سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
وقىس وقيعا بولۋى مىندەتتى مە؟
«مەكتەپتەگى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ءبارىمىز دە الاڭدايمىز. كورىپ وتىرعانىمىزداي, مەكتەپتىڭ ىشىندە دە ءتۇرلى جاعداي بولادى. قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن تاعى دا قاراستىرىپ, بارلىق وقۋ ورنىن تەكسەرگەن ءجون. بەينەكامەرالاردى كوبەيتىپ, مەكتەپتەردىڭ كىرەبەرىسىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا. ونىڭ ايتۋىنشا, وقۋ-اعارتۋ, ىشكى ىستەر جانە توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرى بىرلەسىپ, بالالارعا ارنالعان قاۋىپسىزدىك ساباقتارىن وتكىزبەك. 2021 جىلى تاتارستاننىڭ قازان قالاسىنداعى مەكتەپتە وقۋشى توعىز ادامدى اتىپ ولتىرگەننەن كەيىن دە ەل ۇكىمەتى وسىعان ۇقساس باستاما كوتەرگەن بولاتىن. جۇرتشىلىقتى «مەكتەپتەگى قاۋىپسىزدىك شارالارىن ارتتىرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە وقىس وقيعا ورىن الۋى كەرەك پە؟» دەگەن ساۋال مازالايدى. بۇل پىكىردىڭ جانى بار. ەلىمىزدە كوپ جاعدايدا جاعىمسىز وقيعادان كەيىن عانا سول سالادا سەڭ قوزعالاتىنى جاسىرىن ەمەس. ءار شاڭىراقتا كەم دەگەندە ءبىر-ەكى وقۋشى بار, ولار – ەلىمىزدىڭ بولاشاعى. سول سەبەپتى, وقۋشىلار ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جالعىز اتا-انا عانا ەمەس, مەملەكەت تە مۇددەلى بولۋعا ءتيىس.
بۇرىمدى ءھام «بۇيىرعان» كۇزەتشى
استانا قالاسىنداعى مەكتەپتەردىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن بىلمەك نيەتپەن №85 شەيح ءتاميم بەن حاماد ءال-ءتاني اتىنداعى مەكتەپكە باس سۇقتىق. جاس كۇزەتشى قارسى الىپ, ءجون سۇراسىپ, تۋرنيكەتتەن وتكىزدى. جاس دەپ ەرەكشەلەپ تۇرعانىمىز بەكەر ەمەس. كوپ مەكتەپتە كۇزەتشى مىندەتىن ەگدە تارتقان ازاماتتار اتقاراتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ءيا, مەكتەپتەردىڭ كىرەبەرىسىندە ارنايى قارۋمەن قامتىلعان كۇزەتشىلەر ەمەس, قاراپايىم ازاماتتار وتىر. ال كۇتپەگەن جەردە توتەنشە جاعداي تۋىنداپ, وقىس وقيعا ورىن السا نەمەسە جوعارىداعىداي قاساقانا شابۋىل جاسالسا, ونداي قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋعا دايىن ەمەس. سەبەبى مەكتەپكە كۇزەتشى رەتىندە جۇمىسقا الىناتىن ادامدارعا قويىلاتىن ناقتى تالاپ جوق, بەلگىلى ءبىر كاسىبي سىناقتان وتپەيدى. «قاۋىپ تونسە, بۇل قايتەدى ەكەن؟» دەگەن وي اتا-انالار بىلاي تۇرسىن, مەكتەپ باسشىلىعىن دا الاڭداتاتىن سياقتى. ديرەكتوردىڭ كۇزەتشىنى تاڭدايتىن قۇزىرەتى جوق. «بۇيىرعانىمەن» بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر.
№85 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى مارال قازيەۆانىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن پورتال ارقىلى كۇزەت قىزمەتىن كورسەتەتىن ۇيىم انىقتالادى ەكەن. تالاپ بويىنشا كۇزەتشىلەردىڭ جاسى 21-49 جاس ارالىعىندا بولۋعا ءتيىس.
