ەلوردا ىرگەسىندەگى قوياندى: ەلدى مەكەننىڭ وزەكتى ماسەلەسى

«ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەگەندەي, قازىر قوياندى اۋىلى حالقى تى­عىز قو­نىس­تانعان قۇتتى مەكەنگە اينال­دى. ايتالىق, بۇگىندە قوياندى اۋىلى­نىڭ اۋدانى – 10 856 گەكتار, اۋىل شار­ۋا­شىلىعى القاپتارىنىڭ اۋدانى – 3 879 گەكتار, ەگىستىك جەرلەرى – 2 219 گەك­تار, جايىلىمدىق جەرى – 2 063 گەك­تار, تىڭايعان جەرلەر – 149 گەكتار. اۋىلدا رەسمي تىركەلگەن – 22 400 ادام, 4 520 ءۇي بار. ال اۋىلدىڭ ەسەبىنە تىركەلمەگەندەردى قوسقاندا 42 مىڭ ادام, 6 مىڭ ءتۇتىن بار ەكەن. اۋىلدىڭ نەگىزگى ۇلتتىق قۇرامىنا كەلسەك, قازاقتاردىڭ ۇلەسى – 98,37%, ال 2%-عا جۋىعى – وزگە ۇلت وكىلدەرى. ءسويتىپ, بۇرىنعى 60 ءۇيلى اۋىل قازىر 6 مىڭ ءتۇتىنى بار قارا ورمان ەلگە اينالىپتى.

اقمولا وبلىسى بويىنشا العاشقى­لار­دىڭ ءبىرى بولىپ وسى قوياندى اۋى­لى­نىڭ اكىمىن حالقى ءوزى سايلاپ العان بولاتىن. وتكەن جىلعى قىركۇيەك ايىندا سايلانعان قوياندى اۋىلىنىڭ جاڭا اكىمى باقىتحان سولتانبايدان اۋىل­دىڭ الەۋمەتىك-ەكونوميكالىق تى­نىس-تىرشىلىگى تۋرالى سۇراپ كوردىك. اكىم­نىڭ ايتۋىنشا, قازىر اۋىلدىڭ دامۋ قارقىنى جاقسى. الايدا جەتىستىكتەرىمەن قاتار ءالى دە بولسا حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە اسا قاجەتتى الەۋمەتتىك تە­تىك­­تەرگە قاتىستى تۇيتكىلدىڭ بارى باي­قالادى. ماسەلەن, جول, اۋىزسۋ, كارىز جۇ­يە­سى, مەكتەپ جەتىسپەۋشىلىگى, اۆتوبۋس قاتىناسى, ت.ب.

استاناعا قاتىناۋدىڭ قيىندىعى

اۋىل حالقى شاعىن كاسىپكەرلىكتەن ناپاقاسىن ايىرىپ وتىر. ال باسىم كوبى, دالىرەك 20 مىڭعا جۋىق تۇرعىن استاناعا قاتىناپ جۇمىس ىستەيدى. وسى رەتتە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ استاناعا قا­تى­ناۋ بارىسىندا ءبىرشاما قيىن­دىق­­تىڭ بارىن ايتادى جۇرتشىلىق. ماسەلەن, بۇعان دەيىن قوياندى اۋىلى مەن­­­ استانا قالاسى اراسىنا №38 اۆتوبۋس قاتىنايتىن ەدى. كەيىن 2015 جىلى بۇل اۆتوبۋس مارشرۋتى وزگەرىپ, ونىڭ ورنىنا №307 قالا ماڭىنداعى مار­شرۋتى ۇيىمداستىرىلعان. بۇل قويان­دى­دان «الاي» بازارىنا دەيىن عانا جۇرەدى. استانا قالاسىنىڭ ىشىنە تولىق قاتى­ناي­تىن بىردە-ءبىر اۆتوبۋس مارشرۋتى بولماي وتىر. «№307 اۆتوبۋستىڭ ءجۇرۋ ارالىعى – 8-15 مينۋت, اۆتوبۋس سانى – 7 دانا», دەپ كورسەتىلگەن.

