تاعىلىمى مول شارالار

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دا­رىن ەسكە الۋعا ارنالعان تاعىلىم بە­رەر شارالار استانادا اپتا بويى ءجۇردى. “الجير” مۋزەي-مەموريال­دىق كەشەنى­نىڭ بازاسىندا “تاريح پەن تاعدىرلار ورتاقتىعى ەۋرازيا كەڭىستىگى حالىقتارىن ۇيىستىرۋ فاكتورى” اتتى حالىقارالىق ء“دوڭ­گەلەك ۇستەل” وتىرىسى وتكىزىلدى. تالاي ارۋلاردىڭ كوز جاسىمەن سۋا­رىل­عان, ولاردىڭ باسىنان كەش­كەن قاسى­رەتىنىڭ كۋاسى “الجير” ما­ڭا­يى ءۇنسىز جاتىر. ەسكە الۋ قا­بىر­عاسىنا گۇل شوقتا­رىن قويۋعا كەلە جاتىپ, قانشاما جىلدار وتسە دە ماڭايىڭا سەسكەنە كوز تاستايسىڭ. قۇربانداردى ەسكە العان ميتينگتە, ۇنسىزدىك مينۋتى كەزىندە جازىقسىز جاپا شەككەن انالارىمىز بەن اپا­لارىمىزدىڭ رۋحى سەزىپ جاتىر ما ەكەن دەپ تولعانا­سىڭ. اقمولا جە­رىن­دە, قارلاگتىڭ 26-شى نۇكتەسىندە 62 ۇلت وكىلدەرىنىڭ 146-سى گرۋزين, 44-ءى ءازىربايجان, 393-ءى ەۆرەي, 173-ءى پولياك ۇلتىنىڭ ايەلدەرى, نە كەرەك, 20 مىڭعا جۋىق ايەلدىڭ كوزىنىڭ جا­سى تام­عان توپىراق ءزىلماۋىر قايعى سالما­عىن قالاي كوتەرگەن دەسەڭىز­شى!؟ “دوڭگەلەك ۇستەل” بارىسىندا تمد-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مەم­لە­كەت­ارالىق گۋ­مانيتارلىق ارىپتەستىك قورىنىڭ قول­داۋىمەن قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسى جانە “الجير” مۋزەيى دايىنداعان “تاع­دىرلاردى ءبى­رىكتىرگەن قازاقستان” اتتى كىتاپتىڭ تۇ­ساۋكەسەرى وتكىزىلدى. شاراعا قاتى­سۋ­شى­لار مەن قوناقتار مۋزەي-مەمو­ريال­دىق كەشەندى ارالادى. جالپى, “الجير” مۇرا­جايى “قاسى­رەت قاق­پا­سى مونۋ­مەن­تى­نەن”, “كۇرەس جانە ءۇمىت”, ء“تۇڭىلۋ مەن السىزدىك” دەپ اتا­لا­­تىن ءمۇسىن كوم­پوزيتسيالاردان, سو­نى­مەن بىرگە, “ەسكە الۋ قابىرعا­سى­نان” جانە ستا­ليندىك ۆاگوننان تۇ­را­دى. مۇنداعى جيناقتالعان شەجىرە شىندىعى جا­نى­ڭىز­دى تىتىركەندىرەدى. “تەرگەۋشى ءبول­مە­سى”, “تۇتقىندار باراعى”, ء“تى­گىنشىلەر جاتا­عى” جاداۋ, جابىرقاۋ تۇتقىندار تىرلىگىنەن مول حابار بەرەدى. ال 30 مامىردا “دوڭگەلەك ءۇس­تەلگە” قاتىسۋ­شى­لار ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان قاراعاندى وبلىسى سپاسسك اۋى­لىن­داعى مەموريالدىق كەشەنگە بارىپ, وندا جازىقسىزدان جازىقسىز جاستىق عۇمىرلارىن تەمىر توردىڭ ار جاعىندا وتكىزىپ, جازالاۋ مەن كۋعىننىڭ قۇرباندارى بولعان اعا بۋىن رۋحىنا تاعزىم ەتتى. جينالعاندار نازارىنا ۇسى­نىل­عان قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان جانە قازاق­ستانعا جەر اۋدارىلعان ازاماتتاردىڭ ۇرپاقتارى ايتقان ەس­تەلىكتەر مەن وتاندىق جانە