تۋعان جەر تۋرالى تولعانىس

گازەت وقۋ زەرىگىڭدى باساتىن نارسە سياقتى كورىنگەنىمەن, وزىنشە ءبىر جۇمىس. تاڭەرتەڭ ويانعاندا اۋا رايىن بىلمەككە تەرەزەگە قارايسىڭ. ال الەمدە نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىن بىلەتىن تەرەزەڭ – گازەت, جالپى بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رى. البەتتە, جازىلعاننىڭ ءبارىن سى­پىرا, سىدىرتا وقۋ مۇمكىن ەمەس. ءوزىڭ ءىش تارتاتىن تاقىرىپقا الدىمەن قادالا­سىڭ. مەنىڭ سونداي تاقىرىبىم – ورال­ماندار حاقىنداعىسى. سولاي دەپ اتاپ كەتكەنىمىزبەن, بۇل ءوزى اتامەكەنىنە, تۋعان جەرىنە بىزدەردى دە ساعىندىرىپ, وزدەرى دە ساعىنىپ ەل-جۇرتىنا قايتا ورالىپ كەلىپ جاتقان قانى ءبىر تۋعان-تۋىس­قاندارىمىز ەمەس پە... ءوز باسىما كەلسەم, “ورالمان” ماسە­لە­سىنە بەيجاي ەمەستىگىم سوناۋ 1962 جىلى ماسكەۋدە كوكپ ورتالىق كو­ميتەتى جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەندە كەنەت سەزىلدى. ول كەزدە رەس­پۋبليكالاردان قاتىناعان جولاۋشىعا استانا مەيمانحانالارىنان ورىن تابۋ قيىن بولاتىن. الماتىدان اعىلعان قايسىبىرىنىڭ قوناق ۇيدەن ورىن تيمەگەن سوڭ سادوۆو-كۋدرينسكي كوشەسىندەگى جاتاقحانادا جەكە بولمەدە تۇراتىن مەنى دە ساعالايتىنى بار-دى. ەل حابارىن سو­لاردىڭ اۋزىنان ەستيمىز. رەسپۋبليكالىق گازەتتەردى ۇزبەي وقىپ تۇرعانىڭمەن, كوپ قۇپيا اشىق باسپاسوزدە جاريالانباي, جابىق ۇستالادى. سول كەزدە عوي, كوڭى­لى­مىزدى توتەنشە بىرلەگەن حابار ەستىگەنىمىز. 1962 جىلعى كوكتەمدە ون, جيىرما شاقتى كۇننىڭ ىشىندە قىتايدان ءجۇز ەلۋ مىڭ قازاق شەكارانى بۇزىپ ءوتىپتى دەسەدى الماتىدان قاتىناعاندار. قۇلاعى­مىز­دىڭ قۇرىشىن قاندىرعان ونداي مايلى اۋىزداردى قالايشا “جۋماسسىڭ”... قۋانىشتىڭ دا نەشەمە سورتى بولا­دى. اسپيرانتۋرادا وقىپ كوڭىل ءوسىپ جۇرگەنىمەن, ەلىمىزدەگى قازاق ازشىلىق بولىپ قالعان اششى احۋالىمىز ەسىمىزگە تۇسكەندە اجەپتاۋىر جاسيمىز. كەلىم­سەك­تەر ەسىكتەن كىرىپ, ءتور مەنىكىنى كۇشەيتىپ بارا جاتتى. سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سى, قىزىلتۋ اۋدانى, “بورسىقپاي” سوۆ­حوزىنداعى سەلسوۆەت توراعاسىنىڭ ۇستەلىنە جابىلعان قىزىل پليۋشش ماتانى تىڭ يگەرۋشى كەلىمسەكتەر سىپىرىپ الىپ, كابينەت يەسىنىڭ كوزىنشە جا­پىراقتاپ دال-دالىن شىعا­رىپ بولشەك­تەپ ايىرىپ, ەتىكتەرىن ءسۇر­تىپ تازالاعان. تالاي قازاق مولالارىن تاپتاپ, تۇرعان جەرىن ادەيى جىرتىپ, تىپ-تيپىل ەتكەن. شەت جاعاسىن ءوز كوزىممەن كورگەنىم دە بار. ماعجاننىڭ اتاسى جۇماباي قاجى, العاشقى ايەلى مەن ءبىر جاستاعى بالاسى گراجدان ەسىمدى ءبۇلدىرشىنى جاتقان مولا­نىڭ جەرمەن جەكسەن ەتىلگەنىن, ءۇستىن بوزعىلت ەرمەن جاۋىپ كەتكەنىن كەيىندەر “ماعجان” اتتى كىتابىمدا جازعانمىن دا. ءسويتىپ ءوز ەلىمىزدە ءوزىمىز ازشىلىققا اينالىپ, جاسىپ جۇرگەن كوڭىلىمىزدى شەكارانى اعىنداتىپ جارىپ وتكەن 150 مىڭ قازاق تاسىتىپ جىبەرسىن. شىنىن ايتسام, “تاسىتىپ” جىبەردى دەگەن ءسوز دە سول كەزدەگى كوڭىلىمىزدى جەرىنە جەتكىزە بەينەلەي المايدى. وسكەن كوڭىل كۇيىن ءدوپ باسپايدى. سوندا عوي ورىس دراما­تۋرگى ۆسەۆولود ۆيشنەۆسكيدىڭ لەنين­گراد بلوكاداسىنىڭ ەڭ ءبىر قيامەت توزاق شاعىندا جامبىلدىڭ “لەنينگرادتسى, دەتي موي” دەگەن ولەڭى حالىق پوەزياسى الىبىنىڭ پورترەتىمەن پلاكات بولىپ كوشە-كوشەگە ىلىنگەنىندە ايتقان ءبىر ۇشقىر ءسوزىنىڭ ەسكە تۇسكەنى. پلاكاتتىڭ ءىلىنۋى قورشاۋداعى اش-جالاڭاش قالا تۇرعىندارىنا ءبىر تىڭ ديۆيزيا قوسىل­عان­داي (“تاكوي پودەم بىۆاەت تولكو پري پودحودە سۆەجەي ديۆيزي”) كۇش ءبىتىردى دەيتىنى. ونىڭ تۇسىنبەيتىن ەش ءنار­سەسى جوق. ماسكەۋدى نەمىس فاشيستەرى دۇربىمەن