– اۋىل حالقىنىڭ 20 مىڭنان استامى استانادا جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار 400-دەي جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنت جانە 200-دەن اسا مەكتەپ وقۋشىسى قالاعا كۇندەلىكتى قاتىنايدى. تاڭەرتەڭ-كەشكە جالعىز اۆتوبۋستىڭ اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ بارا جاتادى. وسى جايت ارقامىزعا ايازداي باتىپ بارادى. اۆتوپاركتەرگە بۇل ماسەلەنى كوتەردىك, بىراق ءبارىبىر قايران بولماي وتىر, – دەيدى جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ تورا­عاسى باقىت الۋاي اقساقال.

ال بۇل ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن اس­تانا قالاسىنىڭ اۆتوپاركتەرىنەن سۇ­راپ كورگەنىمىزدە, قازىر اۆتوبۋس جەتىس­پەۋشىلىگى قالانىڭ ءوز ىشىندە دە بارىن ايتادى.

«ەكى مەكتەپ ازدىق ەتىپ وتىر»

اۋىل اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, قوياندى اۋىلىندا مادەنيەت ءۇيىنىڭ جانە سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جوبالانىپ وتىر. ال دەنساۋلىق سالاسى بويىنشا دا بىر­قا­تار نىساندار بار. ءبىلىم سالاسى­نا كەلسەك, قازىر اۋىلدا 2 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. قوياندى اۋىلىنىڭ №1 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبى 900 ورىندىق, الايدا وندا 1 919 وقۋشى ەكى اۋىسىممەن وقيدى. ال №2 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبى 1 200 ورىندىق بولسا, وندا 2 253 وقۋشى وقيدى. ەكى مەكتەپتە دە بالا سانى مەجەدەن ەكى ەسەگە كوپ. مەكتەپ ديرەكتور­لارى راۋشان سماعۇلوۆا مەن مەرۋەرت ساۆيلحان قويان­دى­دا بالالار سانى كوپ, اۋىلعا تاعى دا جاڭا مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ قاجەتتىلىگى بارىن ايتادى.

قازىر اۋىلدا 280 ورىندىق مەملە­كەت­تىك بالاباقشا جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇعان قوسا تاعى ءبىر بالاباقشانىڭ قۇرىلىسى ءبىتىپ, جاقىندا پايدالانۋعا بەرىلمەكشى.

جىلۋ, سۋ ءھام ەلەكتر

قوياندى اۋىلىنىڭ بارلىق تۇرعىن ۇيلەرى جانە باسقا نىساندار پەشپەن جىلىنادى. ال مەكتەپتەردە جانە جەكە بالاباقشالاردا اۆتونومدى جىلىتۋ جۇمىس ىستەيدى. 2021 جىلدان باستاپ «اق­مولا وبلىسى تسەلينوگراد اۋدانى قوياندى اۋىلىندا گاز قۇبىرى مەن گاز تاراتۋ جەلىلەرىن سالۋ» نىسانى بويىنشا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى باستالىپتى, ونىڭ جالپى ۇزىندىعى – 283,2 كم.

اۋىلدىق اكىمدىكتىڭ مالىمەتىنشە, گاز قۇبىرلارىن تارتۋ بويىنشا سمەتا­لىق قۇجاتتامانىڭ 2022 جىلعى 7 جەل­توق­ساندا (№12-0382/22) مەملەكەتتىك ساراپ­تامانىڭ قورىتىندىسى الىنعان. مونتاجداۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ مەرزىمى 2023 جىلعا جوسپارلانعان. قازىر مەر­دىگەر كومپانيا 121,1 كم گاز قۇبىرىن سالعان. ورتاشا قىسىمدى گاز قۇبىرى – 21 404 م (96%), تومەن قىسىمدى گاز قۇبىرى – 99 696 م (38%).

