ۇلكەن مۇددە: شاعىن مەملەكەتتەرمەن بايلانىستىرادى

بەليزبەن بايلانىس

بەليز مەملەكەتىمەن قازاقستان 2013 جىلى 7 قاراشادا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. ەكىجاقتى بايلانىستىڭ بىرلەسكەن رەسمي قۇجاتىنا قازاقستاننىڭ ۆاشينگتون قالاسىنداعى ەلشىلىگىندە قول قويىلدى. وسىدان باستاپ ەكى ەل اراسىندا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ءوزارا ىنتىماقتاستىق ورنادى. جالپى, بەليز قازاقستانمەن ەنەرگەتيكا مەن ەكوتۋريزم سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىردى.

الايدا وسى بايلانىس ورناعان ون جىل ىشىندە ەكى ەل اراسىندا ەكونوميكالىق سالادا ايتارلىقتاي الىس-بەرىس جوق. بەليز مەملەكەتى نەگىزىنەن سىرتقا قانت قۇراعىن, بانان, تسيترۋس تەكتەستەرىن, كيىم, تەڭىز ونىمدەرى مەن اعاشتى ەكسپورتتايدى. بۇل ونىمدەردى قازاقستان وزگە ەلدەردەن الادى. جالپى, ەلدىڭ بacتى 10 caۋدa cepiكتeci بap. Oلap – Peceي, قىتaي, يتaليا, Oڭتۇcتiك كopeيا, فpaنتسيا, نيدepلaند, تۇpكيا, وزبeكcتaن, يcپaنيا, شۆeيتسapيا. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق تاۋارلاردى وتكى­زۋ­دىڭ نەگىزگى نارىقتارى قىتاي, يتاليا جانە رەسەي بولىپ كەلەدى. سونداي-اق بەج, ەو جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنە جەتكىزۋ كولەمى ارتىپ كەلەدى.

جالپى, بەليز ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسى قۇرايدى. وسى ورايدا, ەكى ەل اراسىندا مادەني جانە تۋريزم سالاسى دامىپ كەلەدى. بەليز­دىڭ باستى تابىس كوزى – تۋريزم. جەر-جەردەن كەلگەن تۋريستەر ەلگە كورىكتى جەر­لەر­دى كورۋگە, سۋعا تۇسۋگە جانە بالىق اۋلاۋعا, بەليزدىڭ ادەمى كۋرورتتارىندا دەمالۋعا كەلەدى. ونىڭ ەڭ تانىمال اتولل تەرنەففە, سان-پەدرو, سان-يگناسيو, كەي كولتەر جانە پلاتسەنتسيا سەكىلدى تانىمال كۋرورت­تىق جەرلەرى وتانداستارىمىزدىڭ دە­ما­لۋعا باراتىن جەرلەرىنىڭ بىرىنە اينا­لىپ كەلەدى.

وسى ورايدا وتكەن جىلدىڭ اياعىندا قازاق­ستان مەن بەليز سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىكتەرى ۆيزاسىز رەجىم ورناتۋعا باي­لانىستى كەلىسسوز جۇرگىزدى. بۇل كە­لى­سىم نەگىزىندە ەكى مەملەكەتتىڭ ازامات­تارى ءبىرىنشى كەلگەن كۇننەن باستاپ ءاربىر 180 كۇندىك كەزەڭ ىشىندە ەكىنشى تاراپ مەم­لەكەتىنىڭ اۋماعىنا 30 كۇنگە دەيىن ۆيزاسىز كىرۋگە, شىعۋعا, ترانزيت­پەن وتۋگە جانە ەلدە بولۋعا مۇمكىن­دىگى بار. ماسەلەن, ەكىنشى تاراپتىڭ مەم­لەكەتى اۋماعىندا 30 كۇننەن استام بولۋعا نيەت بىلدىرگەن ازاماتتار ونىڭ اۋما­عىندا ەڭبەك نەمەسە كوممەرتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا نە وسى ەلدىڭ ديپ­لو­ماتيالىق وكىلدىگىنەن نەمەسە كون­سۋل­دىق مەكەمەسىنەن ءتيىستى ۆيزا الۋعا مىندەتتى. سونىمەن قاتار نەگىزدەمەدە قۇ­جاتقا قول قويۋ ەلدەر اراسىنداعى تى­عىز ىنتى­ماقتاستىقتى نىعايتۋعا جانە ديپ­­لوماتيالىق, قىزمەتتىك تولقۇجات يە­لەرى ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن ۆيزاسىز ءتارتىپ ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بەليز – ورتالىق امەريكانىڭ سولتۇس­تىك-شىعىسىندا ورنالاسقان مەملەكەت. ەلدىڭ نەگىزگى ءتىلى اعىلشىن, الايدا بۇل ءتىلدى حالىقتىڭ 4 پايىزى عانا قولدانادى. ەلدىڭ 75-80 پايىزى بەليزدىك كرەول تىلىندە سويلەيدى. بۇل ءتىل جەرگىلىكتى حالىق ءتىلى. ونداعى حالىقتىڭ 49,6%-ى كاتوليكتەر, 27%-ى پروتەستانتتار, 9,4%-ى اتەيس­تەر جانە 14%-ى وزگە ءدىندى ۇستانادى. مەملەكەت اعىلشىن كولونياسىنان 1981 جىلى 21 قىركۇيەكتە تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. وسىعان قاراماستان ەلدە 1500 اعىلشىن اسكەرى قالىپ قويدى. ول 1992 جىلى گۆاتەمالانىڭ ءوز تالاپتارىنان باس تارتقاننان كەيىن عانا شىعارىلدى. 1981 جىلدان باستاپ بۇۇ مۇشەسى جانە 1991 جىلدان امەريكا ەلدەرىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى.