قارايتىن جەرگە جەتكەن جەردە ەمەس پە ەدى, سىبىردەن كەلگەن “تىڭ ديۆي­زيالار” جاۋدىڭ تۇمسىعىن بۇزىپ قان قىلىپ, 150-200 كيلومەترگە دەيىن قۋىپ سالاتىنى... جۋىقتا ءبىر مەرەيتوي ۇستىندە ۇسىنىس جاسادىم. جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ اقىن قاجىتاي ءىلياس ۇلى ەكەۋىنىڭ 150 مىڭ قايسار قازاقپەن تىزە قوسىپ, ەلگە ورالعان قۋانىش وديسسەياسىن “تاڭعا­جايىپ دۇنيە” اتتى عۇمىرنامالىق روما­نىندا زور شابىتپەن ادەمىلەپ جازىپ بەردى. وعان مىڭ راحمەت! ال بىراق, سول كەزدە اتامەكەندە ءتۇتىن تۇتەتكەن ءبىزدىڭ قۋانىشىمىز شە؟ ول جايلى كىتاپ شىقتى ما؟ ءبىر اقىن, ءبىر جازۋشى ەكەۋى ليريكالىق كەيىپكەرگە سۇرانىپ تۇرعاندا, 150 مىڭ قازاق, وعان قوسا ەلدەگى ەكى جا­رىم ميلليون قازاق – ەپوستىق قاھار­مان عوي!.. تەرەڭ ليريكا, سىرشىل ولەڭگە ەپيكالىق قانات ءبىتىپ, داستان بوپ تۋسا نەتتى... سول شەتتەن كەلگەن اعايىننىڭ قۇتتى قادامىنىڭ شاراپاتى دا شىعار, قۇداي­عا شۇكىر, قازاق ەندى ون ميلليونعا جەتىپ, ازشىلىقتان كوپشىلىككە اينالىپ, 62 پايىز قۇراپ وتىرعانىمىز. دەگەنمەن, مۇراتىمىزعا جەتتىك دەپ, مۇرت شيراتۋعا ءالى ەرتە. ۇلان-بايتاق اتامەكەنىمىز ءۇشىن ون ميلليونىڭ نە ءتايىرى. سوندىقتان دا ءبىر ۋىس بولماي, بىلاي قاتارىمىزدى كوبەي­تىڭ­كىرەپ, تىعىزىراق وتىرساق, جان-جا­عى­مىزداعى سۇعىن قاداۋشىلار سىلەكەيىن شۇبىرتا بەرۋدەن تىيىلار ما دەپ دامەلەنەتىنىمىز. انەۋ ءبىر ازىردە “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنە ورىس تىلىندە “ۆورو­شي­لوۆسكي چرەۆوۋگودنيك” دەگەن ماقا­لام جاريالاندى. نە سەبەپتى جازىلعا­نىن وقىرماننىڭ ەسىنە سالا كەتەيىن. الدەكىم دەيتىن ەمەس, كينورەجيسسەر رە­تىندە ءوزىم فيلمدەرىن قىزىعا, قۇمارتا كورەتىن ستانيسلاۆ گوۆورۋحين قازاق ەلىنىڭ سولتۇستىگىندەگى بەس وبلىستى حرۋششەۆ جومارتتىعى ۇستاپ قازاقستانعا سىيلاي سالدى دەپ گاپىرتكەن. وتىرىك ورگە باسپايتىنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ايتىستىڭ پامفلەتتەي اششى ءتىلدى جانرىنا جۇگىنىپ, ارنايى ماقالا جازۋعا تۋرا كەلدى. سول پامفلەت گازەتتە جارىق كورگەندە بىرىنشىلەردىڭ قاتارىندا حابارلاسقان جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ: مىنا ماقالانى “كازاحستانسكايا پراۆدا” نەگە جاريالاۋدان باس تارتقان؟ مەن جوعارى جاققا نارازىلىعىمدى ءبىلدىرىپ حات جازىپ جىبەردىم, دەدى. ول ءجايتتى ءارى قاراي سوزباي-اق قويايىن. ەسكە الىپ وتىرعان سەبەپ, جەرىمىزدى داۋلاۋشىنىڭ بايبالامىنان ءبارىبىر ەشنارسە ونبەي­تىنىنە ەش كۇمان كەلتىرمەگەنىمدى, ءىشىم­نىڭ توقتىعىن ايتۋ ەدى. ءىشى كۇيگەندەر تۇز جالاسىن, پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مىڭ جىلدارعا كەتەتىن تاريحي كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا كورشى مەملەكەتتىڭ بارىمەن, اسىرەسە, ەكى الىپ – رەسەي جانە قىتايمەن شەكارا ماسە­لە­سىندەگى داۋ-شاردى جويىپ, ورتاق ءمامى­لەگە كەلدىك. شەكارامىزدى حالىقارالىق ەرەجەگە سايكەستەندىرىپ زاڭداستىرىپ الدىق. بۇل قۇجاتتاي مىقتى قورعان بولماس. كونە قىتاي قامالىنان وتكەن بۇزىلمايتىن بەكىنىس. جانە ءبىر دانالىق ءىس – استانانىڭ ارقاعا كوشىرىلۋى ەدى. ءىشىمىز اشىدى, ءاري­نە, ارۋ الماتىنىڭ اكىمشىلىك-ساياسي ورتالىق دارەجەسىنەن ايىرىلىپ قالعان­دىعىنا. وسى ءىستىڭ باستاۋشىسى جانە دەم بەرۋشىسى – الاتاۋ قىرانىنىڭ ءوزى دە از تەبىرەنبەگەن شىعار. بىراق تاريحي قا­جەت­تىلىك دەگەن بولادى. ونى الدىمەن مەم­لە­كەت باسشىسى سەزە بىلۋگە كەرەك. حرۋ­ششەۆتىڭ تىڭ جەرلەردى يگەرۋ ناۋقانىنىڭ سالدارىنان قازاق ەلىنىڭ تەرىستىك تە­لىمىنە كەلىمسەكتەر قۇمىرىسقاداي قاپ­تاپ كەتكەندىكتەن, سول وڭىردە ات توبە­لىندەي بوپ قالعان ەدىك. ەندى بۇرىنعى قاراوتكەلدىڭ وزىنە, توڭىرەگىنە قارا­ساڭىز, قاراكوز باۋىرلارىمىز قاپتاپ قونىس تەۋىپ جاتىر. سونى كورىپ, ەستىپ-ءبىلىپ, جانىمىز جاي تاۋىپ, ايىزىمىز قاناتىنى قانداي... قۇداي قوسسا, سول توڭىرەكتەگى قىزىلجار, كەرەكۋ, اقتوبە, قوستاناي دا تاياۋ تاريحي كەزەڭدە باياعى زامانعى قازاقى قالىبىنا كەلەر دەگەن سەنىم بەرىك. تۋعان ولكەم التاي جاقتىڭ دا ۇلتتىق رەڭكى, شۇكىرلىك, وزگەرىپ كەلە جاتىر. كور­شى سەمەيمەن بىرىكتىرىلگەنى – جاي­دان جاي ەمەس. قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تەڭ جارتىسى – ءوزىمىزبىز. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل ىرگەسىن بەكىتۋ باعىتىنداعى تاريحي ىستەرىن ونىڭ تۋعان جەر تۋرالى تولعانىسىنىڭ جەمىسى دەر ەدىم. باس تاقىرىبى – تاۋەلسىزدىك بول­عاندا, ونىڭ تابيعاتى بولەك ءان-جى­رىن الدىمەن شىرقاتقان ەلباسىنىڭ ءوزى. پرەزيدەنت, مەملەكەت ءھام قوعام قاي­رات­كەرى ەسىمىنىڭ ءان, جىرعا ايرىقشا ءمان بەرۋىنە بايلانىستى ايتىلۋى ونىڭ قازاقى تابيعاتىنان تۋىنداسا كەرەك. قازاقتا ء“اۋ” دەمەيتىن كىسى بولمايدى. ۇلتشىلدىق اۋرۋى ۇستاپ ايتىپ وتىر­عا­نىمىز جوق. ولاي ەمەس ەكەندىگىن راستاۋ ءۇشىن الدىمەن قازاقتىڭ ءان-ولەڭ سۇيگىش­تىگىن ۇلتتىق ەرەكشە قاسيەتىنە بالاعان كورشىلەس اعايىن ەل وكىلدەرىن كۋالىككە تارتار ەدىم. 1913 جىلى رومانوۆتار دي­ناستياسىنىڭ پاتشالىق قۇرعانىنا 300 جىل تولۋى قۇرمەتىنە “روسسيا. پولنوە گەوگرافيچەسكوە وپيسانيە ناشەگو وتە­چەستۆا” اتتى كوپتومدىق شىعارىلدى. سونىڭ ۆ.پ.سەمەنوۆ-تيانشانسكيدىڭ رەداكتسياسىمەن تۇركىستان ولكەسىنە ارنالعان 19-شى تومىندا مىناداي ايعاق بار: “وتليچيتەلنوي چەرتوي كيرگيزا (كازاحا – ش.ە.) ياۆلياەتسيا ليۋبوۆ ك پوەزي ي ۋمەني يزلاگات سۆوي مىسلي نە تولكو ياسنو ي يزياششنو, نو ي كراس­نورە­چيۆو. وتسيۋدا ۆىسوكوە رازۆيتيە ۋستنوي نارودنوي ليتەراتۋرى, وتلي­چايۋششەيسيا بوگاتستۆوم ي رازنووبرازيەم ي سلاگايۋ­ششەيسيا يز پوسلوۆيتس, زاگادوك, پوۋچەني ۆ ستيحاح پەسەن رازليچنوگو حا­راكتەرا (كولىبەلنايا, ليۋبوۆنايا, سۆا­دەب­نايا, پوحوروننايا, حۆالەبنايا ي ت.د.)...” (روسسيا. پولنوە گەوگرافيچەسكوە وپي­سانيە ناشەگو وتەچەستۆا. ت. ح1ح. تۋر­كەستانسكي كراي. يزدانيە ا.ف.دەۆريە­نا. 1913, س. 370). ولەڭ-جىرعا قۇلاي بەرىلۋى, ءسۇيىس­پەنشىلىگى جونىنەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ وزگە قازاقتان ەش ايىرماسى جوق. دومبىرا تارتىپ, ءان دە سالادى. ساحنادا ءبىر جاقسى ءان شىرقالسا, ارتىستەرگە قوسىلىپ كەتەتىنىن تەلەديداردان كورىپ ءجۇرمىز. قازاق ءانى ساياساتشىنىڭ جۇرەگىنەن ورىن تاپسا – ەلباسىنىڭ وزگە قاراكوزدەن ايىرماشىلىعى مىنە, وسى تۇستا كوزگە تۇسەدى. ول ەرەكشەلىگى, استانادا ديزاينى الەمدىك ءان-كۇي وردالارىنان كەم ءتۇس­پەيتىن تەاتر, كونتسەرت عيماراتتارىن سال­عىزۋىنان, ونەر ادامدارىن ايرىقشا قۇرمەت تۇتىپ سىيلاۋىنان, ىزگى قام­قورلىعىنان بايقالادى. ...نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ جوعارى­لا­عان­دا ىلكى قۇرعان ۇكى­مە­تىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قابىلداۋىندا بول­دىم. شاقىرعان جي­نالىستارىنا قاتى­سىپ ءجۇردىم. “ستال­نوي پروفيل كازاح­ستانا” اتتى تۇڭعىش كى­تابى مەنىڭ قازاق كسر باسپا كو­مي­تەتىنىڭ جۇيەسىندە ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە جارىق كوردى. كەزىندە مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاپسىرىپ تۇ­رىپ, “ماعجان” اتتى مونوگرافيام تۋ­رالى جىلى لەبىز بىلدىرگەنىنە ءدان رازى­مىن. بىراق ول كىسىمەن داستارقان باسىندا