كەشىگىپ كەلە جاتقان پويىزدى كۇتكەندەي سارىلىپ وتىراتىن كەڭسە قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ساعات ءتىلى التىنى سوقسا, اسپاننان التىن تۇسكەنمەن بىردەي. دەموبيليزاتسيا! اسكەري بورىشىنان بوساتىلعان سولدات دەرسىز. بۇل – بۇرىنعى قاساڭ دا قاتاڭ ءتارتىپ. ويتكەنى بۇگىندە سول باياعىداي بەس كۇن بويى تاڭمەن تالاسا بارىپ, سەگىز ساعاتتان كەڭسەگە كىسەندەلىپ جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيتىندەر دە شىقتى. ولار تابىسىن فريلانسەر رەتىندە تابادى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ (ەردو) ماماندارى ەلىمىزدە قانشا فريلانسەر جۇمىس ىستەيتىنىن انىقتادى. ەردو ساراپشىلارى جىل باسىندا الەۋمەتتىك اۋدارىمدارمەن, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنا تالداۋ جۇرگىزە وتىرىپ, 2021 جىلى قازاقستاندا 1 ميلليوننان اسا ادام فريلانسەر بولىپ جۇمىس ىستەدى دەگەن قورىتىندى شىعاردى. سونىمەن قاتار فريلانسەرلەردىڭ 78%-ى جالدامالى جۇمىسپەن بىرگە قوسىمشا قىزمەت ىستەيدى. بۇگىندە بىزدەگى فريلانسەرلەردىڭ ورتاشا ايلىعى 255,8 مىڭعا جەتكەن. ولاردىڭ 15%-ى ءبىلىم بەرۋ جانە ساۋدا-ساتتىق سالاسىنا, 13%-ى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سەكتورىنا تيەسىلى. بۇل رەتتە ەڭ جوعارى تابىس – كاسىپتىك جانە عىلىمي قىزمەت سالالارىندا, وندا ورتاشا تابىس 211 مىڭ تەڭگە جانە مەديانالىق تابىس – 111 مىڭ تەڭگە; تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە – 209 مىڭ جانە 149 مىڭ تەڭگە; اقپارات پەن بايلانىستا – 188 مىڭ جانە 93 مىڭ تەڭگە. ەلىمىزدەگى فريلانسەرلەردىڭ 41%-ى الماتى, استانا جانە شىمكەنت قالالارىندا بولسا, ونىڭ 22%-ى الماتىدا ەكەن.
سالىققا سالعىرتتىق
كەڭسەدە ىستەگەن جۇمىس ناتيجەلى دەيتىندەردىڭ قاتارى ءالى دە كوپ. تۇراقتى شتات – تۇراقتى تابىس. ەكونوميكا زاڭدىلىعى بويىنشا, تۇراقتى تابىستىڭ ونىمدىلگى جوعارى. كەيىنگى جىلداردا فريلانستەردىڭ بەلسەندىلىگى ارتقاندىقتان نارىقتا «Gig-economy» ۇعىمى قالىپتاستى. بۇل – قىزمەتكەرلەر مەن كومپانيالار اراسىندا جاسالاتىن قىسقا مەرزىمدى كەلىسىم. بۇل دا ەكونوميكانىڭ جاڭا ءبىر ۇلگىسى ىسپەتتى. ال ەكونوميست دوسبول نۇراحمەت مۇنىڭ ەكونوميكاعا كەرى اسەرى بارىن ايتادى.
– ەڭبەك نارىعىندا فريلانس كوبەيۋىنىڭ ەكونوميكاعا كەرى اسەرى دە بار. ويتكەنى بىزدەگى كوپ فريلانسەردىڭ جەكە كاسىپكەرلىگىمەن ولاردىڭ تاپقان تابىستارى كورسەتىلمەيدى. دامىعان ەلدەردە بۇل بەلگىلى ءبىر دارەجەدە وڭ سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن. وندا سالىق ەڭ ماڭىزدى تۇسىنىك بولىپ قالىپتاسقان. ال بىزدە سالىقتان جالتارۋ جايى كوپ كەزدەسەدى. وسى تۇرعىدا العاندا مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ ءبىر بولىگى زارداپ شەگەدى, دەيدى ول.
ءتيىمدى جانە ءتيىمسىز تۇستارى
ەردو ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, فريلانسەر تۇراقتى قىزمەتكەر سەكىلدى اقىلى ەڭبەك دەمالىسىنا شىعا المايدى. شتاتتان تىس ىستەيمىن دەپ «شومىشتەن قاعىلاتىنى» دا وسى تۇس.
– ەركىن جالاقى الاتىن قىزمەتكەرلەر كوبىنەسە الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرىنەن تىس قالىپ جاتادى. مىسالى, ءداستۇرلى جۇمىسپەن قامتۋ شەڭبەرىندە بەرىلەتىن ەڭبەك قۇقىقتارىندا جىل سايىنعى دەمالىستار, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا جانە ت.ب. مۇمكىندىك از, ءتىپتى جوق دەسە دە بولادى, دەيدى ەردو ستراتەگيا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ۇلپان شەگەنوۆا.
