كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ءسىز ارۋاق, رۋح, كيەنىڭ بارىنا سەنەسىز بە؟ ءاليحان بوكەيحاننىڭ عىلىم دامىپ, تەحنيكا كۇش العان سايىن كيە دە قاشا باستايدى دەگەن سىپاتتاعى ءسوزى بار. سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە... «بىلعارى تابىت» سەندىرەدى. ونىڭ ۇستىنە, ءسىز بەن ءبىزدىڭ سىرتىمىزدا كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاۋعا كەلمەيتىن تىلسىم بارىن جوققا شىعارساڭىز تاعى ءوزىڭىز بىلەسىز. ء«يتتىڭ يەسى بولسا, ءبورىنىڭ ءتاڭىرىسى بار». سول ىلكى دۇنيەنىڭ كوبى, باسقانى قايدام بىزگە التايدان باستالعانداي سەزىلەدى. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ «بىلعارى تابىت» رومانىندا التايلىق كوكپارشىلار تۇركى جۇرتىنىڭ توتەمىنە اينالعان كيەمىز كوك ءبورىنى تۋلاقشا سۇيرەپ, كوكپار قىلىپ تارتقانىنان باستالادى ءبارى. التايدىڭ ءبىر قۋىسىندا اۋىلداستارى ءبورى تارتىپ جاتقاندا, ات شاپتىرىپ, كوكپار بەرۋشى سۇڭعات پەن دۋلاتتىڭ ءىنىسى استانادا الدەبىر كەلەڭسىزدىكتەن ءوزىن-ءوزى جارىپ جىبەرەدى.
ءبىز اينالامىزداعى قۇبىلىستارعا ءمان بەرۋدەن قالعانبىز. سانا-سەزىمىمىز دۇنيەگە بايلانعاندىقتان, جان الەمى جۇتاپ, رۋحانيات كوزى بىتەلىپ قالعانى سونشا, باسقا تونگەن ناۋبەتتى الگىندەي دۇنيەلەرمەن, ياعني تابيعاتتاعى بىزگە قاتىستى رۋحتاردى قورلاپ جاتقانىمىزبەن بايلانىستىرمايمىز. روماندا بۇل سۇمدىقتىڭ سىرىن دوكتورانتى دۋلاتتىڭ اۋىلىنا استانادان كەلگەن ارحەولوگ, پروفەسسور ماعدان جۇراعات ۇلى عانا ءبىلىپ, قاسىنداعىلارعا ەسكەرتكەنىمەن, ءبارى كەش ەدى. كوكپارشىلار سەركە ورنىنا ءبورى تارتىپ, كىسى كورگىسىز كۇيگە جەتكىزىپ ۇلگەرگەن. پروفەسسوردىڭ سودان قان قىسىمى كوتەرىلىپ جاتىپ قالادى. اۋىلداعىلار, بىراق ءبورىنى تارتىپ, قورلاعانىمىزدان جەرلەسىمىز ءولدى دەپ ءتۇسىندى مە؟ جوق, ارينە. پەندەۋي قارەكەتتەرىن سوندا دا جالعاستىرا بەردى. ءارى قاراي ءبورىنى تاستاي سالىپ, سەركە تارتىپ, تويدى جالعاستىرىپ كەتتى. سەكەم الۋ جوق.