كەزىگۋ ءساتى تۇسپەگەندىكتەن, قازاقتىڭ جاڭا ءانۇرا­نى­نان باسقا قانداي اندەرىن ءسۇيىپ ايتاتىنىنان حابارسىزبىن. جا­نىنان ولەڭ شىعاراتىن قابىلەتى بار دەسەدى. و جاعىن دا بىلىڭكىرەمەيمىن. ال ءانۇران حاقىندا باتىل ايتسام, ول ورىس, قازاق دەمەي, ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنىڭ بارشاسىنا بەلگىلى ءجايت. جانە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سول جاڭا گيمنىنىڭ تۋى­نا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اۆتور ەسە­بىندە تىكە قاتىسى بار. بۇرىنعى گيمنىمىز دە وسال ەمەس-ءتى. ول نەگە وزگەردى؟ گيمن سالتاناتتى ماداق انگە جاتادى. ول كونە گرەكيادا قۇدايلار مەن گەروي­لاردىڭ قۇرمەتىنە ايتىلعان. كەيىندەر ەل بىرلىگىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ سيمۆولدىق سازى – گيمن. ەل ءومىرىنىڭ وتكەل كەزەڭىندە تۋعان العاشقىسى 1993-2006 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك ءانۇرانى بولدى. بۇل گيمننىڭ مۋزىكاسى قازاق كەڭەس رەسپۋبليكاسى كەزىندەگى, 1944 جىلى كومپوزيتورلار مۇقان تولەباەۆ, ەۆ­گەني برۋسيلوۆسكي جانە لاتيف حاميدي جازعان كۇيىندە ساقتالدى. تەك ء“بىز قازاق ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان” دەپ باستالا­تىن, ءسوزىن عابيت مۇسىرەپوۆ, قايىم مۇحامەدحانوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ جازعان ءماتىنى عانا وزگەرتىلدى. ال ءبىرىنشى تارماعى “جارالعان نامىستان قاھارمان حالىق­پىز” دەپ اتالاتىن ءانۇران ءسوزىن 1992 جىلى اقىندار مۇزافار الىمباەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعا­ليەۆ جانە جادىرا دارىباەۆا جازعان بولاتىن. گيمننىڭ بۇل نۇسقالارى كەزىندە ءوز ءرولىن ويداعىداي اتقاردى دەپ ەسەپ­تەيمىز. سازى دا, ءسوزى دە مۇلدە جاڭا ءانۇران­نىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ءوز سىرى بار. مەنىڭشە, پرەزيدەنتىمىز اتاق-داڭقى بۇل كۇندەرى جەر جارعان قازاقستاننىڭ جاڭا اسقاق كەلبەتىنە ساي كەلەتىن گيمن قا­جەتتىگى جونىندە كوپ ۋاقىت ىشتەي تولعان­عان. ءسويتىپ جۇرگەنىندە ۋىزداي جاس جىگىت كەزىندە ەستىگەن, 1956 جىلى سازىن كوم­پوزيتور ءشامشى قالداياقوۆ, ءسوزىن اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ جازعان “مەنىڭ قازاقستانىم” اتتى وتانشىل جىر اۋەنى كوكىرەك سارايىنىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن ءالسىن-ءالى اندەتىپ تۇرىپ المادى ما ەكەن, دەپ جورامالدايمىن. كەيدە ءان مەن ولەڭنىڭ وزگەشە جارا­سىمدى, ءبىر قولدان قۇيىلعانداي كەلى­سىمدىسى بولادى. ءبىرتۋار سازگەر ءشامشى “مەنىڭ قازاقستانىم” سازىن گيمن بولار-اۋ دەپ ارنايى جازباعانى بەلگىلى. “ەلىم مەنىڭ, جەرىم مەنىڭ” دەگەن ءورشىل ولەڭ جولدارىن تۋعىزعان, تاپقىرلىعى مەن دالشىلدىگى مول اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ تە ولاي ويلاماعان دەپ ەسەپتەۋگە كەرەك. گيمن ەل ەڭسەسىن كوتەرەتىندەي ەستىلۋى ءتيىس بولسا, ولەڭى كوركەم پۋبليتسيستيكا, ناعىز كوسەمسوز بيىگىنەن اعىنداۋى ءتيىس. “مەنىڭ قازاقستانىم” سازىنىڭ تاۋ سۋىنداي تاسىعان ەكپىن-جىگەرى, ولەڭىنىڭ بيىك پافوسى مەملەكەتتىك گيمنگە لايىقتى-اۋ دەپ العاش تانىعان ەشكىم دە ەمەس, نازارباەۆ نۇرسۇلتاننىڭ ناق ءوزى. “مەنىڭ قازاقستانىم” انۇرانعا اي­نالۋى ءۇشىن تەك ولەڭ شىرقىن بۇزباي­تىن, بۇدان جارتى عاسىردان بۇرىن تۋعان ماتىنىنە ۋاقىت ەنگىزگەن جوتالى جاڭا­لىقتاردى ەنگىزەتىن ەلەۋلى رەداكتسيا جا­سالۋى ءتيىس… وسى وي تەرەڭدىگىن, سەزىم ۇشقىر­لىعىن تالاپ ەتەتىن ۇلتتىق ءمانى زور جاۋاپتى ءىستى ەلباسى ءوز مىندەتىنە العان. بىرىنشىدەن, گيمن ءماتىنى شىرقال­عاندا كوپ ۋاقىت المايتىن ىقشام بولۋ­عا كەرەك ەدى. سوندىقتان جاڭا رەداك­تسيادا التى شۋماقتان تۇراتىن باستاپقى نۇسقانىڭ ەكى شۋماعى قىسقارتىلدى. ەكىنشىدەن, بۇرىنعى ءانۇراندار ون ءبىر بۋىننان تۇرسا, بۇل گيمن ءماتىنى التى بۋىننان قالانعان. جۇمەكەن اقىننىڭ كوپ ويدى از سوزگە سىعىمداپ سىيعىزا­تىن تىعىز دا نىعىز ريتمىنەن اسپاسا, كەم سوقپايتىن ولەڭ جولدارى جاساق­تالۋى ءتيىس بولدى. نۇرەكەڭ اۆتورلىق جاڭا رەداكتسيانىڭ بۇل مىندەتىنىڭ دە ۇدەسىنەن شىققان. ولەڭنىڭ ءتورت شۋ­ماعىنا ەنگىزىلگەن ەلەۋلى وزگەرىستەردە وسى تالاپتىڭ ءبار-ءبارى ءمىنسىز ورىن­دالعان. التىن كۇن اسپانى, التىن ءدان دالاسى, دۋماندى باستادى, دالاما قاراشى! – دەگەن شۋماقتىڭ سوڭعى ەكى جولى: ەرلىكتىڭ داستانى – ەلىمە قاراشى! – دەپ وزگەرتىلگەن. بۇرىنعى نۇسقاعا قارا­عاندا كوز اياڭدى سونشالىق كەڭەيتەتىن وسى سوڭعى ەكى جولدى اندەتىپ ايتا باستاعانىڭدا ەرەكشە تولقيسىڭ. قازاق ەلىنىڭ داڭقتى تاريحى كوڭىل كوكجيەگىندە نايزاعايداي جارق ەتىپ, ەسىڭە ورالعاندا ساپتاعى جاۋىنگەردەي جاۋىرىنىڭدى تىكتەپ, سالماقتانا قالعانىڭدى سەزەسىڭ. ونداي كوتەرىڭكى كۇي كەشۋىڭە داۋىستى دىبىستاردىڭ اسسونانسى, ۇندەسە جۇپ­تاسۋى دا اسەر ەتەدى. ولەڭنىڭ ينتونا­تسيالىق اۋەزىن, دىبىستانۋىن كۇشەيتىپ, اتامەكەن تۋرالى وي-سەزىمىڭدى اۋەلەتە بەرەدى. ەكىنشى شۋماقتىڭ “قازاعىم مىقتى عوي” دەگەن جولى عانا ساقتالعان. وزگە ءۇش جاڭا جولى ولەڭنىڭ باعىن اشا تۇسكەن. ەڭبەك تاقىرىبىن ء(“دان ەگىپ تەرلەگەن”) ەرلىك, وتان قورعاۋ تاقىرىبىنا الماس­تىرۋ ءمانى تەرەڭىرەك سىرعا باستايدى: ەجەلدەن ەر دەگەن, داڭقىمىز شىقتى عوي, نامىسىن بەرمەگەن, قازاعىم مىقتى عوي! بۇل شۋماقتىڭ اجارىن اشىپ تۇرعان “نامىس” ءسوزىنىڭ جاڭا گيمن ماتىنىندە قايتالانۋىنىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار. ول قازاقتىڭ نامىسكەر مىنەزىنەن تۋىن­دايدى. جانە بۇل – اتا-بابادان ميراس مىنەز! ونىڭ سولاي ەكەنىن, وتپەلى زاماننىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭىندە ءتيىستى قاراجات تاۋىپ, جيدەبايدا اباي مەن شاكارىمنىڭ جاھانعا ۇيالماي كورسەتەتىن كەسەنەسىن تۇر­عىزعان نۇرەكەڭ, ابايدىڭ ءوزى تياناقتاعانىن بىلەدى. بىلگەندە قانداي! ۇلى ابايدىڭ وتىز توعىزىنشى سوزىندە “اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل زامانداعى­لار­دان ارتىق مىنەزىنىڭ” ءبىرى – “نا­مىسقور كەلەدى ەكەن” دەلىنگەن. “ات اتا­لىپ, ارۋاق شاقىرىلعان جەردە اعايىنعا وكپە, ارازدىققا قارامايدى ەكەن”, “التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى, ءتور­تەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى”, دەپ ارلىلىق, نامىستىلىققا تاباندىلىقتى ۋاعىزداعان. وسى ماعىنالاس پىكىر پرە­زيدەنتتىڭ ءار جولداۋىنىڭ, ەل-جۇرت الدىنداعى قاي ءسوزىنىڭ بىسسىمىللاسىنە اي­نالاتىنى تەگىننەن تەگىن ەمەس. اباي حا­كىم­نىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرە جۇرەتىندىكتەن دە. بۇل – اتا-بابا ءداستۇرى, ايتا بەرسەك, ءيىسى قازاققا ءتان. قازاقتا “قوياندى قامىس, ەردى نامىس ولتىرەدى” دەگەن ماقال بار. مۇحتار اۋەزوۆ كوپ ەڭبەگىن سارپ ەتىپ, ۇلى وتان سوعىسى جونىندە جازعان پەساسىن “نامىس گۆاردياسى”, ال ونىڭ باس گەرويى باۋىرجان مومىش ۇلىن نا­مىس ۇلى دەپ اتاۋىندا قانداي وي جات­قانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. مىنا ءبىر ەپيزود­قا ۇڭىلەلىك. اسكەري ءتارتىپتى ورەسكەل بۇزعان, وپا­سىز­دىق جاساعان ۆزۆود كومانديرىن اتقانى ءۇشىن گريگورەۆ دەگەن ديۆيزيا كوميسسارى باۋىرجاندى: “سەن كوماندير بولۋدان گورى, سوت بولۋدى لايىق كورگەنسىڭ عوي, ءسىرا؟” – دەپ كىنالايدى. بۇعان نامىس ۇلى: – نەمىس قورشاۋىندا بار سوۆەت وكىمەتى ءبىر ءوزىم بولدىم, ەندى قايتەيىن, – دەپ جاۋاپ قايتارادى. پولك كومانديرى چۋپروۆ نامىس ۇلىن “بۇلار ارميانىڭ تەمىر تارتىبىنە توسەل­مەگەن ەلدىڭ بالاسى عوي”, – دەپ جازعىر­سا, دراماتۋرگ مۇحتار اۋەزوۆ گەنەرال پانفيلوۆتىڭ اۋزىنا ءشوۆينيزمنىڭ مەنمەنسىگەن مىنەزىن قاتتى سىنعا الاتىن ءسوز سالادى. چۋپروۆقا پانفيلوۆ: مەن سىزگە ەسكەرتەيىن, قاتتى ەسكەرتەيىن: ءبارىن بىلدىك, تانىدىق دەپ جۇرەمىز, سونىمەن قاباتتاسىپ, تەكسەرىلمەي جۇرەتىن وق وتپەس ءبىر بىتەۋلىك تە جاتادى ىشىمىزدە. قازاق دەپ, حالقىنا سىن تاقپاقسىز با؟.. قاي قاسيەتىن ءبىلۋشى ەدىڭىز؟.. – دەيدى. “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ 1942 جىلعى كۇز ايلارىنىڭ ساندارىندا جا­ريالانعان پەسانىڭ بۇل سوزدەرى ەسكىر­مەك ەمەس. ويتكەنى, پەسا اۆتورى­نىڭ ءوزى دە نامىس پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى بو­لاتىن. سول مىنەزدىڭ ۋىزىنا ەندى بۇگىنگى ۇرپاق قانعان. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كونس­تيتۋتسيادا جازىلعان قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋ ۋاقىتىنىڭ جەتكەنى جونىندەگى زيالىلاردىڭ ەلباسىنا جولداعان حاتى دا قازاقتىڭ “نامىسىن بەرمەگەن, قازا­عىم مىقتى عوي!” مىنەزىنەن تۋىندايدى... ءۇشىنشى شۋماق جۇمەكەن نۇسقاسىندا جوق, جاڭادان تۇزىلگەن. ۇرپاققا جول اشقان, كەڭ بايتاق جەرىم بار. بىرلىگى جاراسقان تاۋەلسىز ەلىم بار. سۇبەلى شۋماق وتانىمىزدىڭ جاڭار­عان كەلبەتىن جىرلايدى. جارىسا جامى­راعان ساۋلەلى جولدار يگىلىككە سايكەستىك بىلدىرەدى. تاۋەلسىزدىگىمىز, ينشاللا,  ەرەكشە ماقتانىشىمىز. وعان تابيعي ۇلاسقان تولعاۋلى پىكىر قازاقتىڭ باۋىر­مال ۇلت ەكەنىن ەسكە سالادى. ەلىمىزدەگى دوستىعى جاراسقان حالىقتاردىڭ مىزعى­ماس بىرلىگى ءانۇراننىڭ جىر كەستەسىنە توقىلعانى ابدەن ورىندى. اقىرعى شۋماقققا كەلسەك, ونىڭ ءبىر عانا ءسوزى وزگەرتىلگەن. “ەجەلگى دوسىنداي” ءسوزى “ماڭگىلىك دوسىنداي” دەلىنگەن. ولەڭنىڭ تىنىسىن كەيدە ءبىر ءسوزدىڭ ءوزى ءوستىپ كەڭەيتىپ جىبەرەتىنى بولادى. بولاشاعىنا بەرىك سەنىمدى ەل قاشان دا باقىتتى. ءبىزدىڭ قازاق وسىنداي. ول ۋاقىتپەن دوستاسقان حالىق. ال ولەڭنىڭ قايىرماسى وزگەرتىلمە­گەن. ويتكەنى ولەڭنىڭ جاڭعىرتىلعان نۇسقاسىنىڭ ماڭىزىن ەسەلەپ, انت بايلاسقانداي رۋحتاندىرادى. مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ ەلىم, گ ۇلىڭ بولىپ ەگىلەمىن, جىرىڭ بولىپ توگىلەمىن, ەلىم! تۋعان جەرىم مەنىڭ – قازاقستانىم! “مەنىڭ قازاقستانىم” ولەڭىندەگى وزگەرىستەر ارقاسىندا ايتۋلى جىر گيمن دەڭگەيىنە كوتەرىلسە, مۇنى اتامەكەنىمىز­دىڭ العاۋ تۋىندىسىنا جاڭا ساپا سىڭىرۋگە جانىن سالعان اۆتوردىڭ, ۇلكەن قوعام­دىق-ساياسي, الەۋمەتتىك كاتەگوريالارمەن ويلايتىن قايراتكەردىڭ, ۇلكەن پاراسات يەسىنىڭ قايرات-جىگەرىنىڭ ارقاسى دەپ بىلۋگە كەرەك. جۇرەگىمىزگە وڭ قولىمىزدى قويىپ شىر­قايتىن “مەنىڭ قازاقستانىم” مەم­لەكەتتىك ءانۇران رەتىندە رەسمي تۇردە 2006 جىلعى 7 قاڭتاردا قابىلدان­دى. كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ اسپانىندا جەلبىرەگەن كوك بايراعىمىزعا ماقتا­نىش­پەن كوز تاستاي تۇرىپ, كەۋدەمىزدى كەرە “مەنىڭ قازاقستانىم” ءانۇرانىن شىرقايمىز. شىرقاپ قانا قويمايمىز. جاڭا گيمن تاۋەلسىزدىگىمىزدى جىرلاي­تىن شاتتىق اۋەندەرمەن ارنالاس. وسى­نىڭ ءبارى قوسىلىپ كەلىپ ەل كوڭىلىن ورلەتە تۇسپەك. اقىن, جازۋشىلارىنىڭ شابىتىنا شابىت قوسپاق. “مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ جەرىم” تاقىرىبى ەلىمىزدىڭ كەلە­شەگىنە قاتىستى كەلەلى ويلارعا باستاماق. عاسىرلار