مايشەلپەك ماينينگتىڭ ءورىسى تارىلدى

زاڭ جوباسىنا قاتىسقان ساراپشىلار كەڭەسى قارجى جۇيەسىنىڭ قاۋىپسىزدى­گىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسىنداي قادام جاسالعانىن اشىق ايتتى. وتاندىق ماي­­نەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز قۋا­تىن شەتەل­دىك پۋلدارعا بىرىكتىرىپ كەلگەن­دىكتەن, ۋاكىلەتتى ورگاندار تسيفرلىق باس­سەيندەردىڭ ناقتى تابىسىن ايتا ال­ماعان-دى. ەندى تسيفرلىق ماينينگ تەك اككرە­ديتتەلگەن تاۋ-كەن باسسەيندەرىندە عانا جۇرگىزىلەدى, باقىلاۋعا دا مۇمكىندىك اشىلدى. ساراپ­شىلار تسيفرلىق ماي­نينگ­تىك پۋلداردى اككرەديتتەۋ وتاندىق ماي­نەرلەردىڭ ناقتى تابىسىن تولىق بايان­داۋعا جانە ولارعا قاتىستى سالىق سالۋ نورمالارىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىنىن ايتىپ وتىر.

بىرەر جىلدان بەرى تسيفرلى اكتيۆتەر تۋرالى ماسەلە كوپتىڭ تالقىسىن­دا بولعانى بەلگىلى. وتكەن جىلدىڭ سوڭ­عى اپتاسىندا پارلامەنتتە ۇكىمەت پەن ۇلت­تىق بانكتىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى ۇستانىمى ازىرشە وزگەرمەيتىنى, كريپتو­ۆاليۋتاعا سەنبەيتىنى, كريپتوۆاليۋتامەن تابىس تا­ۋىپ جۇرگەن ادام بيرجادا تىركەلۋگە مىن­دەتتەلەتىنى ايتىلدى. سولاردىڭ ءبارىن وتاندىق بيرجالارعا اۋىستىرۋدىڭ ناتي­جەسىندە ايىرباس­تاۋ وپەراتسيالارىنىڭ اشىقتىعىن قام­تاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. زاڭ جوبا­سىنىڭ ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا كە­لىپ ءتۇس­ۋى­نىڭ ءوزى قوعامدا ەكى ۇداي پىكىردىڭ قالىپ­تاسۋىنا سەبەپ بولدى.

كريپتواۆكتيۆ ءتارىزدى ۆيرتۋالدى اكتيۆ تۇگىلى قارجىلىق ساۋاتتىلىق­تى دۇ­رىس مەڭگەرە قويماعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بۇل جاڭا­لىق «باتىسىم شىعىس بو­لىپ كەتتىمەن» بىردەي بولدى. سول كەز­دەگى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا جۋرناليستەرمەن كەزدەس­كەن كەزدە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىنى ازىر­لەۋ قاجەتتىگى ەكى سەبەپكە بايلانىستى تۋىن­داعانىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. العاش­قى سەبەپ – ەل اۋماعىندا تسيفرلىق ماينينگ­تى رەتتەۋ قاجەتتىگى.

– تسيفرلىق ماينينگتى زاڭداستىرۋ مەن كريپتوۆاليۋتا وندىرۋشىلەردىڭ قىز­­مە­­تىن ودان ءارى ناقتى رەتتەۋدىڭ بول­ماۋى ەنەر­­گيا شىعىنىنا, باقى­لاۋ­دىڭ بوساڭ­سىپ كەتۋى­نە الىپ كەلدى. قولدا­نىس­تاعى زاڭنا­ما­عا سايكەس, تسيفرلىق ماي­نينگ سالاسىن­داعى قىزمەتتىڭ باس­تال­عانى تۋرالى حابارلاۋ ءتارتىبى ەرىك­تى بولىپ سانالادى, تسيفر­لىق دامۋ ءمينيسترى­نىڭ بۇيرىعى­مەن رەتتەلە­دى, – دەدى ە.سمىشلياەۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, كريپتوۆاليۋتانى زاڭدى ءوندىرۋ يندۋسترياسى قازاقستان ءۇشىن اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق سالا بولىپ سانالادى جانە قوسىمشا سالىق تۇسىم­دە­رىن قامتاماسىز ەتىپ, IT-سالاسىنىڭ ­دا­مۋى­نا ىقپال جاسايدى.

– ەكىنشى سەبەپ – كريپتوۆاليۋتالىق ەكوجۇيە قۇرۋ. قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, قازاقستاندا قامتاماسىز ەتىل­مەگەن ساندىق اكتيۆتەردىڭ, ياعني كريپ­تو­ۆاليۋ­تالاردىڭ اينالىمىنا تىيىم سالىنعان. ماينينگ پەن ىلكى جوبا اياسىن­داعى كريپتوبيرجا جۇمىسىن قوسا العان­دا كريپتوۆاليۋتالارمەن جاسالاتىن بار­لىق وپەراتسيا تەك حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا جۇزەگە اسىرىلادى, – دەگەن ەدى ە.سمىشلياەۆا.

ساۋىردەن باستاپ اينالىمعا ەنگەن زاڭ بويىنشا ماينەرلەر 2024 جىلدان باستاپ تابىستىڭ 75 پايىزىن وتاندىق كريپتوبيرجالاردا ايىرباستاۋعا مىندەتتەلەدى. ولاردان قولدانىستاعى سالىقتان بولەك سىياقىسىنا قوسارلانعان قۇن سالىعى, ماينينگ پۋلدىڭ تابىس سالىعى, سونداي-اق كريپتوبيرجاداعى وپەراتسيالار ءۇشىن تولەم الىنادى.

قازىرگى جوسپار بويىنشا كريپتو­بير­جا­لار مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى­نىڭ اقپا­راتتىق جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالا­نادى. ماينينگكە قاجەتتى قۇرال-جاب­دىقتاردىڭ رەەسترى دە ەنگىزىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا جەتكىزىلەتىن قۇرال-جابدىقتار باقىلاۋعا الىنادى.

قازاقستاندىق بلوكچەين-تەحنولوگيا­لار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ساپار احمەتوۆ اتالعان سالادا جۇمىس ىستەيتىن وتاندىق كومپانيالاردىڭ دا ايتارلىقتاي قيىندىقتارعا تاپ بولعانىن ايتتى.

– دەگەنمەن, بيىل ءبىز وڭ ۇردىستەردى باي­قاپ وتىرمىز. مەملەكەت سالانىڭ دا­مۋ ۇردىس­تەرىنە تۇسىنىستىكپەن قارايدى. بۇل اۋەلى قازاق­ستاندا جۇزەگە اسىرى­لىپ جات­قان جوبانىڭ العىشارتتارى. ءبىز­دىڭ قاۋىم­داستىق ۇكىمەتپەن جانە «استانا» حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعىمەن جۇ­مىستى بيىل دا جالعاستىرادى, – دەدى ول.

س.احمەتوۆ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن ەس­كەرە جانە اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى ءىس-قيمىل جاساۋعا جاعداي جاساي وتىرىپ, قازاقستاندا كريپتوۆاليۋتا اينالىمىن ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايدى. قاۋىمداس­تىق ءوز تاراپىنان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالا­رىن جۇزەگە اسىرۋدى قاراستىرا باستادى. سەبەبى نارىقتا كريپتوترەيدەرلەر مەن الاياق­تار­دىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى ازاماتتاردى ساۋاتتاندىرۋ قاجەت.

تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى ەلەك­تروندى ونەركاسىپ جانە تسيفرلىق اكتيۆتەر يندۋسترياسىن دامىتۋ دەپارتا­مەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى عيزات بايتۇر­سىنوۆ پارلامەنت وتىرىسىندا وسى سەك­تور­دىڭ باستى ماسەلەلەرىن شەشۋدى كوز­دەيتىن تسيفرلىق اكتيۆتەر تۋرالى زاڭ قابىل­دانعانىن ەسكە سالدى. «كوپتەگەن ەلدەردە كريپتوۆاليۋتالار تولەم قۇرالى رەتىندە قولدانىلادى. بىزدە وعان ۇلتتىق بانك ءالى دايىن ەمەس, دەگەنمەن بولاشاقتا جەتەمىز دەپ ويلايمىن», دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, ماينينگ سەكتورى­نىڭ پروبلەماسى – تابىستىڭ قوماق­تى بولىگىنىڭ «كولەڭكەلى سيپاتقا» يە بولۋى. ولاردىڭ تابىسىنىڭ قانشا ەكەنى, ايلىق جالاقىسىنىڭ دا مولشەرى تۋرالى اقپاراتتار جوق. ءتىپتى مەملەكەت­تىك كىرىس­تەر كوميتەتىندە بۇل ماسەلە بو­يىن­شا ەشقانداي اقپارات جيناقتالماعان. «ماينينگ يەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەلەكتروندى ءامياندارىنىڭ كىلتىن شە­تەلدە ۇستادى. ءتىپتى كريپتوۆاليۋتانى دا شەتەلگە اسىرۋمەن اينالىستى. سە­بەبى قازاقستاندا ونىمەن ساۋدا جا­ساي­تىندار از, اكتيۆتىڭ بۇل ءتۇرى بۇقارا­لىق سيپاتقا يە بولعان جوق», دەيدى ع.بايتۇرسىنوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ماينينگ باسسەين­دەرىن اككرەديتتەۋدى ەنگىزۋ ەندى زاڭداس­تىرىلدى. سول بويىنشا ءاربىر ماينينگ يەسىنىڭ كىرى­سى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ باسى اشىق, بۇل ولار­عا سالىق سالۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتەدى.

قازاقستانداعى بلوكچەين جانە دەرەك­تەر ورتالىعى يندۋسترياسى قاۋىم­داس­تىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سەرگەي پۋترا زاڭ جوباسى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن تسيفر­لىق ماينينگ سالاسى ەلدەگى ەڭ اشىق سا­لاعا اينالاتىنىن ايتتى.