پاندەميا ۋاقىتىندا ءبىر جىلداي ۇيدە جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدىق, ءبىرشاما قيىن تۇستارىن باستان كەشتىك. ماسەلەن, جۇمىس رەجىمى 24/7 بولدى. كۇنى-ءتۇنى جۇمىس. بۇل رەتتە ساراپشىلار «ۇتىمدى تايم-مەنەدجمەنت جانە تاپسىرىس بەرۋشىمەن دۇرىس جۇمىس ىستەۋ ۋاقىتىن ناقتىلاۋ قاجەت», دەيدى.
ال فريلانسەر بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ەرلان وسپاننىڭ ايتۋىنشا, فريلانسەرلىكتىڭ ەكى جاعى دا بار. ماسەلەن, ول فريلانسەردە عانا ەركىندىك بار دەگەنگە كەلىسپەيدى.
– قازىرگى جاس ەرەكشەلىگىمە بايلانىستى فريلانس بولعان ماعان ىڭعايلى. بۇرىن مەن تۇراقتى شتاتتا مەملەكەتتىڭ جۇمىسىن ىستەدىم. IT سالاسىنا قاتىستى جۇمىستارمەن قاتار باق سالاسىندا ەڭبەك ەتتىم. باس رەداكتور بولىپ, كيلومەتر-كيلومەتر ءماتىن تەكسەردىك. قازىر بۇل – ماعان قول ەمەس. سوندىقتان فريلانستى تاڭدادىم. ەندى جاستاردىڭ كوبى نەلىكتەن وسىنى تاڭدادى دەگەنگە كەلسەك, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جوق. جاستارعا مەكەمەنىڭ باسشىلارى جاسى ۇلكەن بولعان سوڭ وكتەمدىك تانىتادى. تاپسىرما بەرەدى, بۇيىرادى. وعان جاستار نامىستانۋى مۇمكىن. بىزدە ءالى دە كەيبىر جەرلەردە كەڭەستىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ سارقىنى بار. سولدافوندى قازىر مەن دە كوتەرە المايمىن, – دەيدى ول.
ونىڭ پىكىرىنشە, فريلانستىڭ ءتيىمسىز جاعى – كەپىلدىك جوق. ءبىر ايدا كوپ تاپسىرىس الىپ, قالعان ەكى ايدا قاراپ وتىرۋى مۇمكىن. فريلانس نارىعى تولقىمالى. بۇل جەردە ۇسىنىس كەيدە كۇرت وسەدى. ەندى بىردە ءبىر ورىنعا 100 ادام تالاسىپ قالۋى مۇمكىن.
– قازىر فريلانسەر جاي جۇمىسشىدان كوپ تابۋى مۇمكىن. ينتەرنەتتەگى فريلانس بيرجالاردا شىعادى. مىسالى, بەلارۋس ەلىنەن قازاقستانعا ارنالعان ءبىر تاۋار شىعارىلىپ جاتىر دەلىك. سونىڭ زاتتاڭباسىن, نۇسقاۋلىعىن قازاق تىلىندە اۋدارۋ كەرەك. مەن 4 ساعاتتا سونى تىپ-تيپىل اۋدارىپ, 400 مىڭ الۋىم مۇمكىن. ال مەنىڭ ارىپتەستەرىم ول اقشانى ءبىر اي بويى شاۋىپ ءجۇرىپ الادى. بىراق ەركىن جۇمىستا كەپىلدىك جوق, دەيدى ە.وسپان.
ول بۇرىن باسشى بولىپ ىستەگەن مامان رەتىندە فريلانس كاسىپورىندار مەن فيرمالارعا پايدالى ەكەنىن العا تارتادى. «تسيفرلانۋ دەگەندى بىزدە ەلەكترونيكا, سمارتفون, كومپيۋتەرگە بايلانىستى تۇسىنەدى. بۇل دەگەن – ناقتىلىققا بەيىمدەلۋ. تسيفرلانۋ دەگەننىڭ ءبىر قىرى – ادام مۇددەلەرى مەن تالاپتارىنىڭ ايقىندالۋى. ءبىز سونى ەندى ۇيرەنىپ كەلەمىز», دەيدى ول.
فريلانسەر بولۋ ءۇشىن ادام ەڭ الدىمەن ءوز قابىلەتى جەتەتىن, ءارى ءتيىمدى جۇمىستى تاڭدايدى. وسىعان دەيىنگى جيناعان تاجىريبەدە فريلانسەرلىك قىزمەتىڭىزدىڭ تابىستى بولۋىنا اسەر ەتەدى. فريلانس بيرجاسىنداعى جۇمىستار ساناتىنا كوپيرايتينگ, جۋرناليستيكا, ينتەرنەت-جارناما, ۆەب-ماستەر, گرافيكا, ديزاين, يلليۋستراتسيا, باعدارلاما جاساۋ, اۋدارما جاساۋ, مەنەدجەرلىك جۇمىس, ينتەرنەت-كونسۋلتانت, ستسەناريست جانە بۇل ساناتتىڭ ىشىندە ساتىلىمعا بەيىمدەلگەن شىعارما جازاتىن جازۋشى دا كىرەدى ەكەن.
– كوبى مۇنى ءسان كورەدى. ءسويتىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە جازىپ وتىرادى: «مەن 20 جىلىمدى بوسقا قۇرتىپپىن, جەكە كاسىپكەر ەكەنمىن عوي» دەپ. ونداي ادامداردىڭ قاتەلەسەتىن جەرى – ولار الدىڭعى سارپ ەتكىزدىم دەگەن 20 جىلى تاجىريبەگە كەتكەنىن ۇمىتىپ كەتەدى. سەن قازىر بىردەڭەنى بەس-اق مينۋتتا جازىپ تاستاساڭ, ول اسپاننان تۇسكەن قۇدىرەت ەمەس. ءومىر جولىنداعى تاجىريبەڭمەن كەلىپ تۇر. ەگەر سەن سول 20 جىلدا ونداي تاجىريبەدەن وتپەسەڭ, ونىمدىلىكتى, ساپانى اسپاننان الا سالمايسىڭ, دەپ تۇيىندەدى ە.وسپان.
ۆيزيونەردىڭ بولجامى
قازىرگى تسيفرلى داۋىردە فريلانسەرگە سۇرانىس كوپ دەپ ويلايمىز, الايدا اشىق دەرەك كوزدەرىنىڭ مالىمەتى كەرىسىنشە ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, HeadHunter جۇمىس ىزدەۋ مەن قىزمەتكەر جالداۋ پورتالىندا فريلانسەرلەر ءۇشىن 665, كەڭسە قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن 1 247 بوس جۇمىس ورنى ۇسىنىلعان. بۇعان قوسا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, بيىل 6,9 ملن تۇرعىن – جالدامالى قىزمەتكەر, ال 2,1 ملن ادام – ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار. ۇلىبريتانيالىق «The Guardian» باسىلىمى پاندەميا كەزىندەگى ەڭبەك نارىعىن ساراپتاي كەلە, بولاشاقتا كەڭسەنىڭ قاجەتتىلىگى مەيلىنشە ازايادى دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپتى. «پاندەميا ادامدارعا ءوز جۇمىس ۋاقىتى قۇندى كاپيتال ەكەنىن ءتۇسىندىردى. باسىلىم 2030 جىلعا قاراي اقش-تاعى جۇمىسشىلاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى فريلانسەرلەر بولادى دەپ بولجاپ وتىر. ال جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ۇشتەن ەكىسى قازىرگى ۋاقىتتا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدىڭ نەمەسە گيبريدتى جۇمىس ىستەۋدىڭ ءتۇرىن (ونلاين مەن وفلايندا قوسا ىستەۋ) «جاڭا نورما» دەپ سانايدى. كوپتەگەن كومپانيا وزدەرىن «تولىعىمەن قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىندەر» دەپ جاريالايدى» دەلىنگەن بولجامدا. ال PwC حالىقارالىق كونسالتينگ جانە اۋديت كومپانياسىنىڭ بولجامىنا قاراعاندا, فريلانس جاھاندىق نارىعىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى – 16%, ال نارىقتىڭ ءوزى 6,54-تەن 13,84 ترلن دوللارعا دەيىن وسەدى. قازىر «Google», «Microsoft» سەكىلدى ءىرى كومپانيالار ەركىن فورماتقا كوشە باستادى. ويتكەنى ولار جۇمىس ورنىنا قولايلى جاعداي جاساعان. قىزمەتكەرگە مىندەتتى تۇردە جۇمىسقا كەلۋ شارت ەمەس. كەرەگى – بەلگىلەنگەن تاپسىرمانى ۋاقتىلى ورىنداۋ. وسى سەكىلدى شەتەل تاجىريبەسى قازاقستان ەڭبەك نارىعىنا ەنىپ كەلەدى.
قىتاي رەفورماتورى دىڭ شاۋپىڭنىڭ ءبىر ءتامسىلى بار عوي: «مىسىق اق پا, قارا ما, ءبارىبىر, تىشقان السا بولدى» دەگەن. بۇل قاعيدا ەڭبەك نارىعىنا قانشالىقتى ءادىل قيىساتىنىن كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر كىم قاي باعىتتا جۇمىس ىستەسە دە, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاۋىپ, تۇرمىسىنان تارشىلىق كورمەسە بولعانى...
