ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسا باستاعان قازاقستاننىڭ جاڭا يندۋستريالىق ساياساتى ۇلتتىق ەكونوميكانى شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتىپ, قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋعا, قايتا وڭدەۋ سەكتورىن دامىتۋعا جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باستايدى. تۇتاستاي العاندا باعدارلاما بولاشاق تابىستاردىڭ نەگىزى, ونەركاسىپتە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ادام ساناسىنداعى وزىندىك ءبىر توڭكەرىس بولماق.
مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ قىر-سىرى حاقىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, وسى باعدارلاما اياسىندا 2015 جىلعا دەيىن ىشكى جالپى ءونىمدى 50 پايىزعا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. مۇنداي اسقاق ماقساتقا جەتۋدىڭ امالى قانداي؟ جانە ءسىز بۇل تۇرعىدا قانداي جوبالارعا باسىمدىق بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– ونداي جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىن ءۇش باستى باعىتتى اتاپ وتكەن ءجون. ءبىرىنشى – يندۋستريالاندىرۋ, ياعني جاڭا ءوندىرىس قۋاتىن قالىپتاستىرۋ, ونەركاسىپ سالاسىندا جانە اگروونەركاسىپتە قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋ.
ەكىنشى – ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ. داعدارىس تۇسىنداعى احۋال مەن كەدەن وداعى اياسىنداعى جاڭا مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ باسەكەلەستىك تۇرعىداعى ارتىقشىلىقتارىمىزدى بارىنشا يگەرۋىمىز كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىسقا مەرزىمدە دامىعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن العى شەپتەن كورىنۋگە تالپىنعان ابزال.
جانە اقىرعىسى, ءۇشىنشى مىندەت – يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ. ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارىلاپ, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار بارىنشا قولدانىلىپ جاتسا, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە دامي تۇسسە, يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋدىڭ ناتيجەسى سول بولار ەدى. سوندىقتان دا وسى كۇندە يننوۆاتسياعا, عىلىمعا, شەت ەلدىك تەحنولوگيالىق كومپانيالارمەن سەرىكتەستىك ورناتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. بارىمىزگە – قاراپايىم حالىقتان باستاپ مينيسترلەرگە, اكىمدەرگە دەيىن بيزنەسكە وزگەشە كوزقاراس نەمەسە ارتىقشىلىق بار جەردە عانا تابىسقا قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ويلايمىن.
ال ەگەر كەلەشەگى بار جوبالارعا كەلسەك, ولار بارلىق سالادا كەزدەسەدى. فارماتسەۆتيكادا مەملەكەت باسشىسى الدىمىزعا ناقتى تاپسىرما قويدى – ءاربىر ەكىنشى دارىلىك پرەپارات قازاقستاندا جاسالۋى كەرەك. بۇگىندە ءبىز 100 ملن. دوللارعا ءدارى-دارمەك وندىرەمىز, ونىڭ 20 پايىزى ەكسپورتقا جىبەرىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا “فارماتسيا” بك ۇزاق مەرزىمدى ساتىپ الۋ ارقىلى 2014 جىلعا دەيىن پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋعا باعىتتالعان جوبامەن جۇمىس ىستەي باستادى. سونىمەن قاتار استانادا فارماتسەۆتيكالىق زاۋىت قۇرىلىسىن باستاۋ جوباسى جۇزەگە اسقالى تۇر. بيىل ءدال سونداي جوبا شىمكەنت, الماتى قالالارى مەن پاۆلودار, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا دا قارقىن الادى. وسى ىسپەتتى ماڭىزدى جوبالار مەتاللۋرگيا, ماشينە جاساۋ, حيميا جانە وزگە دە سالالاردا بارشىلىق. بارلىعى دا باعدارلامانىڭ ايقىنداۋشىسى رەتىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن. رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن كارتا “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ 6 مامىرداعى ءنومىرىندە جاريالانعان.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسى جاقسى پلاتفورمادان سەرپىن العالى تۇر. ويتكەنى, ەل ەكونوميكاسى ورلەۋ كەزەڭىندە. ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتاعى بايلانىس قازىرگى جاعدايعا قولايلى. ەلىمىز ونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى تاۋارلارىنا دەگەن سۇرانىس ارتتى. مۇنىڭ ءبارى وزدىگىنەن ەمەس, ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ جانە دامىتۋ جولىنداعى ۇكىمەتتىڭ بۇرىنعى جىلدارداعى قام-قارەكەتىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. تاعى ءبىر ايبىندى فاكتور كەلتىرە كەتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. بىلە بىلسەك, ونەركاسىپتىڭ ورلەۋى – قازاقستاندىق ۇلەستى قورعاۋعا العان ۇكىمەتتىڭ وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردى قولداۋ شاراسىنىڭ ءناتيجەسى. اتقارىلعان شارۋانىڭ بەرەكەتى سول, ونەركاسىپ سالاسىندا ايتارلىقتاي ءوسىم بايقالدى, بۇگىندە ول 11,5 پايىز دەڭگەيىندە. مىسالى, وڭدەۋشى ونەركاسىپتەر 742,1 ملرد. تەڭگەنىڭ تاۋارىن ءوندىردى. بۇل فيزيكالىق كولەم يندەكسىندە وتكەن جىلدىڭ وسى ۋاقىتىمەن سالىستىرعاندا 18,7 پايىزعا ارتىق.
ەندى وسىنى ءار سالاداعى ناقتى مىسالدارمەن اسپەتتەپ كورەيىن.
توقىما ونەركاسىبىندە ماقتا-ماتا ءيىرىلىمىن ءوندىرۋ 4,2 مىڭ تونناعا دەيىن جوعارىلاپ, 248,3 پايىزعا جەتتى. توقىما بۇيىمدارىن شىعارۋ (كيىم-كەشەكتەن بولەك) 974,1 مىڭ دانا, ياعني 260,3 پايىزعا ۇلعايدى.
حيميا ونەركاسىبىندە حروم توتىقتارىن شىعارۋ 6,9 مىڭ تونناعا, جالپى العاندا ءۇش ەسە كوبەيگەنى تىركەلدى. ناتري بيحروماتىن ءوندىرۋ التى ەسەگە, 15,9 مىڭ تونناعا ءوستى. فوسفورلى, مينەرالدى جانە حيميالىق تىڭايتقىشتار شىعارۋ 136 پايىزعا ارتقان (12,1 مىڭ توننا). مەتاللۋرگيا سالاسىندا فەرروقورىتپا ءوندىرۋ 426,9 مىڭ تونناعا دەيىن (158,5 پايىز), ءتۇرلى ديامەتردەگى قۇبىرلار جاساۋ, پروكات زاتتارى 37,9 مىڭ تونناعا دەيىن ء(وسىم 288,3 پايىز) جوعارىلاۋى دا قۋانتارلىق ءجايت.
وتاندىق فارماتسيادا دا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى 3,6 ملرد. تەڭگەگە – 192 پايىزعا كوتەرىلگەن. وزگە دە فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتار – نەگىزىنەن ءدارى-دارمەككە قاجەتتى قايتا ءوڭدەۋ شيكىزاتى 548,5 ملن. تەڭگەگە, 155,6 پايىزعا ارتتى.
وتكەن جىلى ساياسي قايشىلىقتىڭ ورتاسىندا قالعان اتوم ونەركاسىبىندە دە ۋران ءوندىرۋ مولشەرىنىڭ كوبەيگەنىن بايقايمىز. العاشقى توقساندا بۇل كورسەتكىش 4004 تونناعا تۇراقتادى. جوسپاردا 3881 توننا كوزدەلگەن بولاتىن. مۇنداي كەرەمەت كورسەتكىشتەر كەز كەلگەن ەۋروپالىق دەرجاۆا الدىندا ابىروي بولۋعا جاراپ تۇر. بىراق بۇل ءبىز ءۇشىن توقمەيىلسۋگە سەبەپ ەمەس. ويتكەنى, وسى جىلى الدىمىزدا 144 يندۋستريالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ مىندەتى تۇر.
– باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر جەكە دارا, جوعارى تابىستى سالاعا نەمەسە وندىرىسكە باسىمدىق بەرىلە مە؟ مەملەكەت باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن قالاي باقىلايدى؟
– قارجىلاندىرۋ جاعى ءتۇرلى فورمادا جانە ءتۇرلى سيپاتتا بولادى. قازىر “بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2020” جۇرتتىڭ نازارىندا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەتتە ازىرلەنگەن قۇجاتتا ايماقتارداعى بيزنەستىڭ باستامالارىن قولداۋ جاعى قاراستىرىلعان. ونىڭ ءىشىندە – پايىزدىق ستاۆكانى سۋبسيديالاۋدى جەتى پايىزعا دەيىن قىسقارتۋ مەن نەسيەنى كەپىلدەندىرۋ جانە ەكسپورتتىق تاۋارلاردى قارجىلاندىرۋ گرانتى بار. بۇعان دەيىنگى باعدارلامالاردان وزگەشەلىگى سول, قارجىلاندىرۋ قۇرالدارى جان-جاقتى پىسىقتالعان. “باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن قالاي ءتيىمدى باقىلاۋعا بولادى؟” دەگەنگە كەلسەك, ءبىرىنشىدەن, بۇل قۇجاتتا ماقسات پەن مەجە ناقتى كورسەتىلگەن. ىشكى جالپى ءونىمدى 50 پايىزعا كوبەيتۋدەن بولەك قايتا وڭدەۋ سالاسىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن دە 50 پايىزعا ارتتىرۋ جوسپارلانعان (كەي سالالاردا 100 پايىزعا). وعان قوسا يننوۆاتسيالىق بەلسەندى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسىن جوعارىلاتۋ, شيكىزاتقا جاتپايتىن ەكسپورتتى ۇلعايتۋ جانە باسقا دا شارالار كوزدەلگەن. سالاارالىق باعدارلامالاردا ءار سالا بويىنشا وزىندىك “ماڭىزدى تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن” دايىنداۋ جاعى قاراستىرىلعان, ونىڭ ۇستىنە ءار مينيسترلىكتە ستراتەگيالىق جوسپار بار. ءبىز ءار جىل سايىن بىرگە وتىرىپ, قانداي دا ءبىر شارۋادا العا جىلجۋ بايقالعانىن زەردەلەپ تۇرماقپىز.
وسى ارادا توقتالىپ وتەيىن, كوپتەگەن جوبالار, اسىرەسە, قوسىمشا قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋعا باعىتتالعاندارى ۇلتتىق كومپانيالار ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. ال ءىرى ەنەرگەتيكالىق جوبالار “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. مۇناي وڭدەۋ سالاسىنداعى جوبالار, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسكەن جوبالارعا قارجى “قازىنا-ينۆەست” كومپانياسى ارقىلى ءبولىنەدى. سونىمەن بىرگە ءبىرقاتار جوبالاردى “قتج”, “قازاتومپروم” كومپانيالارى ىسكە اسىرادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا جوبالار “قازاگرو” حولدينگى ارقىلى جۇزەگە اسادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس بولسا “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق-تىڭ “دامۋ” قورى ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. قارجىلاندىرۋدىڭ بىرنەشە ينستيتۋتقا ءبولىنۋى جوبالاردىڭ سالالىق ەرەكشەلىگىنە قاراي ورايلاستىرىلعان.
– ءسىز باعدارلامانىڭ باستالۋىنا باسا ءمان بەرىلەتىنىن بىرنەشە مارتە ايتىپ ەدىڭىز...
– ءدال سولاي! سپورتشىلاردىڭ ءتىلىمەن ايتساق, 2010 جىل ءبىز ءۇشىن ء“بىر سەر-پىلىسپەن” باعىندىراتىن پسيحولوگيالىق بوگەت. ۇكىمەت ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن, ونى ىسكە اسىرۋ جوسپارىن, 2015 جىلعا دەيىن وندىرىستىك قۋاتتىلىقتى ۇتىمدى ورنالاستىرۋ سىزباسىن, قۇنى 6,8 ترلن. تەڭگە بولاتىن 101 جوبا قۇرامىنا كىرگەن رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن بەكىتىپ, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2020” قۇجاتىن قابىلداۋ تۋرالى قاۋلى شىعاردى. دەمەك, بارلىق دايىندىق شارالارى اياقتالدى. كەلەسى كەزەڭدە ەل ءۇشىن ماڭىزى زور وسى قۇجاتتىڭ بارلىق ءمۇمكىندىكتەرى بەلسەندى تۇردە پايدالانىلۋى كەرەك. ءار جوباعا مينيستر, اكىم, ۇلتتىق كومپانيا باسشىلارى قاتىستىلىعىنا قاراي بەكىتىلگەن. قازىر ءبىز بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن, بانك سەكتورىمەن جانە “نۇر وتان” حدپ مۇشەلەرىمەن قوعامدىق باقىلاۋ ورناتۋدىڭ ەلەمەنتتەرىن قاراستىرىپ جاتىرمىز.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, ءبىز قاشان قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ۇلعايۋى, جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋى سياقتى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ناتيجەسىن كورە باستايمىز؟
– العاشقى ناتيجەلەر وسى جىلى كورىنە باستايدى دەپ ويلايمىن. مىسالى, پاۆلوداردا اليۋميني قۇيمالارىن شىعارۋ ارقىلى ءبىز قازاقستان ءۇشىن العاشقى يننوۆاتسيالىق ءوندىرىستى باستاعالى وتىرمىز. سونىمەن بىرگە, بيىل پاۆلودار وبلىسىندا اليۋميني زاۋىتىنىڭ كەلەسى كەزەگى ىسكە قوسىلادى. بۇعان قوسا الىپ ماشينە جاساۋ ءوندىرىسى پايدا بولعالى تۇر. وسى كۇندە جۇك ۆاگوندارىن شىعارۋ جۇمىسى قولعا الىندى. ال اقتوبەدە كومپيۋتەرلىك توموگراف ءوندىرىسى مىنە-مىنە اشىلماق. وڭتۇستىكتە كاسىپكەرلەر يىرىلگەن ءجىپ پەن ماتا وندىرۋگە بىلەك سىبانا كىرىسەتىن بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قازىر ەت, قۇس, ءسۇت جانە وزگە دە ونىمدەر شىعارۋ جونىندە كوپ شارۋالار باستالىپ تا كەتتى. قاداپ ايتاتىن ماسەلە, باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا الپاۋىت كومپانيالار عانا ەمەس, شاعىن جانە ورتا بيزنەس تە اتسالىسىپ ءجۇر.
– جاڭا يندۋستريالاندىرۋدىڭ كادرلىق نەگىزى قانداي؟ ءتۇرلى كاسىپكە ماماندار, ونىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن ماماندىقتار بويىنشا جوعارى بىلىكتى كادرلار كوپ كەرەك شىعار؟
– ول بىلاي, ءبىز جاڭا زامان كادرلارىن دايىنداۋ مەن ەكونوميكالىق قىزمەتكە جۇمىسپەن قامتىلماعان تۇرعىنداردى تارتۋ جاعىن جاقسىلاپ ويلاستىرۋىمىز كەرەك. بۇل كەزەگىن كۇتىپ, بيرجادا تۇرعاندار مەن كۇيبەڭ تىرلىكپەن جۇرگەندەر ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2020” اياسىندا كاسىپكەرلەرگە مامانداردى دايىنداۋعا نەمەسە قايتا دايىنداۋعا قارجى جاعىنان قارايلاسۋ كوزدەلگەن. سوندىقتان ءار ينۆەستور, ءار كاسىپكەر وسى جاعىن ەرتەرەك ويلاپ, كاسىپورنىنا قاجەت مامانداردىڭ ءتىزىمىن جاساۋعا كىرىسكەنى دۇرىس. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, وبلىس اكىمدەرى وسى ىسكە كىرىسىپ تە كەتتى. ەندى كاسىپكەرلەر قوزعالا باستايدى دەپ ويلايمىن. بىراق تا ەسكەرتە كەتەيىن, بىزگە ءوندىرىس باسقارۋشىلارىنان گورى جۇمىسشىلار كوبىرەك قاجەت. ساندى ىقشامداۋعا ىقپال ەتەتىن ساپالى ماماندار كەرەك. جالپى العاندا كادر ماسەلەسى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەتى.
