كاسىپتىك باعدارلاۋ بىلىكتى مامان بولۋعا جول اشادى

زەرتتەۋ دەرەكتەرى بويىنشا, ەلىمىزدە ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ 60%-ى ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. جىل سايىن 70 مىڭنان اسا تۇلەك جۇمىسقا ورنالاسا المايدى. بۇعان قوسا NEET ساناتىنداعى جاستار دا از ەمەس. ەڭبەك نارىعىنداعى بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن, جالپى ادام كاپيتالىن ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن قازىرگى كەزدە ساپالى كاسىپتىك باعدارلاۋعا بارىنشا كوڭىل بولىنە باستادى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلدىڭ قىر­كۇيەگىندەگى حالىققا جول­داۋىن­دا: «بالالاردى ەرتە جاستان ما­ماندىققا بەيىمدەۋ ايرىقشا ما­ڭىزعا يە بولۋدا. وسكەلەڭ ۇرپاق ءوزىنىڭ بولاشاق كاسىبىن سانالى تۇر­دە تاڭداي بىلۋگە ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى.

راسىندا, كەيىنگى كەزدە قوعامدا كاسىپتىك باعدار بەرۋ تۋرالى تۇسىنىك كەڭىنەن ءورىس الا باستادى جانە ەرتە جاستان ماماندىق تاڭداۋعا ءمان بەرەتىن جۇرتتىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. بۇگىندە كوپتەگەن ورتادا اتالعان باعىتتاعى جۇمىستار ايتارلىقتاي جۇيەلەنىپ, كاسىپتىك باعدارلاۋ بويىنشا ارنايى ورتالىقتار, كەڭەسشى ماماندار بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل بەتبۇرىس, ارينە, قۋانتادى. ويتكەنى ماماندىق تاڭداۋدى وقۋعا تۇسەر ءسات تاياعاندا عانا ويلاماي, ەرتە باستان قامدانعان ءجون.

بۇعان دەيىن بالانىڭ قانداي ماماندىققا بەيىم ەكەنىنە جەتە كوز جەتكىزبەستەن, اتا-انالاردىڭ كوزقاراسىمەن جاسالعان تاڭداۋدىڭ قانشالىقتى ءتيىمسىز بولعانى جوعارىدا كەلتىرگەن ستاتيستيكادان كورىنىپ تۇر. ياعني وسىنداي قاتەلىكتەردىڭ سالدارىنان ەلى­مىز­دەگى جۇمىس كۇشىنىڭ جارتىسىنان كوبى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. بۇعان قوسا «جاڭا ماماندىقتار اتلاسى» زەرتتەۋ جوباسىنداعى دەرەكتەر دە بەيجاي قالدىرمايدى. وسى زەرتتەۋدە وقۋشىلاردىڭ 87%-ى اتا-انالارى مەن مۇعالىمدەرىنىڭ ىقپالىمەن ماماندىق تاڭدايتىنى كور­سە­تىل­گەن. بۇل رەتتە اتا-انالار­دىڭ 75%-ى بالالارىنىڭ قانداي ماماندىقتى قالايتىنىن تولىق تۇسىنە الماعانىن مويىن­داعان. اتالعان ساۋالداماعا قاتىسقان وقۋ­شىلار مەن ولاردىڭ اتا-انا­لا­رىنىڭ 90%-ى كاسىپتىك باعدارلاۋ تۋرالى بىلە بەرمەيتىنىن جانە بۇعان قاتىستى اقپاراتتى ماقساتتى تۇردە ىزدەمەگەنىن ايتقان.

جالپى, ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەگە قابىلەتسىز مامانداردىڭ كوبەيۋى ماسە­لە­سىنىڭ تامىرى تە­رەڭ­دە جاتىر. ياعني بولاشاق ما­مان­داردىڭ ىسكە العىسىز كادر بول­­ماۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن مەك­­­تەپ تابالدىرىعىنان باستاپ قاي سالا­عا بەيىمدىلىگىن انىقتاۋ ماڭىزدى. ەۋرو­پا ەلدەرىندە بۇل ماسەلەگە, ءتىپتى بالا­باق­شادان باس­تاپ ءمان بەرەدى ەكەن. وسى ورايدا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنەن ءبىلىم وشاقتارىندا كاسىپتىك باعدارلاۋ جۇمىسى قالاي ۇيلەستىرىلگەنىن سۇراپ بىلدىك.