1970 جىلعا دەيىن استاناسى بەليز قالاسى بولىپ كەلدى. بۇل قالا بىرنەشە رەت داۋىلدان جانە سۋ تاسقىندارىنان جاپا شەكتى. 1961 جىلى بولعان جويقىن داۋىل­دان كەيىن بەليز قالاسىنان وڭتۇستىك-با­تى­سىن­­داعى 80 شاقىرىم جەردە بەل­موپان قالاسىن سالا باستادى. 1970 جىلى بۇل قالا ۇلتتىق رەزيدەنتسياعا اينال­دى. بەليزدىڭ ەلدى باسقارۋ جۇيەسى پارلامەنتتىك-دەمو­كرا­تيالىق ۆەستمينستەر جۇيەسىمەن جا­سالعان. ەلگە ۇلىبريتانيا مونارحى باسشىلىق جاسايدى, ول گەنەرال-گۋبەرناتور اتاعىن يە. ال اتقارۋشى بيلىك جۇ­يە­سىنە ۇكىمەت يە, ۇكىمەتتى پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىنا تاعايىندالاتىن ادام باسقارادى.

بۋتان پاتشالىعى

بۋتان پاتشالىعى – بانگلادەش, ءۇندىس­تان, جاپونيا, نەپال, پاكىستان جانە وڭتۇستىك كورەيانى قوسپاعاندا, ازيا­نىڭ وزگە 18 ەلىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقان ەل. بۇل قاتاردا قا­زاق­ستان, اۋعانستان, ازەربايجان, باحرەين, بيرما, يندونەزيا, كۋۆەيت, موڭعوليا, ومان, سينگاپۋر, شري-لانكا, تاجىكستان, تايلاند, مالديۆ ارالدارى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى جانە ۆەتنام بار.

قازاقستان مەن بۋتان پاتشالىعى ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناس 2012 جىلى ورنادى. ەكى ەل وسى ۋاقىتقا دەيىن ما­دە­ني-گۋمانيتارلىق جانە تۋريستىك سالا­لارداعى كوپجاقتى, سونداي-اق ەكى­جاق­تى ىنتى­ماق­تاستىقتى دامىتىپ كەلەدى. نەگىزى بۇل پاتشالىقتىڭ وكىلدەرى ەلگە ات باسىن ءجيى بۇراتىنداردىڭ قاتا­رىن­دا. ماسەلەن, 2017 جىلى استا­نا­دا وتكەن «ەكسپو» حا­لىق­ارا­لىق ما­مان­داندىرىلعان كورمە­سىنە بۋتان باسشىلىعى مەن كومپانيالارى ارنايى شاقىرىلدى. سونداي-اق بۋتان – قازاقستانداعى جاسىل ەكونوميكانى قۇرۋعا بايلانىستى كەڭەس بەرىپ, وسى باعىتتا ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شا­را­لارعا بەلسەندى قاتىسقان ەلدەر­دىڭ ءبىرى. 2019 جىلى ەلوردادا ەكىنشى رەت وتكىزىلگەن جاسىل ءوسىم فورۋمىندا بۋتان پاتشالىعىنىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى تشەرينگ توبگاي ۋاقىت وتكەن سايىن جاھاندىق كليمات ماسەلەسى ۋشى­عىپ بارا جاتىر دەپ دابىل قاعىپ, «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ قاجەتتىگىن اتىپ, بىرقاتار ەلگە ۇسىنىس جاسادى.

– ۋاقىت سوزدىرماي بارلىق مەملەكەت «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشكەنى ءجون. دۇنيە جۇزىندەگى كليماتتىڭ كۇرت وز­گەرۋى تۋرالى دالەل كەلتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق. ونى بارشامىز سەزىپ كەلەمىز. بۇگىندە سىناپ باعاناسى الەم بويىنشا 1 گرادۋسقا جوعارىلادى. داۋسىز, بۇل الاڭداتارلىق جاعداي. تەڭىزگە شىعۋعا مۇمكىندىگى جوق ەلدەردە اۋا رايى 1,5 گرادۋسقا دەيىن كوتە­رىلىپ جاتىر. بۇل مامانداردىڭ ايت­قانى. مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى تەڭىز دەڭ­گەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە الىپ كەلەدى. بۇعان گرەنلاندياداعى مۇز­دىق­تار­دىڭ ەرۋى ناقتى دالەل. وسىعان بايلانىستى بولاشاق ۇرپاقتىڭ ماسەلەسىن قازىردەن باستاپ ويلانعانىمىز دۇرىس, – دەگەن ەدى ت.توبگاي.