ال اۋىلدا اۋىزسۋ ماسەلەسى شەتكى اۋدان­دا­رىندا ءالى دە بار. 2014 جىلى قوياندى­ اۋىلىندا ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋ جۇيەسى سالىنعان, بۇل – 1-كەزەڭ­نىڭ جۇمىسى. تاۋلىگىنە 500 تەكشە مەتر كولەمىمەن تۇتىنۋشىلاردى اۋىز­سۋ­­مەن قامتاماسىز ەتەدى. اۋىلدى سۋمەن­ قامتۋ 3 تەرەڭدىك ۇڭعىماسى ارقىلى جۇ­زەگە اسىرىلىپ وتىر (2 جۇمىسشى, 1 رەزەرۆتىك – 18 مەتر تەرەڭدىك). قازىر 2 ۇڭعىما جۇمىس ىستەيدى. سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى – 70,4 كم. جوبا بويىنشا 10 كم قوسىمشا جۇرگىزىلگەن. ۇڭعىمالار سانى – 842 دانا, ونىڭ ىشىندە 210 دانا ءورت گيدرانتتارى. قا­زىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى ورتا­لىق­تاندىرىلعان سۋمەن قامتۋ جۇيەسىنە 2 450 ابونەنت قوسىلعان. ال جوباعا سايكەس سالىنعان سۋمەن قامتۋ جۇيەسى 800 ابونەنتكە عانا ەسەپتەلگەن. مىنە, وسى جاعدايعا بايلانىستى جازدا اۋىلدا سۋ تاپشىلىعى سەزىلەدى ەكەن.

– قوياندى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ونىمدىلىگى تاۋلىگىنە 20 تەكشە مەتر بولاتىن 4 بىرىكتىرىلگەن بلوك مودۋل ورناتىلدى. 4, 5, 10, 11, 12, 14 شاعىن اۋدان­دارىندا سۋ قۇبىرى جەلىلەرى جوق, ويت­كەنى سورعى ستانسالارىنىڭ قۋاتى مەن سۋ دەبيتىنىڭ مۇمكىندىگى تومەن. بۇگىنگى تاڭدا مەردىگەرلىك ۇيىمدار سۋ قورلارىن ىزدەۋ جۇمىستارىن اياقتادى. 2021 جىلى قوياندى اۋىلىندا سۋمەن قامتۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋعا جسق ازىر­لەۋگە (2-كەزەڭ) شارتى جاسالدى, – دەيدى ب.سولتانباي.

ەندىگى ءبىر ەڭ قاجەتتى تەتىك – ەلەكتر قۋاتى. قازىر اۋىلدىڭ شەتكى اۋداندارى 4, 5, 6, 7, 8, 10 شاعىن اۋدانىندا تۇراتىن تۇرعىندار كەيدە ەلەكتردىڭ قۋاتى جەتپەي قالاتىنىن جانە تاريفتەردىڭ قىمبات ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى اۋىلدا ءالى دە جەكەمەنشىك قوسالقى ترانسفورماتورلىق ستانسالار (قتس) جۇمىس ىستەپ تۇر.

– اۋىلدى ورتالىقتاندىرىلعان ەلەكتر قۋاتىمەن تولىقتاي قامتۋ جۇمىس­تا­رى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىستەلىپ كەلەدى. 2014 جىلى 3 مىڭ ابونەنتكە ەسەپتەلگەن 85 كم ەلەكترمەن قامتۋ جەلىلەرى سالىنسا, قازىر وعان 2 500-دەن اسا ابونەنت قوسىلدى. «ارەك» اق قىزمەتىندە 3 قتس – 240 ابونەنت بار. «كيپەست» جشس قىزمەتىندە 45 قتس – 2 880 ابونەنت تىركەلگەن. اۋىلدىڭ بارلىق جەرىندە ەلەكتر قۋاتى جەتكىزىلگەن, ەندى قالعان جەكەمەنشىك 8 قتس-تى مەم­لە­كەتتىك ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەگە قوسۋ جۇمىستارى قالدى. وسىعان وراي اۋىلدى ەلەكتر قۋاتىمەن تولىق قامتۋ ماق­سا­تىن­دا تسەلينوگراد اۋدانى­نىڭ تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى «قازاقستان تەحني­كالىق دامۋ ينستيتۋتى» جشس جوبالاۋ ۇيىمىمەن بىرلەسىپ شارت جاساستى. قوياندى اۋىلىندا ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىن سالۋ, (2-كەزەڭ) جوبا بويىنشا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر, – دەيدى اۋىل اكىمى.