«مەكتەپتەردە كاسىپتىك باعدار­لاۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ ماسە­لەسى «2022-2023 وقۋ جىلىندا قازاق­ستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى» ادىستەمەلىك نۇسقاۋ حاتتا قامتىلعان. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ەرەكشە نازاردى قاجەت ەتەتىن بالا­لار­عا كاسىپتىك باعدار بەرۋ بويىنشا ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى ادىستەمەلىك ازىر­لەگەن. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا كاسىپ­تىك باعدارلاۋ جۇمىسىن دي­رەكتوردىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارلارى, پەداگوگ-كاسىبي باعدار بەرۋشى, پەداگوگتەر, اتا-انالار, مەكتەپ سەرىكتەستەرى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق قۇرۋ ارقىلى ۇي­لەستىرەدى. سونداي-اق كاسىپتىك باع­دارلاۋ جۇمىسىنا مونيتورينگ جۇرگىزەدى, ادىستەمەلىك قولداۋ كور­­سەتەدى جانە ساپالى كەرى بايلا­نىس جولعا قويىلعان. وسى وقۋ جى­لىنان باس­تاپ بارلىق مەكتەپتە «پەداگوگ قىز­مەت­كەرلەر مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن تۇل­­عالاردىڭ لاۋازىمدارىنىڭ ۇلگىلىك بىلىكتىلىك سيپاتتامالارىن بەكىتۋ تۋرالى» ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ 2009 جىلعى 13 شىلدەدەگى №338 بۇيرىعىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرا­لى قۇجاتقا ساي پە­داگوگ-كاسىبي باعدار بەرۋشى لاۋازىمى ەنگىزىلگەن جانە وسى بۇيرىق شەڭبەرىندە قىزمەت اتقارىلىپ جاتىر», دەلىن­گەن ۆەدومستۆو جاۋابىندا.

سونىمەن قاتار مەكتەپ جاسىن­داعى بالالاردىڭ ەرتە ماماندىق تاڭداۋىنا سەپتەسەتىن عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارى جوسپارلانىپ جاتىر ەكەن. ازىرگە جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلگىلىك وقۋ باع­دار­­لا­مالارى جاراتىلىستانۋ-ماتەما­تيكالىق جانە قوعامدىق-گۋمانيتارلىق باعىتتار بو­يىن­شا بەيىندى وقىتۋدى ەنگىزە وتىرىپ, كا­سىپ­تىك باعدارلاۋ نەگىزىندە ازىرلەنەدى.

بۇگىندە بالالارعا, جاستارعا كا­سىپ­تىك باعدار بەرۋ بويىنشا وقۋ ورىندارىنان تىس كوپ­تەگەن جوبا قولعا الىنىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – «Bolashaq» باع­دار­لا­ماسى ستيپەندياتتارى قا­ۋىم­­داستىعىنىڭ مەكتەپ تۇلەك­تەرىنە بولاشاق ماماندىعىن تاڭ­داۋعا كومەكتەسەتىن «بولاشاققا سەنىم­مەن» كاسىپتىك باعدار بەرۋ جو­باسى. بۇل تۋرالى «بولاشاق» قاۋىم­داستىعى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى مۇحتار مانكەەۆ ءبىرشاما مالىمەت بەردى.

– بۇل باستامامىز بىلتىر قا­نات­­قاقتى جوبا رەتىندە ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى 43 مەك­تەپتە جۇزەگە اسىرىلدى. ەندى 2023 جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن 500-دەن اسا مەك­تەپتى قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپى, جوبا اياسىندا 3 مىڭنان اسا وقۋشى قامتىلدى, ونىڭ ىشىندە 10-12-سىنىپتاعى بالالار بار. ءبىز ولارعا نارىقتىڭ دامۋى جانە ماماندىق تاڭداۋ كەزىندە الدىن­دا قانداي تريگگەر بولۋعا ءتيىس ەكەنى جاي­­لى ايتتىق.  قازىردىڭ وزىندە 40-قا جۋىق دا­يىن تالىمگەر بار. سايتىمىزدا ارنايى سا­ۋالدامانى تولتىرۋعا بولاتىن سىلتەمە كورسەتىلگەن. ۇي­لەس­تىرۋشىلەر ءارتۇرلى مەكتەپ­تەر­دىڭ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن حابارلاسادى. تالىمگەرلەرگە جان-جاقتى پسيحولوگيالىق زەرتتەۋلەر دايىندادىق. بۇعان ءىرى قا­­لا­لاردىڭ تۇرعىندارى عانا ەمەس, وندىرىستە ۆاحتالىق ادىسپەن جۇ­مىس ىستەيتىندەر دە قاتىسا الادى. سونداي-اق قالالى جەرلەردە مۇمكىندىك كوپ ەكەنىن ەسكەرىپ, اۋىل مەكتەپتەرىنە باسا نازار اۋدا­رامىز. اۋىل-ايماققا ءوزىمىز با­رىپ, قانداي مۇمكىندىكتەر بارىن كورسەتۋىمىز كەرەك. جاس ۇرپاققا جول نۇسقاپ, دۇرىس ماماندىق تاڭ­داۋ­عا كومەكتەسۋ ماڭىزدى, دەدى م.مانكەەۆ.