– يندۋستريالىق دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەگەننەن بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى, الايدا ول ءوزىنىڭ ءتيىمسىز جاقتارىن دا كورسەتىپ ۇلگەردى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى نەمەن ەرەكشەلەنەدى؟ ەگەر ءبىز شيكىزات باعاسى ويداعىداي بولىپ تۇرعان داعدارىسقا دەيىنگى كەزەڭدە يندۋستريا مەن يننوۆاتسيانى دامىتا الماساق, قازىرگىدەي قيىن كەزەڭدە ساتسىزدىككە ۇشىراپ جۇرمەيمىز بە؟
– يندۋستريالىق دامۋ ستراتەگياسىن باعالاماۋعا حاقىمىز جوق, ول ءوزىنىڭ جاعىمدى ءرولىن اتقاردى. كوپتەگەن ەلدەردە, ءتىپتى وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ وزىندە يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسى ونداعان جىلدارعا سوزىلعانىن ەستەن شىعارمايىق. ولاردا دا قاتەلىكتەر كەزدەسكەن. كەيىن ول ازاپتى جول تاريحي تاجىريبەگە اينالىپ, زاڭدى دۇنيەگە ۇلاسىپ كەتتى. ال بىزدەگى ۇدەرىس كەرىسىنشە بولدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ينۆەستيتسيا, يننوۆاتسيا تۋرالى زاڭدىق بازا قالىپتاستى, ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى, قانات قاقتى جوبالار جۇزەگە استى. ەسكە ءتۇسىرىپ كورسەك, كەڭەستەر وداعىنىڭ ەكونوميكالىق جانە زاڭنامالىق مۇراسىنان ارىلعاننان كەيىن 21-ءشى عاسىر باستالعانشا ءاڭگىمە تەك ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق توڭىرەگىندە ءوربيتىن. ازاماتتاردىڭ ساناسى دا ءسوتسياليزمنىڭ تاپتاۋرىنىنان بوساي قويماعان. ودان كەيىن قولايلى باعا قالىپتاسىپ, بيۋدجەت پەن جەكە كاپيتالدى تولتىرعان مۇناي سەكتورى قارقىن الدى. ەندى, مىنە, التى-جەتى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, ءوندىرىستى ەلگە اينالۋ قارەكەتى ءجۇرىپ جاتىر. ءيا, ءبىز ستراتەگيادا قاراستىرىلعان بارلىق سالانى يگەرە المادىق, كادەگە جاراعان شارۋالاردىڭ دا, ويلاپ قاراساڭىز, ماڭىزى زور. ەڭ باستىسى, ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە بولدى. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدا پراگماتيكالىق امال كەرەكتىگىن اتاپ وتكەن. بۇل ورايدا بۇرىن قابىلدانعان باعدارلامالاردى جوققا شىعارۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. تەك, ولاردى جۇيەلەپ, كەتكەن قاتەلىكتەن ساباق الىندى. بۇگىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بۇرىنعى تاجىريبەنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن جيناقتاعان.
– وتاندىق وندىرىسشىلەردىڭ باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋدا زور مۇمكىندىگى بار ەكەندىگى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى قۇرالى قازاقستاندىق ۇلەس ەكەندىگى سان رەت ايتىلعان. بىراق, جەرگىلىكتى وندىرىستەردە پروبلەمالار بار ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. سول سالانى جاڭعىرتۋعا مەملەكەت بولگەن قارجى جەتە مە؟
– ونەركاسىپتەگى پروبلەمالاردىڭ دەنى تەحنولوگيالىق جاعىنان ارتتا قالعاندىقتا جاتىر. پروبلەمانى شەشۋدىڭ امالى – كونسترۋكتورلىق بيۋرو اشۋ ءۇشىن 2,2 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ودان بولەك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا سۇرانىسقا يە ءوندىرىس وشاقتارىن جاڭادان جاساقتاۋعا قارجى جۇمساۋ جوسپارلانعان. وسى جەردە تۇسىنىك بەرە كەتەيىن, ءبىز نەسيەلەردى 90-شى جىلدارداعىداي وڭدى-سولدى تاراتا بەرمەيمىز. قولداۋ ءوندىرىسى باعدارلاما تالابىنا ساي كەلەتىندەرگە عانا كورسەتىلەدى. ول تالاپ بويىنشا قۇنى جوعارى, جاڭا ءارى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا تەحنولوگيا قولدانىلعان, ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى تاۋار ءوندىرىلۋى شارت.
ونەركاسىپتەگى وزەكتى پروبلەما – كاسىپورىندارداعى اينالىمعا قاجەت قارجىنىڭ جوقتىعى. ولاردى قارجىلاندىرۋدىڭ سەنىمدى بالاماسى – تاپسىرىس بەرۋشى مەن وتاندىق وندىرىسشىلەر اراسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمنىڭ ۇلەسىن بارىنشا ۇزارتۋ. بۇل – قازاقستاندىق ۇلەستى دامىتۋ مەن وزگەشە ءونىم شىعارۋدىڭ كۇشتى قۇرالى. ماسەلەن, 2010 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق كومپانيالار توبىنىڭ تاۋارلار الدىرۋ, جۇمىس جانە قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا جاساسقان كەلىسىمدەرىنىڭ جالپى قۇنى 879 ملرد. تەڭگە بولدى. ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ ماماندارى جىل سوڭىنا قاراي قازاقستاندىق ۇلەس مولشەرى 47 پايىزعا جەتەدى دەپ بولجاپ وتىر. بۇل ءوز دەڭگەيىندە جوعارى كورسەتكىش.
وتكەن جىلى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىر-ماسىمەن ۇكىمەتتە, مينيسترلىكتەردە جانە ۇلتتىق حولدينگتەردە وسى باعىتتا شۇعىل ءارى جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلدى. بايقاپ قاراساق, ناتيجە جامان ەمەس. تەك مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ تاۋار تۇرىندەگى مولشەرى 52 پايىز, “سامۇرىق-قازىنادا” 63 پايىز, جۇيە قالىپتاستىرۋشى كاسىپورىنداردا 43,2 پايىز, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردا 10,7 پايىزعا جەتىپ وتىر. تۇتاستاي العاندا, 2009 جىلى وتكەن فورۋمداردىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس 776,2 ملرد. تەڭگەلىك 11 مىڭ كەلىسىم-شارت جاسالعان.
– قازاقستاندىق ۇلەسكە قاتىستى زاڭناما جاڭارتىلدى, وزگەرتۋلەر قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەندى. باعدارلامانىڭ تۇپكى ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن بۇل جاڭالىقتىڭ قانداي پايداسى بار؟
– وسى جاڭالىقتىڭ ارقاسىندا ساتىپ الۋ مونيتورينگىنىڭ بىرىڭعاي ءتيىمدى جۇيەسى قالىپتاستى, مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى كەيبىر جاۋاپكەرشىلىك پەن مىندەتكە ءىشىنارا شەكتەۋ قويىلدى. وسى كۇندە تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرى ازىرلەنىپ جاتىر.
مونيتورينگ پەن ساراپتاما جۇرگىزۋگە سەپتىگىن تيگىزگەن قولدانىستاعى “قازاقستاندىق ۇلەس” – www.ks.gov.kz ينتەرنەت پورتالى. بۇل – قازاقستاندىق ءوندىرىسشىلەرگە اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتەتىن امبەباپ تەحنيكالىق قۇرال. پورتالدا تاۋارلاردىڭ, جۇمىستار مەن قىزمەت ءتۇرلەرىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمىن ەنگىزۋ, وتاندىق وندىرىسشىلەر تاۋارلارىنىڭ كاتالوگىن جاريالاۋ قىزمەتى دە ەنگىزىلگەن.
زاڭنامانى جەتىلدىرۋ وتاندىق وندىرىسشىلەر مەن جابدىقتاۋشىلارعا قىسقا مەرزىمدە ساتىپ الۋ جولىمەن, ۇزاق مەرزىمدە جۇيەلى شارا تۇرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىنداعى مىندەتتەر بارىمىزگە ورتاق. ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا تەك اكىمشىلىك ءادىس تۇرعىسىنان كەلۋ جەتكىلىكسىز. سوندىقتان مەملەكەت وندىرىستىك جانە ەكسپورتتىق بولسىن, ينۆەستورلاردىڭ كادرلىق تالپىنىسى بولسىن, وتاندىق باعىتتاعى ءتىرشىلىكتى بارىنشا قولدايدى.