ال وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاقس­تان­نىڭ بۋتان كورولدىگىندەگى ەلشىسى قىزمەتىن قوسا اتقارۋشى رەتىندە نۇرلان جالعاسباەۆ بۋتان كورولى دجيگمە كحەسار نامگيال ۆانگچۋككە سەنىم گراموتاسىن تاپسىردى. سونداي-اق قازاقستان ەلشىسى ەكىجاقتى بۋتان ۇكىمەتىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق جانە تۋريستىك سالالارداعى كوپجاقتى, سونداي-اق ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى, ونىڭ ىشىندە ءتيىستى كەلىسىمدەر جاساسۋ ارقىلى ارتتىرۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتتارى بويىنشا پىكىر الماستى.

بۋتان پاتشالىعىن ازياداعى ەڭ جابىق ەلدەردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. بۇل مەم­لە­كەتكە كىرۋ ءۇشىن ەلدىڭ تۋريزم مينيسترلىگىندە اككرەديتتەلگەن بەلگىلى ءبىر تۋريستىك اگەنتتىك ارقىلى رۇق­سات الۋ كەرەك. ساياحاتقا تەك گيدتىڭ سۇيە­­مەلدەۋىمەن نەمەسە ۇيىمداسقان توپتاردىڭ قۇرامىندا رۇقسات ەتىلەدى.

بۋتان كورولدىگى – ازيانىڭ وڭتۇس­تى­گىندە, شىعىس گيمالايدا ورنالاس­قان مەملەكەت. درۋكيۋل نەمەسە «ايدار ەلى» دەپ تە اتالىنادى. استاناسى تحيمپحۋ قالاسى. تيبەتتەن شىققان مونعول راساسىنا جاتادى. مەملەكەتتىك ءتىلى دزونگ-كە (بحوتيا) ءتىلى. حالقىنىڭ كوپشىلىگى بۋددا دىنىندەگى لاماشىلدىق سەنىمدى ۇستانادى. زاڭ قابىلداۋشى ورگانى ۇلتتىق اسسامبلەيا (تسونگدۋ). اتقارۋشى بيلىك مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قولىندا. بۋتان شىعىس گيمالايدىڭ بيىك تاۋ اڭعارلارىندا, براحماپۋترا وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. كليماتى مۋسسوندى, تومەن بەلدەۋلەرى تروپيكتىك. جەرىنىڭ 64 پايىزىن ماڭگى جاسىل ورمان الىپ جاتىر.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۋتاننىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلارداعى تاريحى تولىق زەرتتەلمەگەن. VI-VII عاسىرلاردا بۋتان تەرريتورياسى قازىرگى ءۇندىستاننىڭ اسسام شتاتىن قامتىعان براحماپۋترا وڭىرىندەگى كامارۋپا مەملەكەتىنىڭ قۇرا­مىن­دا بولعان دەگەن جاناما دەرەكتەر كەزدەسەدى. كامارۋپا قۇلاعاننان كەيىن بۋتانعا بىرنەشە رەت تيبەتتىكتەر باسىپ كىرىپ, ولاردىڭ ەداۋىر بولىگى وسىندا تۇراقتاپ قالعان. تيبەتتىكتەر بۋتاندا ءوز مادەنيەتى مەن لاماشىلدىقتى ۇستاندى. ءبىرتۇتاس ءدىني ۇيىمعا بىرىكتىرىلگەن بۋتان XVII عاسىردىڭ ورتاسىندا تاۋەل­سىز تەوكراتيالىق مەملەكەت بولىپ قا­لىپ­تاس­تى. XIX عاسىردان 1947 جىلعا دەيىن بريتانيا پروتەكتوراتى بولدى. 1907 جىلى اعىلشىنداردىڭ كومەگىمەن مۇ­راگەرلىك مونارحيا ۆانگچۋكتەر اۋلە­تىنىڭ بيلىگى ورنادى. اعىلشىن وتارلىق ۇكىمەتى بۋتاننىڭ سىرتقى سايا­ساتىن قاداعالاعانىمەن, ىش­كى ومىرىنە ارالاسقان جوق. 1949 جىلى بۋتان تاۋەلسىزدىك الدى, بىراق شەت مەملەكەتتەرمەن بايلا­نىسى ءۇندىستاننىڭ باقىلاۋىمەن جۇرگىزىلەدى. 1954 جىلى زاڭ قابىلداۋشى ورگانى تسونگدۋ قۇرىلدى. قورىتا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ شاعىن مەملەكەتتەرمەن بايلانىسى مادەني قارىم-قاتىناسقا قۇرىلعان.