كاسىپتىك باعدار بەرۋدە بالا­لار­دىڭ قانداي ماماندىققا بەيىم ەكەنىن انىق­تاي­تىن ارنايى تەستتەر بار. قازىرگى تاڭدا قاتارى كوبەيىپ جاتقان كاسىبي باعدار بەرۋشى ماماندار ءارتۇرلى جاستاعىلاردان قۇرالعان اۋديتورياسىنا, ونىڭ ىشىندە بالالارعا دا, ۇلكەندەرگە دە مۇنداي تەس­تى­لەۋدى تەگىن جانە اقىلى نەگىزدە ۇسى­نىپ ءجۇر. جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم كوميتەتى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى اقەركە ابىلايحان وسىنداي تەستىلەۋدى مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگىزۋدى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيسترلىگى ۇيىمداستىرىپ جاتقانىن ما­لىمدەدى.

– جاس بۋىننىڭ بولاشاق ما­ماندىعىن دۇرىس تاڭداۋىنا ىقپال ەتۋدىڭ ماڭىزى كۇننەن كۇنگە ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان «ماماندىعىم – بو­لا­شاعىم» اتتى جوبا جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتىر. ونىڭ اياسىندا 1 ميلليونعا جۋىق مەكتەپ وقۋشىسىن كاسىبي دياگ­نوستيكادان, تەس­تىلەۋدەن وتكى­زۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جەردە ءار بالانىڭ ەرەكشە قابىلەتى ەسكەرىلەدى. بۇل – عىلىمي تۇرعىدان جا­سالعان جۇيە. سونىمەن قاتار جوبا ايا­سىندا بۇگىنگى نارىقتىڭ تالابىنا ساي ءىت قۇزىرەتتىلىگى بو­يىنشا وقۋ باع­دار­لا­ما­لارىن ازىر­لەۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلىپ جاتىر, دەدى ا.ابىلايحان.

مەكتەپتەردە كاسىبي باعدار بەرۋشى مامانداردىڭ سانى مۇعا­لىمدەر ەسەبىنەن دە تولىعىپ جاتىر. پروفوريەنتولوگتەر قاۋىم­داس­تىعىنىڭ ءتورايىمى جادىرا تويبايدىڭ ايتۋىنشا, وسى ۇيىم بازا­سىنىڭ نەگىزىندە كەيىنگى جارتى جىلدا 300-دەن اسا پەداگوگ بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپتى.

– كاسىبي باعدار بەرۋ سالاسىندا بىزدە ماماندار دا, اقپارات تا وتە از. ەلىمىزدە بۇل باعىت ەندى-ەندى دامىپ كەلەدى. وتكەن جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قول­داۋ تاۋىپ, كاسىبي باعدار بەرۋشى ماماندار ءار مەكتەپتە پايدا بولىپ جاتىر. ەڭ الدى بولىپ جەكە­مەن­شىك مەكتەپتەر مەن ۇبت-عا دايارلاۋ ورتالىقتارى پروفوريەنتولوگتەرمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ, ءتۇرلى تەستتەردى قول­دانا باستادى. بارشامىزعا ءمالىم, قازىر ءوزىن ءوزى تانۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرىندە ساعات جوق. سول پەداگوگتەر ەندى كاسىبي باعدارلاۋشى بولىپ قايتا دايارلىقتان ءوتىپ جاتىر. جالپى, شەتەلدىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ باع­دار­لامالارى جونىندە تولىق ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمداردى جارىققا شىعارۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. كاسىبي پروفوريەنتولوگتەر دايىندايتىن كۋرستار وقىتىلۋى كەرەك. مەن باس­­شىلىق ەتەتىن قاۋىمداستىق با­زاسىندا جارتى جىلدا 300-دەن اسا پەداگوگ بىلىكتىلىگىن ارتتىردى. ەندى كاسىبي باعدارلاۋ ماماندىق رەتىندە جوو-لاردا وقىتىلعانى ءجون دەپ سانايمىن, دەدى ج.تويباي.