بۇدان بىلاي ءاربىر ءىرى جوبا قازاقستاندىق ۇلەس تۇرعىسىنان قارالادى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس قازاقستاندىق ۇلەس جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى بارلىق سالاارالىق باعىت بويىنشا, كاسىپكەرلىك سالانىڭ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا فورماتتا وتەتىن بولادى. بۇل ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىم جاساسقاندا جانە ساتىپ الۋ كەزىندە كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى دەر كەزىندە انىقتاۋ ءۇشىن وتە پايدالى. الماتىدا ءوتكەن جۇمىس توبىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبىندەگى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە قويىلدى. مۇندا ءبىراز تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلدى. بىرىنشىدەن, كاسىپورىنداردىڭ جۇمىس اۋىرتپالىعى 30-40 پايىزدان اسپايتىنى بەلگىلى بولدى. ەكىنشىدەن, جەڭىل ونەركاسىپتە قوندىرعىلاردىڭ 70 پايىزى توزعانى انىقتالدى. ەندى وسى جاعدايدان شىعۋ جولىن قاراستىرۋ كەرەك.
ساتىپ الۋ جۇيەسى جايىندا اڭگىمە قوزعالعان ەكەن, ەندەشە وسى سالادا دا بۇرىنعىداي پروبلەما جەتىپ ارتىلاتىنىن ايتا كەتەيىن. دەيتۇرعانمەن, مەملەكەت يننوۆاتسيا ەنگىزىلگەن ءوندىرىستى قارجىلاندىرۋعا دايىن, بۇل ۇلكەن ارتىقشىلىق. بارلىق قاجەتتى شارالار يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2020” قۇجاتىندا قاراستىرىلعان, سونىمەن قاتار شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ جونىندە بىرنەشە قارەكەتتەر جاسالدى, مۇنداي جاردەم بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ ەلدە بولىپ كورگەن ەمەس.
بۇعان قوسا كاسىپكەرلىك قاۋىمداستىقتار مەن وداقتار جاڭا سالاارالىق باعدارلاما ازىرلەۋگە قاتىسادى, ول دا جەڭىل ونەركاسىپتى وركەندەتۋگە وزەك بولماق.
– مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا تىكەلەي قاتىسۋشىلاردان مەملەكەت قانداي قارىمتا تالاپ كۇتەدى؟
– مەملەكەت قازاقستاندىق ۇلەستەگى تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ مىندەتىن ايقىنداپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن جابدىقتاۋشىلاردى ىنتالاندىرۋعا سەرپىن بەرەتىن جۇيە قالىپتاستىرىپ بەردى. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەت وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەر مەن جابدىقتاۋشىلاردىڭ رىنوكتى “جاۋلاۋداعى” مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانۋىنا دا جاعداي جاسادى. مۇنداي جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋى وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردىڭ قاراسىن كوبەيتىپ, ولاردىڭ شىعاراتىن ءونىمىنىڭ ءتىزىمىن ۇلعايتسا يگى. ودان كۇتەتىن زاڭدى ناتيجە – ەكونوميكانىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى, قايتا وڭدەۋ سەكتورىنىڭ دامۋى. الەۋەتتى تاپسىرىس بەرۋشىلەردەن ءبىزدىڭ كۇتەتىنىمىز, الدىمەن, بەلسەندىلىك, باعدارلاماعا ءوز ەركىمەن قوسىلۋى. ءبىزدىڭ كومپانيالارىمىز تاۋارمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ساپاسىنا دا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ۇكىمەت ءوز كەزەگىندە سىندارلى ۇنقاتىسۋعا جانە قازاقستاندىق ۇلەستى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىگىنشە اتسالىسۋعا دايىن. تاۋار ءوندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا قارايلاسۋدى دا مىندەتىنە الادى.
– بۇگىندە شەتەلدىك كومپانيالارمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىپ, جاڭا ءوندىرىس ورىندارى مەن سەرۆيستىك كومپانيا قالىپتاستىرۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان ءجايت – ونىڭ مۇمكىندىگى مەن كەلەشەگىنىڭ ءجىتى زەرتتەلمەۋىندە بولىپ وتىر. وعان مىسال, بولاشاعى ۇلكەن كاسپي شەلفى, تەڭىز جوبالارى. سوندىقتان مينيسترلىكتىڭ بىلىكتى ماماندارىنان كەڭەس الۋ ارتىق بولمايتىن شىعار؟
– قانداي ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ىسكە اسىپ جاتقانىنان, مەملەكەتتىڭ قانداي كومەك كورسەتە الاتىندىعىنان بيزنەستى حاباردار ەتۋ ءۇشىن ءبىز ارنايى veb-رەسۋرس جاساقتاعالى وتىرمىز. وعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن ورنالاستىرماقپىز. جوبالاردىڭ ىسكە اسۋ بارىسىنا, قۇرىلىس الاڭدارىندا قانداي قازاقستاندىق كومپانيا جۇمىس جاساپ جاتقاندىعىنا, وندىرىستە قانداي ونىمدىلىك جوسپارلانىپ وتىرعاندىعىنا جۇرت تولىق قانىق بولۋى ءۇشىن ءبىز ءتىپتى فوتو ەسەپ بەرۋ تۇرىندەگى مونيتورينگكە دەيىن جايعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. الەۋەتتى ينۆەستورلار مەن جابدىقتاۋشىلاردىڭ مۇنداي اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە ءوزىمىز دە مۇددەلىمىز. ولاي بولاتىنى بۇل باعدارلاما قوعاممەن اشىق ۇنقاتىسۋعا شىققاندا; ەل-جۇرت ۇسىنىس ءبىلدىرىپ, كەمشىن تۇستاردى ايتىپ وتىرعاندا عانا ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزەدى. ويتكەنى, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى – ءبىز سالعالى تۇرعان ورتاق ءۇيدىڭ ىرگەتاسى. ءاربىر جوبا كوپ فۋنكتسيونالدى بولۋى كەرەك جانە باسقا مىندەتتەردىڭ شەشىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزۋى ءتيىس.
مىنە, ءبىز قازىر پاۆلودار وبلىسىندا جۇك ۆاگونىن شىعارۋ, استانادا لوكوموتيۆ, اتباساردا ەلەكتروۆوز, قوستانايدا كومباين ءوندىرىسى, سەمەيدە تراكتور شىعارۋ جوباسىمەن جۇمىس جاساپ جاتىرمىز. ولاردىڭ ماڭايىنا بولشەكتەر, قوندىرعىلار, ارنايى كيىم-كەشەك شىعارۋمەن اينالىساتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن ينفراقۇرىلىم قالىپتاساتىن بولادى. بۇل جەر باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋى ءتيىس كوپتەگەن كاسىپكەرلىك جانە سالاارالىق وداقتار مەن قاۋىمداستىقتار ءۇشىن يگەرىلمەگەن الاڭ دەپ ويلايمىن.
اقىر سوڭىندا, ءبىز شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ناقتى جوباعا توپتاستىرۋ ارقىلى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشىپ, حالقىمىزدىڭ شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن پايدالانۋعا جاعداي جاسايمىز.
ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ – دامۋدىڭ ساپالى جاڭا كەزەڭىنە شىعۋ, ءبىرىنشى كەزەكتە ىلگەرىلەۋ تۇرعىسىندا سانا-سەزىمدى وزگەرتۋ. مىنەكي, سوندىقتان دا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن مەن كوپ ماقساتتى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ءوز دەڭگەيىندە ۇلتتىق بىرلىك يدەياسىنىڭ ماتەريالدىق تۇرعىدان ورىندالۋىنىڭ كەپىلى. ول بيلىكتىڭ, بيزنەستىڭ جانە حالىقتىڭ بىرلىگى.
اڭگىمەلەسكەن ەرجۇمان سمايىل.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسا باستاعان قازاقستاننىڭ جاڭا يندۋستريالىق ساياساتى ۇلتتىق ەكونوميكانى شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتىپ, قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋعا, قايتا وڭدەۋ سەكتورىن دامىتۋعا جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باستايدى. تۇتاستاي العاندا باعدارلاما بولاشاق تابىستاردىڭ نەگىزى, ونەركاسىپتە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ادام ساناسىنداعى وزىندىك ءبىر توڭكەرىس بولماق.
مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ قىر-سىرى حاقىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, وسى باعدارلاما اياسىندا 2015 جىلعا دەيىن ىشكى جالپى ءونىمدى 50 پايىزعا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. مۇنداي اسقاق ماقساتقا جەتۋدىڭ امالى قانداي؟ جانە ءسىز بۇل تۇرعىدا قانداي جوبالارعا باسىمدىق بەرگەن بولار ەدىڭىز؟
– ونداي جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەتىن ءۇش باستى باعىتتى اتاپ وتكەن ءجون. ءبىرىنشى – يندۋستريالاندىرۋ, ياعني جاڭا ءوندىرىس قۋاتىن قالىپتاستىرۋ, ونەركاسىپ سالاسىندا جانە اگروونەركاسىپتە قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋ.
ەكىنشى – ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ. داعدارىس تۇسىنداعى احۋال مەن كەدەن وداعى اياسىنداعى جاڭا مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ باسەكەلەستىك تۇرعىداعى ارتىقشىلىقتارىمىزدى بارىنشا يگەرۋىمىز كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىسقا مەرزىمدە دامىعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن العى شەپتەن كورىنۋگە تالپىنعان ابزال.
جانە اقىرعىسى, ءۇشىنشى مىندەت – يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ. ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارىلاپ, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار بارىنشا قولدانىلىپ جاتسا, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە دامي تۇسسە, يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋدىڭ ناتيجەسى سول بولار ەدى. سوندىقتان دا وسى كۇندە يننوۆاتسياعا, عىلىمعا, شەت ەلدىك تەحنولوگيالىق كومپانيالارمەن سەرىكتەستىك ورناتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. بارىمىزگە – قاراپايىم حالىقتان باستاپ مينيسترلەرگە, اكىمدەرگە دەيىن بيزنەسكە وزگەشە كوزقاراس نەمەسە ارتىقشىلىق بار جەردە عانا تابىسقا قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ويلايمىن.
ال ەگەر كەلەشەگى بار جوبالارعا كەلسەك, ولار بارلىق سالادا كەزدەسەدى. فارماتسەۆتيكادا مەملەكەت باسشىسى الدىمىزعا ناقتى تاپسىرما قويدى – ءاربىر ەكىنشى دارىلىك پرەپارات قازاقستاندا جاسالۋى كەرەك. بۇگىندە ءبىز 100 ملن. دوللارعا ءدارى-دارمەك وندىرەمىز, ونىڭ 20 پايىزى ەكسپورتقا جىبەرىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا “فارماتسيا” بك ۇزاق مەرزىمدى ساتىپ الۋ ارقىلى 2014 جىلعا دەيىن پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋعا باعىتتالعان جوبامەن جۇمىس ىستەي باستادى. سونىمەن قاتار استانادا فارماتسەۆتيكالىق زاۋىت قۇرىلىسىن باستاۋ جوباسى جۇزەگە اسقالى تۇر. بيىل ءدال سونداي جوبا شىمكەنت, الماتى قالالارى مەن پاۆلودار, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا دا قارقىن الادى. وسى ىسپەتتى ماڭىزدى جوبالار مەتاللۋرگيا, ماشينە جاساۋ, حيميا جانە وزگە دە سالالاردا بارشىلىق. بارلىعى دا باعدارلامانىڭ ايقىنداۋشىسى رەتىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن. رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن كارتا “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ 6 مامىرداعى ءنومىرىندە جاريالانعان.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسى جاقسى پلاتفورمادان سەرپىن العالى تۇر. ويتكەنى, ەل ەكونوميكاسى ورلەۋ كەزەڭىندە. ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتاعى بايلانىس قازىرگى جاعدايعا قولايلى. ەلىمىز ونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى تاۋارلارىنا دەگەن سۇرانىس ارتتى. مۇنىڭ ءبارى وزدىگىنەن ەمەس, ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ جانە دامىتۋ جولىنداعى ۇكىمەتتىڭ بۇرىنعى جىلدارداعى قام-قارەكەتىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. تاعى ءبىر ايبىندى فاكتور كەلتىرە كەتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. بىلە بىلسەك, ونەركاسىپتىڭ ورلەۋى – قازاقستاندىق ۇلەستى قورعاۋعا العان ۇكىمەتتىڭ وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردى قولداۋ شاراسىنىڭ ءناتيجەسى. اتقارىلعان شارۋانىڭ بەرەكەتى سول, ونەركاسىپ سالاسىندا ايتارلىقتاي ءوسىم بايقالدى, بۇگىندە ول 11,5 پايىز دەڭگەيىندە. مىسالى, وڭدەۋشى ونەركاسىپتەر 742,1 ملرد. تەڭگەنىڭ تاۋارىن ءوندىردى. بۇل فيزيكالىق كولەم يندەكسىندە وتكەن جىلدىڭ وسى ۋاقىتىمەن سالىستىرعاندا 18,7 پايىزعا ارتىق.
ەندى وسىنى ءار سالاداعى ناقتى مىسالدارمەن اسپەتتەپ كورەيىن.
توقىما ونەركاسىبىندە ماقتا-ماتا ءيىرىلىمىن ءوندىرۋ 4,2 مىڭ تونناعا دەيىن جوعارىلاپ, 248,3 پايىزعا جەتتى. توقىما بۇيىمدارىن شىعارۋ (كيىم-كەشەكتەن بولەك) 974,1 مىڭ دانا, ياعني 260,3 پايىزعا ۇلعايدى.
حيميا ونەركاسىبىندە حروم توتىقتارىن شىعارۋ 6,9 مىڭ تونناعا, جالپى العاندا ءۇش ەسە كوبەيگەنى تىركەلدى. ناتري بيحروماتىن ءوندىرۋ التى ەسەگە, 15,9 مىڭ تونناعا ءوستى. فوسفورلى, مينەرالدى جانە حيميالىق تىڭايتقىشتار شىعارۋ 136 پايىزعا ارتقان (12,1 مىڭ توننا). مەتاللۋرگيا سالاسىندا فەرروقورىتپا ءوندىرۋ 426,9 مىڭ تونناعا دەيىن (158,5 پايىز), ءتۇرلى ديامەتردەگى قۇبىرلار جاساۋ, پروكات زاتتارى 37,9 مىڭ تونناعا دەيىن ء(وسىم 288,3 پايىز) جوعارىلاۋى دا قۋانتارلىق ءجايت.
وتاندىق فارماتسيادا دا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى 3,6 ملرد. تەڭگەگە – 192 پايىزعا كوتەرىلگەن. وزگە دە فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتار – نەگىزىنەن ءدارى-دارمەككە قاجەتتى قايتا ءوڭدەۋ شيكىزاتى 548,5 ملن. تەڭگەگە, 155,6 پايىزعا ارتتى.
وتكەن جىلى ساياسي قايشىلىقتىڭ ورتاسىندا قالعان اتوم ونەركاسىبىندە دە ۋران ءوندىرۋ مولشەرىنىڭ كوبەيگەنىن بايقايمىز. العاشقى توقساندا بۇل كورسەتكىش 4004 تونناعا تۇراقتادى. جوسپاردا 3881 توننا كوزدەلگەن بولاتىن. مۇنداي كەرەمەت كورسەتكىشتەر كەز كەلگەن ەۋروپالىق دەرجاۆا الدىندا ابىروي بولۋعا جاراپ تۇر. بىراق بۇل ءبىز ءۇشىن توقمەيىلسۋگە سەبەپ ەمەس. ويتكەنى, وسى جىلى الدىمىزدا 144 يندۋستريالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ مىندەتى تۇر.
– باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ كەزىندە قانداي دا ءبىر جەكە دارا, جوعارى تابىستى سالاعا نەمەسە وندىرىسكە باسىمدىق بەرىلە مە؟ مەملەكەت باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن قالاي باقىلايدى؟
– قارجىلاندىرۋ جاعى ءتۇرلى فورمادا جانە ءتۇرلى سيپاتتا بولادى. قازىر “بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2020” جۇرتتىڭ نازارىندا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەتتە ازىرلەنگەن قۇجاتتا ايماقتارداعى بيزنەستىڭ باستامالارىن قولداۋ جاعى قاراستىرىلعان. ونىڭ ءىشىندە – پايىزدىق ستاۆكانى سۋبسيديالاۋدى جەتى پايىزعا دەيىن قىسقارتۋ مەن نەسيەنى كەپىلدەندىرۋ جانە ەكسپورتتىق تاۋارلاردى قارجىلاندىرۋ گرانتى بار. بۇعان دەيىنگى باعدارلامالاردان وزگەشەلىگى سول, قارجىلاندىرۋ قۇرالدارى جان-جاقتى پىسىقتالعان. “باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن قالاي ءتيىمدى باقىلاۋعا بولادى؟” دەگەنگە كەلسەك, ءبىرىنشىدەن, بۇل قۇجاتتا ماقسات پەن مەجە ناقتى كورسەتىلگەن. ىشكى جالپى ءونىمدى 50 پايىزعا كوبەيتۋدەن بولەك قايتا وڭدەۋ سالاسىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن دە 50 پايىزعا ارتتىرۋ جوسپارلانعان (كەي سالالاردا 100 پايىزعا). وعان قوسا يننوۆاتسيالىق بەلسەندى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسىن جوعارىلاتۋ, شيكىزاتقا جاتپايتىن ەكسپورتتى ۇلعايتۋ جانە باسقا دا شارالار كوزدەلگەن. سالاارالىق باعدارلامالاردا ءار سالا بويىنشا وزىندىك “ماڭىزدى تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن” دايىنداۋ جاعى قاراستىرىلعان, ونىڭ ۇستىنە ءار مينيسترلىكتە ستراتەگيالىق جوسپار بار. ءبىز ءار جىل سايىن بىرگە وتىرىپ, قانداي دا ءبىر شارۋادا العا جىلجۋ بايقالعانىن زەردەلەپ تۇرماقپىز.
وسى ارادا توقتالىپ وتەيىن, كوپتەگەن جوبالار, اسىرەسە, قوسىمشا قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋعا باعىتتالعاندارى ۇلتتىق كومپانيالار ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. ال ءىرى ەنەرگەتيكالىق جوبالار “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. مۇناي وڭدەۋ سالاسىنداعى جوبالار, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسكەن جوبالارعا قارجى “قازىنا-ينۆەست” كومپانياسى ارقىلى ءبولىنەدى. سونىمەن بىرگە ءبىرقاتار جوبالاردى “قتج”, “قازاتومپروم” كومپانيالارى ىسكە اسىرادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا جوبالار “قازاگرو” حولدينگى ارقىلى جۇزەگە اسادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس بولسا “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق-تىڭ “دامۋ” قورى ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. قارجىلاندىرۋدىڭ بىرنەشە ينستيتۋتقا ءبولىنۋى جوبالاردىڭ سالالىق ەرەكشەلىگىنە قاراي ورايلاستىرىلعان.
– ءسىز باعدارلامانىڭ باستالۋىنا باسا ءمان بەرىلەتىنىن بىرنەشە مارتە ايتىپ ەدىڭىز...
– ءدال سولاي! سپورتشىلاردىڭ ءتىلىمەن ايتساق, 2010 جىل ءبىز ءۇشىن ء“بىر سەر-پىلىسپەن” باعىندىراتىن پسيحولوگيالىق بوگەت. ۇكىمەت ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن, ونى ىسكە اسىرۋ جوسپارىن, 2015 جىلعا دەيىن وندىرىستىك قۋاتتىلىقتى ۇتىمدى ورنالاستىرۋ سىزباسىن, قۇنى 6,8 ترلن. تەڭگە بولاتىن 101 جوبا قۇرامىنا كىرگەن رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن بەكىتىپ, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2020” قۇجاتىن قابىلداۋ تۋرالى قاۋلى شىعاردى. دەمەك, بارلىق دايىندىق شارالارى اياقتالدى. كەلەسى كەزەڭدە ەل ءۇشىن ماڭىزى زور وسى قۇجاتتىڭ بارلىق ءمۇمكىندىكتەرى بەلسەندى تۇردە پايدالانىلۋى كەرەك. ءار جوباعا مينيستر, اكىم, ۇلتتىق كومپانيا باسشىلارى قاتىستىلىعىنا قاراي بەكىتىلگەن. قازىر ءبىز بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن, بانك سەكتورىمەن جانە “نۇر وتان” حدپ مۇشەلەرىمەن قوعامدىق باقىلاۋ ورناتۋدىڭ ەلەمەنتتەرىن قاراستىرىپ جاتىرمىز.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, ءبىز قاشان قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ۇلعايۋى, جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋى سياقتى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ناتيجەسىن كورە باستايمىز؟
– العاشقى ناتيجەلەر وسى جىلى كورىنە باستايدى دەپ ويلايمىن. مىسالى, پاۆلوداردا اليۋميني قۇيمالارىن شىعارۋ ارقىلى ءبىز قازاقستان ءۇشىن العاشقى يننوۆاتسيالىق ءوندىرىستى باستاعالى وتىرمىز. سونىمەن بىرگە, بيىل پاۆلودار وبلىسىندا اليۋميني زاۋىتىنىڭ كەلەسى كەزەگى ىسكە قوسىلادى. بۇعان قوسا الىپ ماشينە جاساۋ ءوندىرىسى پايدا بولعالى تۇر. وسى كۇندە جۇك ۆاگوندارىن شىعارۋ جۇمىسى قولعا الىندى. ال اقتوبەدە كومپيۋتەرلىك توموگراف ءوندىرىسى مىنە-مىنە اشىلماق. وڭتۇستىكتە كاسىپكەرلەر يىرىلگەن ءجىپ پەن ماتا وندىرۋگە بىلەك سىبانا كىرىسەتىن بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قازىر ەت, قۇس, ءسۇت جانە وزگە دە ونىمدەر شىعارۋ جونىندە كوپ شارۋالار باستالىپ تا كەتتى. قاداپ ايتاتىن ماسەلە, باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا الپاۋىت كومپانيالار عانا ەمەس, شاعىن جانە ورتا بيزنەس تە اتسالىسىپ ءجۇر.
– جاڭا يندۋستريالاندىرۋدىڭ كادرلىق نەگىزى قانداي؟ ءتۇرلى كاسىپكە ماماندار, ونىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن ماماندىقتار بويىنشا جوعارى بىلىكتى كادرلار كوپ كەرەك شىعار؟
– ول بىلاي, ءبىز جاڭا زامان كادرلارىن دايىنداۋ مەن ەكونوميكالىق قىزمەتكە جۇمىسپەن قامتىلماعان تۇرعىنداردى تارتۋ جاعىن جاقسىلاپ ويلاستىرۋىمىز كەرەك. بۇل كەزەگىن كۇتىپ, بيرجادا تۇرعاندار مەن كۇيبەڭ تىرلىكپەن جۇرگەندەر ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2020” اياسىندا كاسىپكەرلەرگە مامانداردى دايىنداۋعا نەمەسە قايتا دايىنداۋعا قارجى جاعىنان قارايلاسۋ كوزدەلگەن. سوندىقتان ءار ينۆەستور, ءار كاسىپكەر وسى جاعىن ەرتەرەك ويلاپ, كاسىپورنىنا قاجەت مامانداردىڭ ءتىزىمىن جاساۋعا كىرىسكەنى دۇرىس. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, وبلىس اكىمدەرى وسى ىسكە كىرىسىپ تە كەتتى. ەندى كاسىپكەرلەر قوزعالا باستايدى دەپ ويلايمىن. بىراق تا ەسكەرتە كەتەيىن, بىزگە ءوندىرىس باسقارۋشىلارىنان گورى جۇمىسشىلار كوبىرەك قاجەت. ساندى ىقشامداۋعا ىقپال ەتەتىن ساپالى ماماندار كەرەك. جالپى العاندا كادر ماسەلەسى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەتى.