بويى زارىعىپ كۇتكەن تاۋەل­سىزدىگىمىز “تۋعان جەرىم – قازاق­ستانىم” دەگەن تاقىرىپتان باس الاتىن پۋب­ليتسيستيكا “قىتايعا, يزرايلگە جالعا دا بولسا بەرەتىن جەرىمىز جوق” دەپ ايبىن بەرسە, ۇلكەن پروزا تاريح مۇناراسىنان دابىل ۇرادى. “دۇشپان استىڭداعى اتىڭدى سۇراسا, اياما. ويتكەنى, قامبار اتا امان بولسا, تۇلپار تۋماي قويمايدى. دۇشپان قوي­نىڭداعى قاتىنىڭدى سۇراسا دا, تار­شىلىق ەتپە. ويتكەنى, ەلىڭ امان بولسا, سەن ءۇشىن تاعى ءبىر سۇلۋ بويجەتەدى. تەك دۇشپانعا ءبىر سۇيەم جەر بەرۋشى بولما! ويتكەنى اسىراۋشى جەر-انا ەشقاشان ۇلكەيمەيدى”. قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ “دارابوز” رومانىندا بۇل اتالى ءسوزدى جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى ۇلى وتان سوعىسىندا جاۋدى شەكارادان مۇلدە الاستاعانشا قىرىق جىل اتتان تۇسپەي الىسقان قولباسشى قاراكەرەي قابانباي سىندى الىپ بابامىز ايتادى. باس ساردار تاعى بىردە: “...قالماقپەن قىرىق جىل قيدالاسىپ, قانىڭدى, جانىڭدى پيدا ەتىپ ءجۇرىپ قايتارىپ العان جەردىڭ قادىرى ءتىپتى ەرەكشە. ارام ويلى جات جۇرتتىڭ تابانىنا تاپتاتپاق تۇگىل, ءبىر ءتۇيىر تا­سىن, ءبىر تال بۇتاسىن سيپاتقىڭ كەلمەي­دى, – دەسە, مۇنى ءار قازاق جەر-انا ال­دىنداعى ارداقتى پارىز-قارىزى سانا­ماق. اتا-بابا اماناتىنان اتتاعاننىڭ اتى ءوشسىن! – دەگىزەدى. ويرات, جوڭعار, قالماق قازاقتىڭ كەڭ بايتاق جەرىن تاپتاپ, قىستاۋ, قونىسىن ورتەپ, بەسىكتەگى ءسابيىن نايزاسىنا شانىشقاندا, قاراكوزدەن جاس سورعالاپ, “ەلىم-اي!”-لاپ زارلاعان ءانىن رومان-تريلوگياسىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىرعان سوفى سماتاي ءۇشىن ەل تاۋەلسىزدىگى – قازاق­تىڭ ءوز جەرىنە ءوزى يەلىك ەتۋى. “جا­رىلعاپ باتىر” اتتى ولەڭمەن جازىلعان رومانىندا بارىنشا كەڭ ورىستەتىلگەن تۋعان جەر تاقىرىبىن ول بىلايشا قورىتادى. قاشانعى قازاق بولار مومىن حالىق, جەتە الماي تۋعان جەرگە ءولىپ-تالىپ. جەرى عوي – ەڭ اسىلى, ەڭ ارداعى جۇرەتىن قاراشىقتاي قورىپ-باعىپ. تيمە وعان, تۋعان جەردىڭ پۇشپاعىنا! الما ونى قياناتتىڭ قىسپاعىنا. ەگەر دە جەرگە ءتيىپ جانىن ەزسەڭ – قازاقتى قاسيەتتى اشۋ ۇستادى ما, قاشپا وندا! قاشىپ-پىسىپ قۇتىلمايسىڭ! سەن وعان ءبىر-اق قىسار تۇتىمدايسىڭ! ازۋعا ءبىر-اق باسىپ, جانىڭدى الىپ, تۇكىرەر! قاقىرىقسىڭ – جۇتىلمايسىڭ! سوفى سماتاي روماندارىنىڭ ءتۇيىنى بۇگىنگى قازاقتىڭ تۋعان جەرىنىڭ ەندىگى تاعدىرى حاقىنداعى قامكوڭىل كۇيىمەن ۇندەس. جەڭىس كۇنى – سوفى ءۇشىن جاۋ قاش­قان كۇن عانا ەمەس. ول شىعارما­سى­نىڭ ىنتى-شىنتىسىن ازات قازاق جەرىنە ارناعاندا, ونىڭ ءار قيىرىنا ءنارلى دە ءارلى ءسوز تابادى. الاش ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرىنە قايتا قونىستانعان باقىتتى كۇندەردە دالا, وزەن سۋ, كول بۋسانىپ, بوسانعانداي قۋانىش جاسىن توگەدى. جەل سۇيىنشىلەپ جۇيتكىسە, وزەن­دەر ورگە شاپشىپ شاتتانادى, توبەلەر ساپ تۇزەدى, جۇگىرەدى. ساعىنىشتى جۇرەك تۋعان جەرىمەن قاۋىشۋىن وسىلاي قا­بىلدايدى. ەل كىندىگى – ۇلىتاۋ, سايران­دى سارىارقا, جەرى – جۇماق, جەلى – جۇپار التىن التاي بەلگىلى ارعىن, نايمان, كەرەي, باسقا رۋ, تايپالاردىڭ قونىسى بولا تۇرا, ءبارى دە سايىپ كەلگەندە, “قازاعىمنىڭ قاراشىعى”, قيماس ولكەسى, بولىنبەيتىن ەنشىسى, دەپ وتانشىل زور ويلارعا باستايدى. تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە جازىلعان تاريحي رومانداردىڭ ارقايسىسى تۋعان جەر تۋرالى وزىنشە سايرايدى. اسان قايعى جەلماياعا ءمىنىپ, جەر ۇستىندەگى جۇماق “جەرۇيىقتى” ىزدەپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن كەزەدى. بۇل حالقىمىزدىڭ باقىتتى, ساۋلەتتى ءومىر تۋرالى ارمانى­نان تۋعان اڭىز ەكەندىگى بارشامىزعا ءمالىم. ال ۇزاقباي دوسپانبەتوۆتىڭ “ابىلايدىڭ اق تۋى” اتتى تاريحي رو­مانى­نىڭ ەكىنشى كىتابىندا ۇلى ءجۇزدىڭ داڭقتى تولە ءبيى زامانا نە بولىپ بارادى دەپ الدە ءبىر سارىۋايىمعا سالىنعان شاعىندا ءوز وكىمىمەن جالايىر وتەگەن سابدەن ۇلىن, دۋلات-جانىس وتەگەن وتە­عۇل ۇلىن “جەرۇيىقتى” ىزدەۋگە جىبەرگەنى ناقتىلى شىندىق كۇيىندە سۋرەتتەلەدى. ساپارعا اتتانعاندار اۋعانستان, كاۆكاز سياقتى ءبىرسىپىرا ات تۇياعى جەتكەن ولكەلەردى ارالاسا كەرەك. ەكى جىلدان سوڭ جولاۋشىلار قايتا ورالىپ كورگەن بىلگەندەرىن ايتىپ ەسەپ بەرەدى. سول ساپار ناتيجەسى جونىندە تولە بي ەندى قازاق يگى جاقسىلارىنىڭ باس قوسقان جيىنىندا ءسوز سويلەيدى. “– اعايىن-تۋعان! قارىنداس ەل! التى الاشتىڭ ازاماتتارى! مىنا جار­تى الەمنىڭ تاۋ مەن تاسىنا تاباندارىن توزدىرعان مۇزبالاقتارىمىز دۇرىس ايتادى! الاتاۋداي جەر جوق! جەردىڭ قۇتى الاتاۋ مەن قاراتاۋ! ودان ارىدەگى جەتىسۋ! جەردىڭ قۇتى, جەرۇيىق دەگەنى­مىز, مىنە, سولار!”. ۇزاقباي دوسپان­بەتوۆتىڭ “ابىلايدىڭ اق تۋى” روما­نىندا تولە بي “ساڭقىلداعاندا زەڭگىر كوك اينەكشە شىتىناپ, ويدان-قىردان جينالعان ءدۇيىم كوپتىڭ ۇستىنە قۇلاپ تۇسەردەي اسەر قالدىرعان”, – دەلىنگەن. تاۋەلسىزدىك زامانىنىڭ جازۋشىلارى بىرىنەن ءبىرى اسىرىپ, ەلباسى تولعانى­سىنا قوسىلىپ, ۇلكەن وتانشىل وي قوزعايدى: – دۇنيەدە تۋعان جەردەن ارتىق جەر جوق! اتامەكەن تۋرالى بۇل قاسيەتتى ءسوز ەجەلگى “قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى” – دەپ باستاپ, ەلى, جەرى تۋرالى تالاي ۇرپاق تامىلجىتا شىرقاعان نەشە­مە انگە ۇلاستى دەسەڭىزشى. سونىڭ تاعى دا ءبىرىن بۇدان 65 جىل بۇرىن ۇلى وتان سوعىسىن جەڭىسپەن اياقتاپ, كىندىك كەسكەن ولكەسىنە اپتىعىپ, اسىعا قايتىپ كەلە جاتقان قازاق سولداتى تۋعىزدى. اڭساپ ساعىنعان تۋعان جەرىنە پەرزەنتتىك ىستىق ماحابباتتىن توكتى. نەتكەن ۇلى, نەتكەن بايتاق جەر ەدىڭ! نەندەي كۇيگە كوكىرەگىمدى بولەدىڭ؟ سەندە تۋدىم, سەندە ءوستىم مەن, سەندە ولسەم, – ارمانىم جوق بۇل دۇنيەدە, – دەر ەدىم. قاسىم اقىننىڭ قازاق اسپانىندا قالىقتاعان وسىناۋ اسقاق انىنە بولاشاق ءانۇران اۆتورلارى, كەلەشەك – رومان­شىلار “و, داريعا, التىن بەسىك, تۋعان جەر!” دەپ اتويلاتىپ, ارىنداتىپ قوسىل­مادى دەيسىڭ بە. ادەبيەت قۇدىرەتتىلىگىن ايتام دا, ەلى, جەرىنىڭ داڭقىن اسىراتىن ءورشىل ولەڭ, سۇيكىمدى ءان تۋعىزۋدان ەش جالىقپايتىن دا, جاڭىلمايتىن دا... *  *  * جەر تولعانىسى – كيەلى تولعانىس. ەلباسىنىڭ ۇلگى-ونەگەسى وسىلاي دەگىزەدى. سوڭعى سەگىز عاسىردىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ باسىندا ءۇش-اق قازاق وتىرىپتى. جۇماباي شاياحمەتوۆ پەن دىنمۇحاممەد قوناەۆ بوداندىق جاعدايدا ەلى ءۇشىن ىستەلۋگە ءتيىستى نارسەنىڭ ءبارىن ىستەدى. كەيدە سول اعالارىمىزدى سىناپ, مىنەپ تە جاتامىز. ىشىندە ءوزىم دە بارمىن. بىراق بار نارسەنى جوق دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە جانە بولمايدى. ءۇشىنشى قازاق – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بۇعان دەيىنگى بار حانداردىڭ ءيىس الماستىعىنان ايىرىلعانىمىزدى (احمەت بايتۇرسىنوۆ “ناداندىعىنان” دەيدى) قايتارىپ الۋى ۇستىنە, حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ارمانى – قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامانعا الىپ كەلە جاتىر. يللاھي, جولى بولعاي! قازىرگى قازاق ەلى, جەرى جىرىن پلانەتارلىق پاراساتتىلىق دارەجەسىنە كوتەرۋگە ءتيىستىمىز. ونىڭ ۇلگىسى قۇداي وڭداعاندا – بارشىلىق. كىم دەيتىن ەمەس. شەريازدان ەلەۋكەنوۆ.