شەتەل­دىك عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋلارى جينالعان جۇرتقا وي تاستادى. سوڭىنان قاتىسۋ­شى­لار مەن قوناقتارعا ارنالىپ, مەمو­ريال­­دىق كەشەنمەن تانىسقاننان كەيىن ء“الجيردىڭ” ىزعارلى سۋىعى” اتتى ءفيلمنىڭ كورسەتىلىمى ۇيىمداستى­رىل­دى. اۋىر وي قۇشاعىندا وتىرىپ ءفيلمدى كورگەن كوپشىلىك وسىدان كەيىن اقمول اۋىلىنداعى مادەنيەت سارايىندا “نيەت بايلانىستىرعان تاعدىرلار” تاقىرى­بىندا قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىمەن كەزدەسۋگە باردى. كوپشىلىگى لاگەردىڭ اۋىر ازا­بى­نان, اۋرۋدان سول جىلدارى-اق با­قيعا اتتانسا, “جىلىمىق” سوققاندا ولاردىڭ ءبىرازى بوستاندىققا شىقتى. بىراق, ءبارىبىر “حا­لىق جاۋى” دەگەن جامانات جامىلعان جان­داردىڭ نا­زارلارى ءپاس بولاتىن. سوڭ­دارىنداعى اڭدۋ مەن ۇنەمى كورسە­تىلە­تىن سەنىم­سىزدىك ولاردىڭ وزدەرىنە عانا ەمەس, ۇرپاقتارىنا دا تيەسىلى ەدى. كەز­دەسۋدە 1937 جىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راعان تورەقۇل ايت­ماتوۆتىڭ قىزى روزەت­تا تورە­قۇل­قىزى ايتماتو­ۆا (قىرعىز­ستان), قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى ۋندەن حۆان­نىڭ قىزى رايسا ۋندەەۆنا حۆان, “الجير” تۇتقىنى فرەنكەل ليديا ميحايلوۆنانىڭ نەمەرەسى, “ريسك” كي­نوكومپانيا­سى­نىڭ كرە­اتيۆ­تىك پروديۋسەرى داريا ۆيو­لينا (رەسەي) ءسوز سويلەدى. سون­داي-اق شاراعا قاتىسۋشىلارعا “وقيعا قا­لاي بولدى” تاقىرىبىن­داعى تەاتر­لاندىرىلعان قويىلىم كور­سەتىلىپ, جانارلار جاسقا شىلاندى. فورۋم بارىسىندا جۋرنالدار مەن كىتاپتاردىڭ تۇساۋكەسەرلەرى ءوت­كىزىلىپ, كوپشىلىككە ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ قازاقستانعا جەر اۋدارىلۋ تاريحى تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر كورسە­تى­لىپ, عىلىمي قاۋىمداس­تىق وكىلدەرى جانە قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىمەن تاعى­لى­مى مەن ساباعى مول كەز­دە­سۋ­لەر ءوتىپ, سونىمەن قاتار, دوس­تاس­تىق ەل­دە­رى تاريحشىلارى مەن زەرتتەۋ­شى­لە­رىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ جانە قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان سۋ­رەتشىلەردىڭ كورمەلەرى ۇيىمداس­تى­رىلىپ, اۋقىم­دى مادەني باعدار­لاما جوسپارلان­عا­نى, وسى شاراعا مۇرىندىق بولىپ جۇرگەن قازاق­ستان حالقى اسسام­بلەيا­سى مەن ءبىلىم جانە عى­لىم مينيستر­لىگىنىڭ, ونىڭ قۇرامىن­داعى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ءبىراز ەڭبەك­تەن­گەنىن كورسەتتى. قاي شا­رانىڭ دا كوتەرەر جۇگى, بەرەتىن عيبراتى مول. انار تولەۋحانقىزى.