روماندا باسا ءمان بەرەتىن ەكى كەيىپكەر – تولعانباي كەزبە مەن ماقاۋ بالا وتان. بۇل ەكەۋىنىڭ باسقامەن جۇمىسى جوق, وزدەرى دە ەلەۋسىز كەزبە. ەل اقسوڭكە اتاپ كەتكەن سايداعى باسسۇيەكتەردى جانە بىلعارى تابىت توبەسىن قورىپ, دۇعا قىلۋشى تەك وسى ەكى ديۋانا. اقسوڭكە سايىن تولتىرىپ جاتقان باسسۇيەكتەر – ۇجىمداستىرۋ كەزىندە باسساۋعالاپ شەكارا اسپاق بولعان قازاقتاردىڭ كاللاسى. بۇرىن بەس جۇزگە جۋىق بولسا, قازىر ءۇش جۇزدەيى قالعان دەسەدى. بۇلاردى سول زاماندا قىرىپ تاستاعان ۇكىمەت بەلسەندىسىنىڭ ءبىرى – تولعانباي كەزبەنىڭ ءوزى. شەكارا اسپاق قازاقتاردى سايعا توعىتىپ, پۋلەمەتپەن جاۋساتىپ سالعان عوي. «...اتتىلى-تۇيەلى, سابىلعان جاياۋ-جالپىلى ۇلكەن كوش قۇرعاق سايدىڭ قاق ورتاسىنا جەتتى. وسى ساتتە وكپە تۇستان قوس پۋلەمەت ساقىلداپ قويا بەردى. ء«تىرى كۋا قالماسىن! باستان اتىڭدار!» دەپ كونستانتين كوماندير قىپ-قىزىل بۇيرىق بەردى. بەس جۇزدەن استام ادام بالاسى تۇگەلىمەن جەر جاستاندى. تولۋ (تولعانباي) «مال قۇلاعى ساڭىراۋ» دەپ, كوستيا «باندى-سۆولوچي» دەپ ەكەۋلەپ ءجۇرىپ, ءبارىن باستان كوزدەپ, «كونترولنىي» قورعاسىن جۇمسادى» دەيدى روماندا. دەمەك كەڭەس كەزىنىڭ شولاق بەلسەندىسى تولعانباي تۇياقسىز, قۋ باس ءوتىپ بارا جاتقانى تەگىن ەمەس. ارۋاق تۇگەندەپ, مولا كەزىپ جۇرسە, ەكى ۇرتىنىڭ ءبىرى – قان, ءبىرى – ماي. وعان ەرگەن وتاننىڭ جايى باسقا. مىلقاۋ بالادان شەشەسى تۋا بەزىنىپ, سودان اناسى دا وڭالماي كوتەرىلىپ اۋىرىپ كەتكەن. روماننىڭ ورتا تۇسىندا وتان ەكى دۇنيەنى كورىپ-بىلەتىن كورىپكەلگە اينالادى.
وقيعا وسى كۇننىڭ اڭگىمەسىنەن تۋادى. ارحەولوگ, پروفەسسور ماعدان جۇراعات ۇلى جاس ايەلى ارشىندى ەرتىپ دوكتورانتى دۋلاتتىڭ اۋىلىنا تەگىن كەلمەگەن. دوكتورانتى دۋلاتتىڭ اۋىلىنداعى ساق زامانىنان قالعان بىلعارى تابىت وباسىن قازىپ, الەمدىك جاڭالىققا قول جەتكىزبەكشى. ءسويتىپ, جاس سۇلۋى ارشىن مەن دۋلاتتىڭ جولىن اشپاقشى. ەكەۋىنەن PhD دوكتور جاساماقشى. اۋىلعا وبا قازۋعا كەلگەن بۇلاردىڭ بار جاعدايىن جاساپ جۇرگەن دۋلاتتىڭ اعاسى سۇڭعات – قازىرگى تىلمەن ايتقاندا «كرۋتوي». اۋىل-ايماقتى بيلەپ-توستەۋشى باي, وبلىس اكىمى, دەپۋتاتتار ساناساتىن ءدۇمدى مىرزا. پروفەسسوردىڭ كەلگەنىن اۋىل-ايماق تويلاپ جاتقاندا كوكپارشىلار ءبورىنى تۋلاق قىلعانى – ءبىر. ەكىنشى – بىلعارى تابىت وباسىن قازاردا الدارىنان الگى تولعانباي كەزبە شىعىپ, مولانى قازباۋلارىن وتىنەدى. سويتسە دە تولعانبايدى بايلاپ تاستاپ وبانى قازۋعا كىرىسەدى. استانادا ىنىلەرى ءولىپ جاتسا دا, توقتاتپايدى. سۇڭعات ولگەن ىنىسىنە قالاعا اتتانادى دا, پروفەسسور مەن دوكتورانتى دۋلات جۇمىستى باستاپ جىبەرەدى. ارناۋلى ادامدار مەن تەحنيكا الدىن الا دايىندالىپ قويعان, تايسالاتىن تۇك تە جوق. بۇل ەكى ورتادا اركىمنەن دامەلى پروفەسسوردىڭ جاس توقالى ارشىن جانە دۋلاتتىڭ كلاستاسى, سەرىلەۋ عازيز بولەك كەتىپ, مارقا سۇلۋدىڭ بويىندا ەكەۋارا سەزىم قۇشاعىنا بولەنىپ, ۇزىن-سونار اڭگىمەگە كوشكەن. التايدىڭ قويىن-قونىشى يەن جاتقانى, قىسىق كوزدى كورشىلەردىڭ سۇقتاناتىنى, جوعارى جاقتىڭ بەيقامدىعى, تاعىسىن تاعى. «مارقا سۇلۋ دا ميلليارد ۋىستاپ, ەرىگىپ وتىرعانداردىڭ تاقىمىندا كەتپەسە بولدى. مۇنىڭ جوسپارى باياعىدا قىتاي مەملەكەتىمەن بەكىتىلىپ قويعان. شەكارا بويىنداعى اۋداندار سول ءۇشىن جابىلعان. حالىق ازايسىن, شۋ شىعارماسىن دەپ. استانا مەن الماتى اۋعان جۇرتتى قايتارىپ كور» دەلىنەدى اراسىندا.
