ال قازاقتاردىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ, مارتەبەسىن كوتەرەرى انىق. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ساياساتتانۋ دوكتورى مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆتىڭ «تاريح تولقىنىنداعى قازاقستاننىڭ ءۇزىلىسسىز مەملەكەتتىلىگى. ءحVى-ءحىح عاسىرلارداعى ەۋروپالىق جانە امەريكالىق كارتالارداعى قازاق مەملەكەتى» اتتى كىتابىندا قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن 1500-جىلداردان باستاپ دالەلدەيتىن 130 كارتا مەن ءتۇرلى عىلىمي قۇجاتتار توپتاستىرىلعان. وتاندىق تاريح ءۇشىن اسا قۇندى ەڭبەكتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ءوتتى.
اۆتوردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن, بەلگىلى الاشتانۋشى عالىم سۇلتان حان اققۇل ۇلى جۇرگىزىپ وتىرعان كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە عالىمدار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى پىكىر ءبولىستى.
«كىتاپ 2021 جىلى بريۋسسەلدە شىققان بولاتىن. وسى عىلىمي ەڭبەكپەن شۇعىلدانعان 17 جىلدىق زەرتتەۋ ناتيجەسىندە شەتەل ارحيۆتەرىنەن قازاق مەملەكەتىنىڭ شەكاراسى كورسەتىلگەن 1500 كارتا تابىلدى. سونىڭ ىشىنەن 130-ىن عانا ەكشەپ الىپ وتىرمىز. ءار كارتانىڭ وزىندىك تولىق ماعلۇماتى بار. بۇلاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ وتاندىق عىلىمي اينالىمعا تۇڭعىش ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل تاريحشىلار مەن گەوگرافتارعا عانا ەمەس, لينگۆيستەرگە, توپونيميستەرگە, جالپى قازاق ەلىنىڭ تاريحىمەن اينالىساتىن تۇلعالاردىڭ بارىنە ارنالعان ەڭبەك. سونىمەن قاتار كىتاپتىڭ عىلىمي عانا ەمەس, ساياسي ولشەمى دە بار. بۇرىن قازاق مەملەكەتى بولماعان دەگەندەرگە عىلىمي جاۋاپ. وسى كىتاپتان كەيىن مۇنداي اڭگىمە ايتىلمايدى عوي دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇل كونە كارتالار – ەۋروپالىق جانە امەريكالىق ساياحاتشىلار مەن ديپلوماتتار ازىرلەگەن عىلىمي قۇجاتتار. ولاردا ناقتى قازاق مەملەكەتى مەن 40 ەتنونيم كورسەتىلگەن», دەيدى اۆتور مۇحيت-ارداگەر قارجاۋباي ۇلى.
ءحVى عاسىردىڭ باسىنان باستاپ الەم ەلدەرىنىڭ ساياحاتشىلارى مەن ديپلوماتتارى قالدىرعان كارتالار مەن قۇجاتتارىنىڭ تولىق 7 تومدىق جيناعى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن الداعى ۋاقىتتا شىعاتىنى وسى ءىس-شارادا مالىمدەلدى. مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اسحات ورالوۆتىڭ قۇتتىقتاۋى وقىلعان سوڭ, كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتىپ, اۆتور ەڭبەگىنە شولۋ جاسادى. اۆتور قازاق شەكاراسى كورسەتىلگەن كارتانى العاش پولشاداعى ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ارحيۆىنەن تاپقانىن ايتادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 1562 جىلى سىزىلعان سول كارتادا «قازاقيا» دەپ ناقتى كورسەتىلگەن. نەمىس-شۆەد وقىمىستىسى سەباستيان ميۋنستەر 1544 جىلعى كارتاسىندا «قوزاقي وردا» دەپ جازعان. بەلگيادان, تاعى باسقا ەلدەردىڭ ارحيۆ, كىتاپحانا, مۋزەيلەرىنەن تابىلعان كوپتەگەن كارتالاردا «قازاقيا», «قازاق ورداسى», «قاسساقتار», «ەركىن قازاق مەملەكەتى» دەگەن اتاۋلار بار. بۇل كارتالاردا ەلدىڭ تۇتاس شەكاراسى ناقتى بەلگىلەنگەن. ولاردىڭ كەيبىرى شەتەل وقۋلىقتارىنا ەنگىزىلگەن. يتاليالىق ءبىر كارتادا «ەركىن تۇركىلەر مەملەكەتى قازاقيا» دەپ اتالعان.
«دۇنيەجۇزى مويىنداعان كارتوگراف گەرارد مەركاتوردىڭ كارتاسىنا تۇسكەن ءبىز باقىتتى ۇلتپىز. 1773 ۇلىبريتانيا, ۆەنەتسيا, اۋستريادا قازاق مەملەكەتى مەكتەپتەگى گەوگرافيا وقۋلىعىنا ەنگەن. بۇل اكادەميالىق كىتاپتاعى دەرەكتەن دە قۇندى سانالادى» دەيدى مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆ.
دۇنيەجۇزىلىك كارتوگرافتار مەن ساياحاتشىلاردىڭ كەيبىرى شەكارانى سىزۋمەن قاتار سول ەلدەردىڭ وزىنە ءتان ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن سۋرەت تۇرىندە بەينەلەگەن. ءبىزدىڭ قازاق دالاسىنىڭ سۋرەتتەرى: بەس قارۋى ساي اتتىلى جاۋىنگەرلەر, تۇيەلى كوش, كيىز ءۇي مەن ات اربالار, بالاسىن باۋىرىنا العان انالار, ءتىپتى قىلىش ۇستاپ, اتقا مىنگەن انالار دا كورىنىپ قالادى. كاسپي, جايىق, تاعى باسقا جەر-سۋ اتاۋلارى دا سول قالپى جەتكەنى بايقالادى. ءبىر عاجابى, كەنەسارى حان زامانىنان 300 جىل بۇرىنعى قازاق دالاسىنىڭ تۇلعالارىن سۋرەتتەپ سالعان. سول سالت اتتىنىڭ سۋرەتى قازىرگى استانا قالاسىندا تۇرعان حان كەنەنىڭ ەسكەرتكىشىنەن اينىماي قالعان.
1856 جىلى فرانتسيادان شىققان كارتاعا تۇسكەن ەلدەر تۋرالى ماڭىزدى اقپاراتتار بەرىلىپتى. سوندا قازاقتاردىڭ سانى 4 جارىم ملن دەپ كورسەتىلگەن. بەرىدەگى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءسوزىن ەسەپكە العاندا, بۇل – تاريحشىلار ءۇشىن اسا ماڭىزدى دەرەك.
اۆتوردىڭ تانىستىرۋىنان كەيىن قوعام قايراتكەرى ءادىل احمەت, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ VII شاقىرىلىم دەپۋتاتى ايگۇل قۇسپان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىت اياعان, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ, سالماقتى وي ءوربىتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلگيا كورولدىگىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مارعۇلان بايمۇحان ونلاين قوسىلىپ, پىكىرىن جۇپتادى. كىتاپ اۆتورى ەلشىگە ءىس-شارانىڭ باسىندا العىس جاۋدىرىپ, اتالعان كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنىن اتاپ ءوتتى.
ازىرگە كىتاپ ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناعا, سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار قورىنا, تاعى باسقا بىرنەشە ماڭىزدى ورىندارعا تابىستالدى.