– ءالى دە بولسا ناقتىلاپ الاتىن تۇس­تار بارشىلىق. كريپتوۆاليۋتا – تسيفر­­لى اكتيۆ بولعاندىقتان, كەز كەل­گەن مامى­لەگە سالىق سالىنۋى ءتيىس. بىراق الەم­دە كە­لىسىمشارتتاردىڭ مۇن­داي تۇرلەرى سالىق­تان بوساتىلعان. مۇنداي سايكەس­سىزدىك­تەر قازاقستاننىڭ كريپتوەكوجۇيەسىنە بەل­گىلى ءبىر شەكتەۋلەر قويۋى مۇمكىن. ءبىز زاڭنامالىق تۇرعىدان شوعىرلاندىرۋ جانە مۇنداي وپەراتسيالاردى قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتۋ قاجەت دەپ ويلايمىز, –دەيدى س.پۋترا.

ساراپشى ەنەرگيامەن قامتۋ ماسەلە­سىن دە ايتىپ ءوتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تسيفرلىق ماينينگ ءوندىرىسى ەنەرگەتيكا­لىق جۇيەمىزگە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ دەپ قا­رايتىن كوزقاراس قالىپتاسقان.

– مۇنىڭ نەگىزسىز ەكەنىن, ەلىمىزدى ەنەر­گەتيكالىق داعدارىستان الىپ شىعاتىن كۇش ماينينگ قانا ەكەنىن وسى سالانىڭ ماماندارى عانا بىلەدى. تسيفرلىق ماينينگتەر ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇراقتى كەس­تەدە, جوعارى باعامەن تۇتىنا الادى. ولار دەبيتورلىق بەرەشەككە جول بەرمەيدى. بۇل ولارعا ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتاتىن ەلەكتر ستانسالارىن جوسپارلى جون­دەۋ مەن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن ماينەرلەردىڭ 70 پايىزى ەلدەن كەتىپ قالدى, ولاردىڭ كەتۋىمەن ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سەكتورىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ سەيىلگەن جوق. سول سەبەپتى ءداستۇرلى ەنەرگەتيكالىق جۇيە مەن ماينينگ جۇيەسىنە قاتار ءومىر سۇرۋدەن وزگە جول جوق, – دەدى ول.

قازاقستان ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى قا­ۋىم­­داستىعىنىڭ توراعاسى تالعات تەمىر­حانوۆ ەلگە زاڭدى, زاڭسىز جۇمىس ىستەي­تىن ماينەرلەر قاپتاپ كىرگەندىكتەن, ەكو­­­جۇيەدە باسى ارتىق ەنەرگيا كوزدەرى قور­­دالانىپ قالعان كەزدەر بولعانىن ەسكە ءتۇسىردى. بىراق ارادا ەكى جىل وتكەن­دە قالىپقا كەلىپ, كەي وڭىرلەردە تاپ­شى­لىق سەزىلە باستاعان. مۇنداي بەي-بەرە­كەتسىزدىك­كە كولەڭكەلى جولمەن تابىس تابۋعا ۇيرەن­گەن ماينەرلەر سەبەپ بولعان.

– سالاداعى تاپشىلىق ماينينگ ون­دى­­رۋ­شىلەردىڭ سىرتقا كەتۋىمەن باستال­­دى. ەنەر­گەتيكتەر ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتى­نۋ بالانسىنىڭ دەڭگەيىن 5-7 جىل بۇرىن ­الدىن الا بولجاي ءبىلۋى كەرەك. بىراق ­2020 جىلدارى ماينينگ وندىرۋشىلەردىڭ ­ەل­گە كەلۋى وسى سالاداعى ۇيلەسىمدىلىكتى ­بۇز­­­دى, ەلەكتر ەنەرگياسى ارتىق ءوندىرىلدى. ­2021-2022 جىلدان كەيىن عانا تاپشىلىق سەزىلە باستادى. بۇل ماسەلەگە بارىنشا سالقىن­قان­دى كوزقاراس كەرەك. ءبىز قيالداعى نەمەسە جوسپارداعى دۇنيە ەمەس, ناقتىلىق­قا, مۇمكىندىگىمىزگە عانا سە­نۋىمىز قاجەت. نارىقتا ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىس ۋاقىت وتكەن سايىن ءوسىپ كەلەدى. ماينينگ ستانسالارى, زاۋىتتار پايدا بولىپ جاتىر. بىراق ءبىز ەرتەڭ كومىر مەن گازدىڭ قايسىسىنىڭ ءباسى باسىم بولارىن بىلمەيمىز. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تومەن كومىرتەكتى دامۋ ستراتەگياسىن, ستانسالاردى جاڭعىرتۋدى قاراستىراتىن ەكولوگيالىق كودەكستى ازىرلەپ جاتىر. وسى رەتتە شاعىن ەلەكتر ستانسالاردى كوپتەپ الۋ كەرەك. ەلدە ەنەرگيا تاپشىلىعىن سەزدىرمەيتىن تەتىك وسى عانا, – دەيدى ت.تەمىرحانوۆ.

الماتى