روماندا كەيىپكەرلەر نەشە ءتۇرلى سۇمدىقتارعا تاپ بولادى. بارلىق وقيعا سول ساقتاردىڭ قورعانىن قازىپ جاتقاندا ءوربيدى. وبانىڭ بەتى وسى زاماندا اشىلىپ جاتسا, بەتى اشىلعان سوڭ ساق ءداۋىرىنىڭ سوڭعى قاعانى تۇسىنداعى وقيعالار بۇگىنگى ۋاقىت وقيعالارىمەن قاتار ءجۇرىپ جاتادى. تابعاشتار (قىتاي) دالامىزعا سول ەرتە داۋىرلەردەن كوز تىگىپ كەلگەن. ۇلى تاڭىرقۇت ساقا قاعان, ونىڭ قىرىق جەتىنشى ۇرپاعى ءدىڭ قاعاننىڭ قاپتاعان قارا قىتايعا بەرگەن تويتارىسى, جەر ءۇشىن بولعان جانقيارلىق ەرلىكتەر. ونىمەن بۇگىنگى التايدىڭ جاعدايىن جىمداستىرۋدا ۇلى ەمەۋرىن بارداي سەزىلەدى. ال مارقا سۇلۋ وقيعاسى, ءوز الدىنا ول دا ءبىر كەرەمەت اڭىز. جىردىڭ كۇيىندەي شەرتىلىپ, ەلىكتىرىپ وتىرادى. ودان بولەك, جەر ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىگى مەن مارتتىگى تاريحي سانانى تۇرتپەكتەپ, وتكەنگە جارىعىن تۇسىرەدى. جەلتوقسانشى قارجاۋدىڭ باسىنان وتكەن 1986 جىلعى كوتەرىلىستىڭ جاي-جاپسارى دا ايتىلماي قالمايدى. مۇنىڭ ءبارى قازاقتىڭ مىڭجىلدىق تاريحى عانا ەمەس, تاعدىرى بولىپ ۇلتتىڭ بولمىسىنا ءبىتىسىپ كەتكەن. سونىڭ بارىنەن باس تارتىپ, ءبىر-اق كۇندە تارك ەتۋگە كونبەيتىن قۇدىرەت بارىن اڭداتادى اۆتور. پروفەسسور تابانى اۋىلعا تيگەندە كەلەڭسىزدىك ورىن الىپ, سۋىت حابار كەلگەندە-اق ءىس ناسىرعا شاپقالى تۇرعانى بەلگىلى ەدى عوي. دەمەك ءىس توقتاۋى كەرەك-ءتى...