– كەيدە كۇزەت مەكەمەسىنەن ەگدە تارتقان ازاماتتار, كەيدە ايەلدەر جىبەرىلەدى. ءبىز جاس كۇزەتشىنى سۇراپ الدىق. سونىڭ وزىندە سەنىمسىزدىك بار ەكەنىن جاسىرمايمىز. كۇزەتشى قىزمەتىنە اسكەري دايىندىقتان وتكەن, تاجىريبەسى مول جاندار كەلسە ەكەن دەيسىڭ. ياعني كۇزەت فيرمالارى قىزمەتكەرلەردىڭ ساپاسىن ارتتىرعانى ماڭىزدى. جالاقى از بولعاندىقتان, ەگدە تارتقان ازاماتتاردىڭ ۇلەسى باسىم ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ءبىزدىڭ مەكتەپ 1200 وقۋشىعا ارنالعان. قازىر مۇندا ءۇش اۋىسىممەن 3300-دەن استام شاكىرت ءبىلىم الىپ جاتىر. وقۋشى سانى كوپ بولعان سايىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە الدان شىعاتىنى تۇسىنىكتى. ايتپاعىم, ءبىر ەمەس, بىرنەشە تاجىريبەلى كۇزەتشى جۇمىلدىرىلسا ارتىق ەتپەيدى. بۇگىندە كۇزەتشىمەن قاتار, مەكتەپ قىزمەتكەرلەرى دە كەستەگە ساي ءتارتىپتى قاداعالاپ وتىر. مويىنداۋىمىز كەرەك, قاۋىپسىزدىك شارالارى 100 پايىز ساقتالعان دەپ ايتۋعا بولماس, – دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى.
تۋرنيكەت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەت
مەكتەپ باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىندارى وقۋشىلار تۋرنيكەتتەن «Bala pay» ارنايى كارتاسى ارقىلى ءوتىپ جۇرگەن. بىراق كارتانىڭ تاعدىرى ۇزاققا سوزىلماپتى. بۇل كارتادا جولاقى مەن اسحانادا تاماقتانۋ قىزمەتى دە قامتىلعاندىقتان, وقۋشىلار كارتانى جوعالتىپ العان ساتتەردە اتا-انالار كارتاداعى قاراجاتتىڭ اۋاعا ۇشاتىنىن ايتىپ دابىل قاققان. كەيبىر كەزدە وقۋشى ساباققا كەلمەسە دە دوسى ارقىلى كارتانى تۋرنيكەتتەن وتكىزىپ, ساباقتا وتىرعانداي بولادى ەكەن. وقۋشىلار مەكتەپكە كىرەتىن جانە شىعاتىن كەزدە قالىڭ كەزەكتەن تۋرنيكەتكە سالماق تۇسكەن ساتتەر دە از بولماپتى. قىسقاسى, وسى سياقتى فاكتورلار كارتامەن «قوش ايتىسقان». قازىر تۋرنيكەتتەن وقۋشىلار ەش كەدەرگىسىز ءارى-بەرى ءوتىپ ءجۇر. تۋرنيكەتكە دەيىن كىرەبەرىستە اتا-انالارعا ارنالعان ارنايى ورىن بار. ياعني بالالارىن مەكتەپكە جەتەكتەپ اكەلگەن اتا-انالار دا, بوتەن ازاماتتار دا تۋرنيكەتتەن وتە المايدى. اتا-انالار ارنايى رۇقسات بويىنشا ىشكە ەنە الادى. بوتەن ادامنىڭ بىردەن كوزگە تۇسەتىنى بەلگىلى. ال ءبىر مەزەتتە 1800 وقۋشى ءارى-بەرى وتكەندە «بوتەن» بالالاردىڭ دا كىرىپ كەتۋى مۇمكىن عوي. ونداي وقيعا تىركەلىپتى دە. مەكتەپ باسشىلىعى بۇرىن ءبىلىم العان وقۋشىلاردىڭ ىشكە ەنگەنىن ايتادى. كۇزەتشى بارلىق بالانىڭ ءتۇرىن جاتتاپ العان كۇننىڭ وزىندە مەكتەپكە ەش قاتىسى جوق بالالاردىڭ ىشكە ەنۋى ىقتيمال. بۇل – ادامي فاكتور. بۇل رەتتە, تۋرنيكەت جۇيەسىن ءالى دە پىسىقتاۋ كەرەك سياقتى.
بەينەباقىلاۋ ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشە الا ما؟
مەكتەپ ديرەكتورى مارال قازيەۆانىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە ءتورت قاباتتى مەكتەپتىڭ ىشىندە 96 بەينەكامەرا, ال عيماراتتىڭ سىرتىندا 24 قۇرىلعى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇدان بولەك, جەرگىلىكتى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ جەدەل ارەكەت ەتۋ ورتالىعىنا قوسىلعان 24 بەينەكامەرا بار. ءتارتىپ ساقشىلارى ءوز عيماراتتارىندا وتىرىپ-اق مەكتەپتەگى جاعدايدى باقىلاپ وتىرادى. ال ىشكى بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن قاداعالاۋ كۇزەتشىنىڭ قۇزىرەتىندە.
بىراق كامەرا قاۋىپسىزدىكتى ساقتاي الا ما؟ ماسەلە – وسىندا. ءيا, بەينەباقىلاۋدىڭ دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كومەگى بار. ونى جوققا شىعارا المايمىز. دەسە دە كوبىنە وقيعا ورىن العاننان كەيىن عانا «قىلمىستى كىم جاسادى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى انىق. سوندىقتان دا نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك كۇزەتشىلەردىڭ موينىندا ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. قارۋ اسىنىپ تۇرعان كۇزەتشى بالانىڭ پسيحيكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى راس. قىسقاسى, مەكتەپ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اربانى دا سىندىرمايتىن, وگىزدى دە ولتىرمەيتىن تەتىكتەردى ويلاپ تاپقان ابزال.
بۇل مەكتەپتە دە دابىل بەرۋ قۇرىلعىسى بار. ول عيماراتتىڭ ىشىندە قانداي دا ءبىر وقىس وقيعا ورىن العانى بىلىنە قالسا, بىردەن توتەنشە جاعداي جاريالاپ, بالالاردى سىرتقا شىعۋعا شاقىراتىن دىبىس بەرىلەدى. دابىل قۇرىلعىسىنىڭ تاعى ءبىر تۇيمەسىن باسساڭىز, قۇزىرەتتى ورگاندارعا حابار بەرەدى. مەكتەپ ماڭىندا قانداي دا ءبىر وقىس وقيعا ورىن العان جاعدايدا كۇزەتشى تەلەفون ءنومىرىن تەرىپ وتىرماي, پوليتسياعا جەدەل قۇلاقتاندىراتىن مۇمكىندىك قوندىرعى بۇل. ءورت بولعان جاعدايدا قوسالقى 10 ەسىك بار ەكەن. دابىل جۇيەسى قوسىلسا, اۆتوماتتى تۇردە ەسىكتەر اشىلادى. پلاستيكالىق تەرەزەلەردىڭ بارلىعى ارنايى كىلتپەن اشىلىپ, جابىلادى. وسىلايشا, مەكتەپ باسشىلىعى «بىزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار» دەگەن نيەتپەن قاۋىپسىزدىك شارالارىن جىپكە ءتىزدى. جوعارىدا جازعانىمىزداي, كۇزەت قىزمەتىنە قاتىستى دا ۇسىنىستارىن دا ايتىپ قالدى. بۇل – ەلىمىزدەگى بارلىق مەكتەپكە ورتاق پروبلەما سياقتى. قۇزىرلى ورگاندار بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارادى دەگەن سەنىم مول.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – مەكتەپتەگى پسيحولوگتەردىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ. قالا بەردى, قارۋ-جاراقتى الىپ ءجۇرۋ مەن ساقتاۋ, وعان رۇقسات بەرۋدى قاتاڭ قاداعالاۋ قاجەت. قازىر تۇنگى ۋاقىتتا كوڭىل كوتەرەتىن ورىنداردا جاستاردىڭ الاڭسىز قارۋ ۇستاپ جۇرەتىن فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى. ولاردىڭ تاپا تال تۇستە مەكتەپكە باسا كوكتەپ كىرمەيتىنىنە كىم كەپىل؟!
قوعامدا مەكتەپ قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى ءتۇرلى پىكىر بار. كەيبىرەۋى وقۋشىلاردىڭ سانىنا قاراماستان ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ انتيتەرروريستىك قورعانۋ تالاپتارىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق مەكتەپ پەن بالاباقشانى دا كۇزەتەتىن كۇزەتشىلەردىڭ سول عيماراتتىڭ نەمەسە م ۇلىكتىڭ, ونىڭ تەرريتورياسىن عانا ەمەس, سونداعى ادامداردىڭ دا قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ مىندەتىن ناقتى جۇكتەۋ ماسەلەسى دە كوپتىڭ كوكەيىندە. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – مەكتەپتەگى پسيحولوگتەردىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ. قالا بەردى, قارۋ-جاراقتى الىپ ءجۇرۋ مەن ساقتاۋ, وعان رۇقسات بەرۋدى قاتاڭ قاداعالاۋ قاجەت. قازىر تۇنگى ۋاقىتتا كوڭىل كوتەرەتىن ورىنداردا جاستاردىڭ الاڭسىز قارۋ ۇستاپ جۇرەتىن فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى. ولاردىڭ تاپا تال تۇستە مەكتەپكە باسا كوكتەپ كىرمەيتىنىنە كىم كەپىل؟! قىسقاسى, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قورعانىسى دەگەنىمىز تەك باقىلاۋ كامەراسى, وتكىزۋ رەجىمى, دابىل تۇيمەلەرى عانا ەمەس, توتەنشە جاعداي كەزىندەگى مەكتەپ قىزمەتكەرلەرى مەن وقۋشىلاردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى, قاۋىپسىزدىك شارالارىن ۇيىمداستىرۋى دا وتە ماڭىزدى. بالالار – ءبىز ءۇشىن ەڭ قىمبات جانە ولاردىڭ قاۋىپسىز بولۋىنا بار جاعدايدىڭ جاسالۋى ماڭىزدى.
