ءتۇزۋ­دى تالاپ ەتىپ تۇر­عانداي.

پاۆلودار وبلىسى