اقىر اياعىندا بىلعارى تابىت وباسىنان ۇلى قاعان مۇردەسى مەن التىن ءتاجى شىققاندا سۇمدىق باستالادى. پروفەسسور تالىپ قۇلاپ, ويانباي قالادى كەش باتا التىن تاجگە قول جەتكىزگەندە. قىتايلار كەلىپ, التىن شىعادى دەپ قازعان جەردەن كەزىندە اقبۇرقاق سۋ شىعىپ, يە بەرمەي, بيلىكتىڭ ارالاسۋىمەن سۇڭعات ۇلى توعان جاساپ قويعان-دى اۋىل جەلكەسىنە. التىن ءتاجدى قاعان مۇردەسىن الىپ شىققان كۇننىڭ ەرتەسىنە جەر سىلكىنىپ, الگى توعان جارىلىپ, اۋىل توپان سۋدىڭ استىندا قالادى. ساق قورعانىنان شىعۋعا ءتيىس قانشاما التىن جادىگەر سول توپان سۋمەن قوسا دالاعا اعىپ كەتەدى. تولعانباي كەزبە دە سوندا ولەدى. بار اۋىلدىڭ بەرەكەسى كەتىپ, شىعىنعا باتقانى بىلاي تۇرسىن, جەر سىلكىنىپ, سۋ قاپتاعاندا باسساۋعالاپ, قۋ جاندارى زورعا قالادى. سونشاما قايعى-قاسىرەتكە دۋشار بولعان اۋىل نەدەن جازىقتى؟ جارايدى, پروفەسسور ماعدان جۇراعات ۇلىنىڭ ارقاسىندا دۋلات پەن ارشىن ساق قورعانىنان تابىلعان ارحەولوگيالىق جادىگەر ارقىلى تابىسقا جەتتى دەلىك. بىراق ءبارى-ءبىر نيەت دۇرىس ەمەس. پروفەسسور ماعدان انا ەكەۋىن قولدان عالىم جاساماقشى. سوعان بولا ۇلى قاعاننىڭ ارۋاعىن كۇڭىرەنتتى. مىنە, ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءشىرىپ جاتقان ءبىر تۇسى. قولىنان كەلسە قونىشىنان باسىپ, باس پايداسى ءۇشىن بىلگەنىن ىستەي بەرۋدىڭ ءتۇبى قارا باستارىنا عانا ەمەس, كۇللى ەلگە كورىنىپ وتىرعان زوبالاڭ. بۇل – تەك رومانداعى اۋىل, التايلىقتاردىڭ عانا قاسىرەتى ەمەس, كۇللى حالىقتىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەت. ابايشا ايتقاندا, «بىرلىك جوق, بەرەكە جوق, شىن پەيىل جوق, ساپىرىلدى بايلىعىڭ, باققان جىلقىڭ».
تاپ وسى تۇستا ءبىز جاقىندا عانا كوزىمىز تۇسكەن ءبىر ولەڭدى مىسالعا تارتقىمىز كەلەدى. ازەربايجاندىق اقىن اكبەر گوشالى ءبىر ولەڭىندە وسىنداي وي تەربەيدى. ءتۇبى ءبىر تۋىسقان ەلدەردەن شىققان ەكى اۆتور ءبىرىن-ءبىرى بىلمەۋى دە مۇمكىن. الايدا ولاردى رۋحى مەن دىلىندەگى ۇقساستىق, دۇنيەدەگى قۇبىلىستاردى پايىمداۋداعى ورتاق سەزىمدەرى بىرىكتىرەدى.
«دەمىنەن جۋسان اڭقىعان,
اتتارعا ءبىز ەر سالمادىق.
ۇيىقتاپ كەتسەك ەگەردە
بىلمەيمىز-اۋ
شوپپەن ءبىزدى كومەر مە؟!
انت ۇستىندە
قارامايمىز بايراققا,
اسپانعا دا, اي جاققا.
ءبورى ۇلىسا ەلەمەيمىز ەسىنەپ...
سوسىن دەيمىز:
قايدان كەلدى زىلدەي قايعى-قاسىرەت؟»
وسى تۇرعىدان العاندا, اسقار التايدىڭ بۇل شىعارماسى – بۇگىنگىنى بۇرىنعىعا, بۇرىنعىنى بۇگىنگە جالعاپ, تاريحي سانانى تۇرتپەكتەي وتىرا, بولاشاققا وي كوزىمەن ءۇڭىلۋدى مۇرات تۇتقان كەڭ ارنالى دۇنيە. ۇلتتىڭ, ادامزاتتىڭ قادىر-قاسيەتى كوكپارعا ءتۇسىپ جاتقاندا قالايدا قارپىپ قالۋدى ويلاعان زامانداستى ويلاندىرۋدى كوزدەيدى, بىلگەنگە. جانە ءدال وسىلاي دەپ سەندىرەدى.
ءبىز وقىپ شىققاندا العان اسەردى شامامىزشا جەتكىزۋگە تىرىستىق. تۋىندى ءارتاراپتى, جان-جاقتى بولعاندىقتان, تاريحتاعى تۇتاس داۋىرلەر قامتىلعاندىقتان, اركىم ءارتۇرلى قابىلداۋى مۇمكىن. سوندىقتان وقىرماننىڭ ەنشىسىندە.