كادەلى كاسىپكەر

بۇگىنگى تاڭدا قوياندى اۋىلىندا 25 جەكە شارۋاشىلىق سەرىكتەستىك, 86 جەكە شارۋاشىلىق, 7 جەكە شارۋا قوجا­لى­عى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار قوياندى اۋىلىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە مۇم­كىندىكتەرىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. وندا شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن ازاماتتارعا مەملەكەتتەن ارنايى جەر بولىنگەن. وسىنىڭ اياسىندا قوياندى اۋى­لىندا قازىر تەمىر كەسۋگە ارنالعان «ۇلان» اتتى تەحنولوگياسىن ويلاپ تاپ­قان, كاسىپكەر ۇلان اسحات ءوزىنىڭ شا­عىن كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىر. ول لازەرمەن تەمىر كەسۋگە ارنالعان قۇرىلعىنى ويلاپ تاپقاننان كەيىن ونى جاساپ شى­عۋ­عا جانە نارىققا شىعارۋ ءۇشىن كوپ قاراجات جۇمساعانىن ايتادى. وسى رەتتە ول مەملەكەتتەن 5 ملن قايتارىمسىز نەسيە الىپ, كاسىبىن جانداندىرعان ەكەن. ناتيجەسىندە, 15 قۇرىلعى جاساپ نارىققا شىعارعان, ارقايسىسىنىڭ قۇنى – 2 800 مىڭ تەڭگە.

– ءبىزدىڭ سەگىزىنشى اتامىز قازبەك دەگەن كىسى دارقان ۇستا بولعان ەكەن. قازاق­تىڭ حانى ابىلايعا زەرلى جۇزىك سوعىپ, سىيعا تارتىپتى. سودان بەرى تەمىر ۇستاۋ جەتى اتامىزدان ۇزىلمەگەن ەكەن. ءوزىم دە – تەمىر ۇستاسىمىن, اكەم كاۋكەر دەگەن كىسى دە تەمىردى قامىرشا يلەگەن ۇستا ادام ەدى. سول قانمەن كەلگەن قاسيەت شىعار, ۇلىمىز ۇلان وسىنداي تەمىردى وڭاي كەسەتىن تەحنولوگيا جاساپ شىقتى. ارينە, ونىڭ ءبارى تەگىن جاسالمايدى. مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋى كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. ءالى دە سونداي قولداۋ بولسا, تاعى دا جاڭا دۇنيەلەر جاساۋعا ءازىر, – دەدى ونەرتاپقىش ۇلاننىڭ اكەسى اسحات كاۋكەر ۇلى.

قوياندى قالاعا قوسىلعىسى كەلەدى

قوياندى – استانا قالاسىمەن شەكتەسە­تىن­دىكتەن, جان سانى جىل سايىن تەز ۇلعايىپ كەلە جاتقان اۋىل. وسىعان وراي تۇرعىندار ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ قاجەتتىلىگى بارىن العا تارتادى.

– قازىر اۋىلدا جالعىز جەدەل جاردەم كولىگى بار. ال اۋىلدا 40 مىڭ حالىق تۇرادى. بۇل – اسا تولعاناتىن, تەز ارادا قولعا التىن ماسەلە. ەڭ اۋەلى, ادام ءومى­رىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى. ەكىنشى, قوياندى – «ارالداعى اۋىل». ياعني اۋىل­دىڭ جان-جاعىنداعى جەر تۇگەل استانا قالاسىنا قاراستى. قوياندى اۋىلى وبلىس ورتالىعىنان 340 كم, اۋداننان 70 كم جىراقتا جاتىر. ال استانا قالاسى ءتيىپ تۇر, 2 كم. ءۇشىنشى, اۋىلىمىزعا ءالى دە قاجەتتى الەۋمەتتىك تەتىكتەر كوپ. ارينە, قازىر مۇلدە جوق ەمەس, بار. بىراق اۋىلدىڭ جان سانى جىل سايىن ءوسىپ بارادى. ماسەلەن, سۋمەن قامتۋ, ەلەكتر جۇيەسى, كارىز جۇيەسى, جولدار, سۋاعار ارىقتار, كوشە جارىعى, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر, بالاباقشا, اۋرۋحانا, ەمحانا, مادەنيەت ءۇيى, كىتاپحانا, سپورت كەشەنى, سپورت الاڭدارى, ويىن الاڭدارى, بالالار ويىن-ساۋىق كەشەنى, دەمالىس ساياباعى جانە بيزنەس ورتالىقتارى قاجەت. بۇل تۇيتكىلدەر قوياندى اۋىلى استانا قالاسىنىڭ ءبىر شاعىن اۋدانى بولىپ قوسىلعاندا عانا وڭ شەشىمىن تابادى دەپ بىلەمىز. قازاق ەلىنىڭ ەڭ ىستىق نۇكتەسى استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندە وتىرىپ, ەل ءوز مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەڭبەرىندەگى يگى­لىكتەرگە نەگە قول جەتكىزە المايدى؟ اۋىل حالقىنىڭ دا – تىلەگى وسى قالاعا قو­سىلۋ, – دەيدى قوياندى تۇرعىنى باقىت الۋاي.

اكىمدىكتىڭ دەرەگىنشە, قازىر قوياندى اۋىلىنان جەر تەلىمىنە ءوتىنىش بەرگەن 10 مىڭنان اسا ادام كەزەكتە تۇر. «اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمى كەڭەيتىلمەي, ازىرگە ەشكىمگە جەر تەلىمى بەرىلمەيدى», دەيدى اۋىل اكىمدىگى. ال بۇعان بەلسەندى باقىت الۋاي: «اۋىلدىڭ جەر اياسى تار. اۋىل قۇرىلىسى جايىلىپ كەتە بەرسە, بۇل ارتىق شىعىن بولادى. ەكىنشىدەن, وعان ينفراقۇرىلىم جەتكىزۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان اۋىلعا كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى سالىنىپ, جەرگە ءوتىنىش بەرىپ كەزەكتە تۇرعاندارعا بەرىلۋى كەرەك», دەيدى.

ەلدى مەكەندەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كەپىلى – ونەركاسىپ جانە دەموگرافيا دەيدى ساياساتتانۋ عىلىمى. وسى تۇرعىدان العاندا قوياندى – ناعىز دەمو­گرافياسى دامىپ كەلە جاتقان ەلدى مەكەن. حالقىمىزدىڭ سانى ارتا تۇسسە, بۇل ۇلتتىق قۋاتىمىز عانا ەمەس, ەكونو­مي­كاعا دا قولايلى درايۆ ەكەنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان دەموگرافياسى وسكەن اۋىلعا دامىعان ينفراقۇرىلىم كەرەك.

2023 جىلعى 31 قاڭتار كۇنى مەملەكەت باسشىسى استانا قالاسىن دامىتۋ ماسە­لەلەرى جونىندە كەڭەس وتكىزگەن ەدى. وندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ استا­نا اگلومەراتسياسىن جۇيەلى دامىتۋدى سترا­­تەگيالىق ماڭىزدى باعىت ەكەنىن ايتتى.

– استانانىڭ جانە اقمولا وبلىسى­نىڭ اكىمدەرى قالا ماڭىنداعى اۋدانداردا تۇراتىن جۇرتتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا كۇش سالۋى كەرەك. استانا اگلو­مەراتسياسى ينۆەستيتسيا تارتۋعا, ين­نوۆا­تسيالاردى ەنگىزۋگە جانە بىلىكتى مامانداردىڭ ەڭبەك ەتۋىنە بارىنشا ىڭعايلى بولۋعا ءتيىس. وسى باعىتتاعى جۇمىستى جانداندىرۋ قاجەت. الەم ەكونوميكاسىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بولىپ جاتقان قازىرگى كەزەڭدە بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. ءبىز وسى تاريحي مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ەلوردا اي­ماعىن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تىرە­گىنە اينالدىرۋىمىز كەرەك, – دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستاماسى استانا قالاسى مەن وعان جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىندەگى الشاقتىقتى جويۋعا مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز...