جادىگەر • 15 اقپان, 2023

ساكەننىڭ العى ءسوزى

490 رەت
كورسەتىلدى
3 مين
وقۋ ءۇشىن

ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­حاناداعى «كىتاپ مۋزەيىن­دە» تاريح پەن ادەبيەتكە قاتىستى بىرقاتار كونە قولجازبالار مەن كىتاپتار جيناقتالعان. سونداي قۇن­دى دۇنيەنىڭ ءبىرى – ال­تىن­سارى ۇلى ىبىراي «ولەڭ­دەر جيناعى» دەپ اتال­عان كىتاپ. 1935 جىلى قازاق­ستان كوركەم ادەبيەت باس­پاسىنان 5000 تارالىممەن جارىق كورگەن جيناق لاتىن قارپىندە باسىلعان.

ساكەننىڭ العى ءسوزى

كىتاپقا ۇلى اعارتۋشىنىڭ 25 تۋىندىسى كىرگەن, سونىڭ ىشىندە «كەل, بالالار, وقىلىق!», «بالقوجا ءبيدىڭ وقۋداعى بالاسىنا جازعان حاتى», «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتار», «ەي, دوستارىم», «اراز بول كەدەي بولساڭ ۇرلىقپەنەن», «جاز», «وزەن», «سەيداحمەتتىڭ ءسوزى», «حان­عا ءبيدىڭ ايتقانى» سەكىلدى بالا كۇنىمىزدەن جاتتاپ وسكەن ولەڭدەرى بار.

جيناقتى قۇراستىرىپ, العى ءسوز جازعان داۋىلپاز اقىن,  مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ساكەن سەيفۋللين.  ارداقتى ازامات العى سوزىندە ءالتىنساريننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەردى كەلتىرىپ,  ايتۋلى تۇلعانىڭ  بىلىمگە تالپىنعان قازاق جاستارىنا ايرىقشا قادىرلى بولعانىن ايتادى. ءبىر ءسات ساكەننىڭ  سوزىنە زەر سالىڭىز.

«ىبىراي التىنسارى ۇلى قوس­تاناي ماڭىندا 1841 جىلى تۋىپ 1889 جىلى ومىردەن وتكەن.  ىبىراي ءبىر جاعىنان اقىن بولسا, ەكىنشى جاعىنان حالىق اعارتۋ مايدانىندا قىزمەت قىلعان ادام. ەڭ ءبىرىنشى رەت قازاقتىڭ انا تىلىندە وقۋ قۇرالىن جازعان جانە انا تىلىندە قازاق بالاسىن وقىتقان تۇڭعىش وقىتۋشىسى بولعان. ىبىراي شىعارمالارىنىڭ ءمانى, ساناسى نەگىزىندە بيلەر (فەودالدار) تابىنىكى, سول زامانداعى ورىس ەلىنىڭ, ونەرگە, ونەركاسىپ­تەرىنە اياق باسۋ ارقاسىنداعى ورىس وقىعاندارىنان شىققان, جاڭاشىلاردىڭ اسەرىمەن, قازاق دالاسىنا ساۋدا كاپيتالىنىڭ وتارشىلىقتىڭ مىقتاپ شەڭگەل سالۋىنىڭ اسەرىمەن ىبىراي جاس­تاردى وقۋعا, ونەرگە شاقىردى. ەلدە ودان باسقا جولدىڭ جوق ەكەنىن بىلەدى. ىبىراي قازاق ەلى­نە ءبىلىمنىڭ تەز يگەرىلۋىنە اراب الىپپەسىنىڭ بوگەت بولاتىنىن سول زاماندا-اق بىلگەن. اراب قار­پىنە قارسى بولعان. سوندىقتان قازاقتىڭ انا تىلىندە جازعان ءوزى­نىڭ وقۋ قۇرالىن ورىس قارپىمەن جازعان. بۇل رەتتە ىبىرايدى ورىس ميسسيونەرلەرى پايدالانباق بولىپ, ىبىرايمەن جاقىنداسقان, ىبىراي ولاردان قاشپاي ولاردى ءوزى پايدالانىپ جۇرگەن, سوندىقتان قازاق ەسكىشىلدەرى ونى شوقىندى دەپ شىعارعان تالاي وسەك تاراتقان.

وسى كۇندە كەيبىرەۋلەر ىبى­­رايدىڭ ىستەرىمەن تانىس بول­ماعاندىقتان, سول بۇرىنعى ەس­كى­شىلەردە تاراتقان وسەكتەرىنىڭ قالدىق سارىنىمەن «ىبىرايدىڭ زامانىندا قازاق كوپشىلىگىنە قادىرسىز بولعان ەدى» دەگەن سياقتى تەرىس سوزدەردى قولداناتىن سياقتى. تالپىنا باستاعان قازاق جاستارىنا ىبىراي ايرىقشا قادىرلى بولعان ادام. جاس بۋىنعا ارناپ شىعارعان ىبىرايدىڭ «كەل, بالالار, وقىلىق» ولەڭىن جاتقا بىلمەگەن وقۋشى بولماعان. ال «جاس بۋىن قادىرلەگەن ىبىرايدىڭ قازاق كوپشىلىگىنە قادىرى جوق ەدى»  دەۋشىلىك تەك قازاقتىڭ كەشەگى كۇنىنەن ەشتەڭە بىلمەگەندىكتەن تۋعان ءسوز. ادەبيەت تاريحىمىزدا كەرەك بولسىن دەپ, ازىرشە ىبىرايدىڭ وسى سوزدەرىن جيناپ جىبەردىك».

سوڭعى جاڭالىقتار