– يندۋستريالىق دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەگەننەن بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى, الايدا ول ءوزىنىڭ ءتيىمسىز جاقتارىن دا كورسەتىپ ۇلگەردى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى نەمەن ەرەكشەلەنەدى؟ ەگەر ءبىز شيكىزات باعاسى ويداعىداي بولىپ تۇرعان داعدارىسقا دەيىنگى كەزەڭدە يندۋستريا مەن يننوۆاتسيانى دامىتا الماساق, قازىرگىدەي قيىن كەزەڭدە ساتسىزدىككە ۇشىراپ جۇرمەيمىز بە؟
– يندۋستريالىق دامۋ ستراتەگياسىن باعالاماۋعا حاقىمىز جوق, ول ءوزىنىڭ جاعىمدى ءرولىن اتقاردى. كوپتەگەن ەلدەردە, ءتىپتى وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ وزىندە يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسى ونداعان جىلدارعا سوزىلعانىن ەستەن شىعارمايىق. ولاردا دا قاتەلىكتەر كەزدەسكەن. كەيىن ول ازاپتى جول تاريحي تاجىريبەگە اينالىپ, زاڭدى دۇنيەگە ۇلاسىپ كەتتى. ال بىزدەگى ۇدەرىس كەرىسىنشە بولدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ينۆەستيتسيا, يننوۆاتسيا تۋرالى زاڭدىق بازا قالىپتاستى, ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى, قانات قاقتى جوبالار جۇزەگە استى. ەسكە ءتۇسىرىپ كورسەك, كەڭەستەر وداعىنىڭ ەكونوميكالىق جانە زاڭنامالىق مۇراسىنان ارىلعاننان كەيىن 21-ءشى عاسىر باستالعانشا ءاڭگىمە تەك ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق توڭىرەگىندە ءوربيتىن. ازاماتتاردىڭ ساناسى دا ءسوتسياليزمنىڭ تاپتاۋرىنىنان بوساي قويماعان. ودان كەيىن قولايلى باعا قالىپتاسىپ, بيۋدجەت پەن جەكە كاپيتالدى تولتىرعان مۇناي سەكتورى قارقىن الدى. ەندى, مىنە, التى-جەتى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, ءوندىرىستى ەلگە اينالۋ قارەكەتى ءجۇرىپ جاتىر. ءيا, ءبىز ستراتەگيادا قاراستىرىلعان بارلىق سالانى يگەرە المادىق, كادەگە جاراعان شارۋالاردىڭ دا, ويلاپ قاراساڭىز, ماڭىزى زور. ەڭ باستىسى, ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە بولدى. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدا پراگماتيكالىق امال كەرەكتىگىن اتاپ وتكەن. بۇل ورايدا بۇرىن قابىلدانعان باعدارلامالاردى جوققا شىعارۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. تەك, ولاردى جۇيەلەپ, كەتكەن قاتەلىكتەن ساباق الىندى. بۇگىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بۇرىنعى تاجىريبەنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن جيناقتاعان.
– وتاندىق وندىرىسشىلەردىڭ باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋدا زور مۇمكىندىگى بار ەكەندىگى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى قۇرالى قازاقستاندىق ۇلەس ەكەندىگى سان رەت ايتىلعان. بىراق, جەرگىلىكتى وندىرىستەردە پروبلەمالار بار ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. سول سالانى جاڭعىرتۋعا مەملەكەت بولگەن قارجى جەتە مە؟
– ونەركاسىپتەگى پروبلەمالاردىڭ دەنى تەحنولوگيالىق جاعىنان ارتتا قالعاندىقتا جاتىر. پروبلەمانى شەشۋدىڭ امالى – كونسترۋكتورلىق بيۋرو اشۋ ءۇشىن 2,2 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ودان بولەك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا سۇرانىسقا يە ءوندىرىس وشاقتارىن جاڭادان جاساقتاۋعا قارجى جۇمساۋ جوسپارلانعان. وسى جەردە تۇسىنىك بەرە كەتەيىن, ءبىز نەسيەلەردى 90-شى جىلدارداعىداي وڭدى-سولدى تاراتا بەرمەيمىز. قولداۋ ءوندىرىسى باعدارلاما تالابىنا ساي كەلەتىندەرگە عانا كورسەتىلەدى. ول تالاپ بويىنشا قۇنى جوعارى, جاڭا ءارى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا تەحنولوگيا قولدانىلعان, ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى تاۋار ءوندىرىلۋى شارت.
ونەركاسىپتەگى وزەكتى پروبلەما – كاسىپورىندارداعى اينالىمعا قاجەت قارجىنىڭ جوقتىعى. ولاردى قارجىلاندىرۋدىڭ سەنىمدى بالاماسى – تاپسىرىس بەرۋشى مەن وتاندىق وندىرىسشىلەر اراسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمنىڭ ۇلەسىن بارىنشا ۇزارتۋ. بۇل – قازاقستاندىق ۇلەستى دامىتۋ مەن وزگەشە ءونىم شىعارۋدىڭ كۇشتى قۇرالى. ماسەلەن, 2010 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق كومپانيالار توبىنىڭ تاۋارلار الدىرۋ, جۇمىس جانە قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا جاساسقان كەلىسىمدەرىنىڭ جالپى قۇنى 879 ملرد. تەڭگە بولدى. ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ ماماندارى جىل سوڭىنا قاراي قازاقستاندىق ۇلەس مولشەرى 47 پايىزعا جەتەدى دەپ بولجاپ وتىر. بۇل ءوز دەڭگەيىندە جوعارى كورسەتكىش.
وتكەن جىلى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىر-ماسىمەن ۇكىمەتتە, مينيسترلىكتەردە جانە ۇلتتىق حولدينگتەردە وسى باعىتتا شۇعىل ءارى جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلدى. بايقاپ قاراساق, ناتيجە جامان ەمەس. تەك مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ تاۋار تۇرىندەگى مولشەرى 52 پايىز, “سامۇرىق-قازىنادا” 63 پايىز, جۇيە قالىپتاستىرۋشى كاسىپورىنداردا 43,2 پايىز, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردا 10,7 پايىزعا جەتىپ وتىر. تۇتاستاي العاندا, 2009 جىلى وتكەن فورۋمداردىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس 776,2 ملرد. تەڭگەلىك 11 مىڭ كەلىسىم-شارت جاسالعان.
– قازاقستاندىق ۇلەسكە قاتىستى زاڭناما جاڭارتىلدى, وزگەرتۋلەر قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەندى. باعدارلامانىڭ تۇپكى ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن بۇل جاڭالىقتىڭ قانداي پايداسى بار؟
– وسى جاڭالىقتىڭ ارقاسىندا ساتىپ الۋ مونيتورينگىنىڭ بىرىڭعاي ءتيىمدى جۇيەسى قالىپتاستى, مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى كەيبىر جاۋاپكەرشىلىك پەن مىندەتكە ءىشىنارا شەكتەۋ قويىلدى. وسى كۇندە تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرى ازىرلەنىپ جاتىر.
مونيتورينگ پەن ساراپتاما جۇرگىزۋگە سەپتىگىن تيگىزگەن قولدانىستاعى “قازاقستاندىق ۇلەس” – www.ks.gov.kz ينتەرنەت پورتالى. بۇل – قازاقستاندىق ءوندىرىسشىلەرگە اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتەتىن امبەباپ تەحنيكالىق قۇرال. پورتالدا تاۋارلاردىڭ, جۇمىستار مەن قىزمەت ءتۇرلەرىنىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمىن ەنگىزۋ, وتاندىق وندىرىسشىلەر تاۋارلارىنىڭ كاتالوگىن جاريالاۋ قىزمەتى دە ەنگىزىلگەن.
زاڭنامانى جەتىلدىرۋ وتاندىق وندىرىسشىلەر مەن جابدىقتاۋشىلارعا قىسقا مەرزىمدە ساتىپ الۋ جولىمەن, ۇزاق مەرزىمدە جۇيەلى شارا تۇرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىنداعى مىندەتتەر بارىمىزگە ورتاق. ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا تەك اكىمشىلىك ءادىس تۇرعىسىنان كەلۋ جەتكىلىكسىز. سوندىقتان مەملەكەت وندىرىستىك جانە ەكسپورتتىق بولسىن, ينۆەستورلاردىڭ كادرلىق تالپىنىسى بولسىن, وتاندىق باعىتتاعى ءتىرشىلىكتى بارىنشا قولدايدى.