سونداي-اق ول اتا-انالارعا ار­نال­عان اقپاراتتىق پلاتفورما ازىرلەنىپ, وندا بالانىڭ قا­بىلەتىنە قاراي ماماندىقتى تاڭ­داۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىندىرەتىن سا­باق­تار, ءدارىس, ترەنينگتەر توپ­تاس­تىرىلعانىن دۇرىس كورەدى ەكەن. ويتكەنى بالا مامان­دىق تاڭ­داردا ءبارىبىر اتا-اناسىنىڭ پى­­كىرى­مەن ساناسادى.

– قازىرگى اتا-انالار بالاسىنىڭ بو­لا­­شاق­تا كىم بولاتىنىنا قاتتى ءمان بەرەدى. ولار ارنايى مامان­نىڭ كەڭەسىن ونلاين دا, وفلاين دا العىسى كەلەدى. ما­عان كۇ­نى­نە 10 شاقتى اتا-انادان جەكە كون­سۋلتاتسياعا سۇرانىس تۇسەدى. بىراق ءبىر بالاعا كەمىندە 2 ساعات ۋاقىت كەتەتىندىكتەن, ءبىر كۇندە كوپ دەگەندە 3-4 قانا بالامەن جۇمىس ىستەيمىن. ودان بولەك تەك تەستى­لەۋ­دەن وتەتىندەر بار. ال ۇبت-دان كەيىن بىزگە جۇگىنەتىندەر تىپتەن كوبەيەدى. بىلتىر ءبىر ايدا 200 بالامەن كونسۋلتاتسيا وتكىزىپ, 98%-ى گرانتقا ءتۇستى. جاس­وس­پى­رىم­نەن بولەك قازىر ءتىپتى ەرەسەك ادامدار دا پرو­فوريەن­تو­لوگ­تەر­دىڭ كەڭەسىنە مۇقتاج. كوبىندە بالاسىنا باعىت بەرەمىن دەپ كەلىپ, ءوزى دە ماماندىعىن تاڭداپ كەتەتىن ۇلكەندەر مەنىڭ تاجىريبەمدە وتە كوپ كەزدەسەدى. ەرەسەكتەرگە ءبىز يكي­گاي مەتوديكاسى, ارحەتيپتەرىن انىقتاۋ ارقىلى با­عىتىن تاڭداۋعا كومەكتەسىپ ءجۇر­مىز, دەدى كاسىبي باعدار بەرۋشى مامان.

«وقۋ ەشقاشان كەش ەمەس» دەگەندەي, ديپلومى بولسا دا, جانى قالايتىن ىسپەن اينالىسا الماي جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ىشىندە كا­سىپتىك باعدارلاۋ كەڭەسشىلەرىنە جۇگىنىپ, قايتادان ءبىلىم الىپ جۇرگەندەر دە بارشىلىق. وسىنداي 350 ادام پرو­فو­ريەنتولوگتەر قاۋىمداستىعىنىڭ ارنايى كۋرسىنان وتكەن ەكەن. ج.تويباي بۇل تۋرالى ماعلۇمات بەرگەندە جاسى 34-كە كەلگەنىنە قاراماي, دارىگەر بولۋدى قالاپ, مەديتسيناعا تۇسكەن ازاماتتى مى­سالعا كەلتىردى.

راسىندا, ومىردەن ءوز ورنىن تاپپاي جۇرگەن ازاماتتاردىڭ جاسىنا قاراماي قايتا وقيمىن دەپ تالپىنعانى قۋانتادى. مۇنداي تالاپتى جاندارعا مەملەكەت تا­را­پىنان دا ۇدايى قولداۋ كورسەتىلەدى. مىسالى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىنىڭ بيىلعى 1 اقپان­دا­عى مالىمەتى بو­يىنشا, ەلىمىزدە قىزمەت سالاسىن تاڭداۋ ماقساتىندا 10,4 مىڭ ادام الەۋمەتتىك كاسىپتىك باعدارلاۋدان ءوتتى.

حاكىم ابايدىڭ سوزىنە سۇيەنىپ ايت­ساق, دۇنيەنىڭ كەتىگىن تاۋىپ ءبىر كىر­پى­ش بولىپ قالانۋ ءۇشىن, قوعامنىڭ قا­جە­تىنە جاراۋ ءۇشىن جانىڭ قالايتىن ما­مان­دىق­تى جا­ڭىلماي تاڭداۋدىڭ جانە ءوز ءىسى­نىڭ ناعىز شەبەرى بولۋدىڭ ما­ڭىزى زور. سوندىقتان بولاشاق بىلىكتى مامان قالىپتاستىرۋ ءۇشىن با­لا­نىڭ قابىلەتىن جاسىنان تانۋ كەرەك. باعىتى ءتۇزۋ بالادان كەلەشەكتە مامان عانا ەمەس, ماي­تالمان­دار شىعادى.