بۇدان بىلاي ءاربىر ءىرى جوبا قازاقستاندىق ۇلەس تۇرعىسىنان قارالادى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس قازاقستاندىق ۇلەس جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى بارلىق سالاارالىق باعىت بويىنشا, كاسىپكەرلىك سالانىڭ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا فورماتتا وتەتىن بولادى. بۇل ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىم جاساسقاندا جانە ساتىپ الۋ كەزىندە كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى دەر كەزىندە انىقتاۋ ءۇشىن وتە پايدالى. الماتىدا ءوتكەن جۇمىس توبىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبىندەگى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە قويىلدى. مۇندا ءبىراز تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلدى. بىرىنشىدەن, كاسىپورىنداردىڭ جۇمىس اۋىرتپالىعى 30-40 پايىزدان اسپايتىنى بەلگىلى بولدى. ەكىنشىدەن, جەڭىل ونەركاسىپتە قوندىرعىلاردىڭ 70 پايىزى توزعانى انىقتالدى. ەندى وسى جاعدايدان شىعۋ جولىن قاراستىرۋ كەرەك.
ساتىپ الۋ جۇيەسى جايىندا اڭگىمە قوزعالعان ەكەن, ەندەشە وسى سالادا دا بۇرىنعىداي پروبلەما جەتىپ ارتىلاتىنىن ايتا كەتەيىن. دەيتۇرعانمەن, مەملەكەت يننوۆاتسيا ەنگىزىلگەن ءوندىرىستى قارجىلاندىرۋعا دايىن, بۇل ۇلكەن ارتىقشىلىق. بارلىق قاجەتتى شارالار يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى–2020” قۇجاتىندا قاراستىرىلعان, سونىمەن قاتار شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ جونىندە بىرنەشە قارەكەتتەر جاسالدى, مۇنداي جاردەم بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ ەلدە بولىپ كورگەن ەمەس.
بۇعان قوسا كاسىپكەرلىك قاۋىمداستىقتار مەن وداقتار جاڭا سالاارالىق باعدارلاما ازىرلەۋگە قاتىسادى, ول دا جەڭىل ونەركاسىپتى وركەندەتۋگە وزەك بولماق.
– مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا تىكەلەي قاتىسۋشىلاردان مەملەكەت قانداي قارىمتا تالاپ كۇتەدى؟
– مەملەكەت قازاقستاندىق ۇلەستەگى تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ مىندەتىن ايقىنداپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن جابدىقتاۋشىلاردى ىنتالاندىرۋعا سەرپىن بەرەتىن جۇيە قالىپتاستىرىپ بەردى. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەت وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەر مەن جابدىقتاۋشىلاردىڭ رىنوكتى “جاۋلاۋداعى” مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانۋىنا دا جاعداي جاسادى. مۇنداي جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋى وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردىڭ قاراسىن كوبەيتىپ, ولاردىڭ شىعاراتىن ءونىمىنىڭ ءتىزىمىن ۇلعايتسا يگى. ودان كۇتەتىن زاڭدى ناتيجە – ەكونوميكانىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى, قايتا وڭدەۋ سەكتورىنىڭ دامۋى. الەۋەتتى تاپسىرىس بەرۋشىلەردەن ءبىزدىڭ كۇتەتىنىمىز, الدىمەن, بەلسەندىلىك, باعدارلاماعا ءوز ەركىمەن قوسىلۋى. ءبىزدىڭ كومپانيالارىمىز تاۋارمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ساپاسىنا دا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ۇكىمەت ءوز كەزەگىندە سىندارلى ۇنقاتىسۋعا جانە قازاقستاندىق ۇلەستى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىگىنشە اتسالىسۋعا دايىن. تاۋار ءوندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا قارايلاسۋدى دا مىندەتىنە الادى.
– بۇگىندە شەتەلدىك كومپانيالارمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىپ, جاڭا ءوندىرىس ورىندارى مەن سەرۆيستىك كومپانيا قالىپتاستىرۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان ءجايت – ونىڭ مۇمكىندىگى مەن كەلەشەگىنىڭ ءجىتى زەرتتەلمەۋىندە بولىپ وتىر. وعان مىسال, بولاشاعى ۇلكەن كاسپي شەلفى, تەڭىز جوبالارى. سوندىقتان مينيسترلىكتىڭ بىلىكتى ماماندارىنان كەڭەس الۋ ارتىق بولمايتىن شىعار؟
– قانداي ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ىسكە اسىپ جاتقانىنان, مەملەكەتتىڭ قانداي كومەك كورسەتە الاتىندىعىنان بيزنەستى حاباردار ەتۋ ءۇشىن ءبىز ارنايى veb-رەسۋرس جاساقتاعالى وتىرمىز. وعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن ورنالاستىرماقپىز. جوبالاردىڭ ىسكە اسۋ بارىسىنا, قۇرىلىس الاڭدارىندا قانداي قازاقستاندىق كومپانيا جۇمىس جاساپ جاتقاندىعىنا, وندىرىستە قانداي ونىمدىلىك جوسپارلانىپ وتىرعاندىعىنا جۇرت تولىق قانىق بولۋى ءۇشىن ءبىز ءتىپتى فوتو ەسەپ بەرۋ تۇرىندەگى مونيتورينگكە دەيىن جايعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. الەۋەتتى ينۆەستورلار مەن جابدىقتاۋشىلاردىڭ مۇنداي اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە ءوزىمىز دە مۇددەلىمىز. ولاي بولاتىنى بۇل باعدارلاما قوعاممەن اشىق ۇنقاتىسۋعا شىققاندا; ەل-جۇرت ۇسىنىس ءبىلدىرىپ, كەمشىن تۇستاردى ايتىپ وتىرعاندا عانا ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزەدى. ويتكەنى, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى – ءبىز سالعالى تۇرعان ورتاق ءۇيدىڭ ىرگەتاسى. ءاربىر جوبا كوپ فۋنكتسيونالدى بولۋى كەرەك جانە باسقا مىندەتتەردىڭ شەشىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزۋى ءتيىس.
مىنە, ءبىز قازىر پاۆلودار وبلىسىندا جۇك ۆاگونىن شىعارۋ, استانادا لوكوموتيۆ, اتباساردا ەلەكتروۆوز, قوستانايدا كومباين ءوندىرىسى, سەمەيدە تراكتور شىعارۋ جوباسىمەن جۇمىس جاساپ جاتىرمىز. ولاردىڭ ماڭايىنا بولشەكتەر, قوندىرعىلار, ارنايى كيىم-كەشەك شىعارۋمەن اينالىساتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن ينفراقۇرىلىم قالىپتاساتىن بولادى. بۇل جەر باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋى ءتيىس كوپتەگەن كاسىپكەرلىك جانە سالاارالىق وداقتار مەن قاۋىمداستىقتار ءۇشىن يگەرىلمەگەن الاڭ دەپ ويلايمىن.
اقىر سوڭىندا, ءبىز شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ناقتى جوباعا توپتاستىرۋ ارقىلى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشىپ, حالقىمىزدىڭ شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن پايدالانۋعا جاعداي جاسايمىز.
ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ – دامۋدىڭ ساپالى جاڭا كەزەڭىنە شىعۋ, ءبىرىنشى كەزەكتە ىلگەرىلەۋ تۇرعىسىندا سانا-سەزىمدى وزگەرتۋ. مىنەكي, سوندىقتان دا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن مەن كوپ ماقساتتى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ءوز دەڭگەيىندە ۇلتتىق بىرلىك يدەياسىنىڭ ماتەريالدىق تۇرعىدان ورىندالۋىنىڭ كەپىلى. ول بيلىكتىڭ, بيزنەستىڭ جانە حالىقتىڭ بىرلىگى.
اڭگىمەلەسكەن ەرجۇمان سمايىل.
سوڭعى جاڭالىقتار
پەتروپاۆلدا «تۇقىم كۇنى – 2026» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءوتتى
ايماقتار • كەشە
ەرتەڭ ءبىرىنشى اۋىسىمنىڭ 0-9 سىنىپ وقۋشىلارى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
اياز, بوران, كوكتايعاق: ەلىمىزدىڭ 16 وڭىرىندە ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
نۇرتاي سابيليانوۆ: تەڭگە كونستيتۋتسيادا قورعالۋعا ءتيىس
اتا زاڭ • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا – حالىق تالقىسىندا
اتا زاڭ • كەشە
