باعانى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا دەلدالدىق سحەمالاردى تەكسەرۋ جونىندەگى كوميسسيا وتىرىسى وڭىردە اپتاسىنا 3 رەت وتكىزىلىپ ءجۇر. جىل باسىنان 14 كوميسسيا وتىرىسى ءوتىپ, مونيتورينگ جانە تالداۋ ناتيجەسىندە انىقتالعان بىرقاتار زاڭناما بۇزۋشىلىق بويىنشا ءتيىستى شارا قولدانۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىلگەن. جالپى, تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قالا اۋماعىندا 25 ءىرى سۋپەرماركەت, 3 كوتەرمە ساۋدا ورنى جانە 187 دۇكەن قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا باستاپقى باعاسىنان 15 پايىزدىق ۇستەماقىدان اسىرماۋ قاجەتتىگى تۋرالى 25 امبەباپ دۇكەن يەلەرىمەن مەموراندۋم تۇزىلگەن.
قاڭتاردا بولعان جىلىجايلارداعى شىعىن ماسەلەسى كوكونىس باعاسىنىڭ وسۋىنە اكەلەتىنىن ايتقان تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ جىلىجاي يەلەرى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين, وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدىمەن كەزدەسۋدە تالاپ-تىلەكتەرىن جەتكىزدى. كەزدەسۋدە جىلىجاي يەلەرىنە مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ بەرىلەتىنى, الايدا ولار تەك زاڭ اياسىندا جۇزەگە اساتىنى ايتىلدى. كەلەر جىلى كومىر تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن وسى باستان ءىس-ارەكەتكە كوشۋ كەرەك. دەگەنمەن مەملەكەت تاراپىنان دا بىرقاتار ۇسىنىس بار. ەڭ الدىمەن, جىلىجاي يەلەرى ءونىمىنىڭ 70 پايىزىن نارىقتىق باعامەن ىشكى نارىققا ساتۋعا ءتيىس. ياعني كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتىڭ باسىم بولىگى شەتەل ەمەس, قازاقستان حالقىنا قولجەتىمدى بولۋى قاجەت. جىلىجاي يەلەرىنە مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الۋدىڭ زاڭدى تەتىكتەرى قارالىپ جاتىر. الايدا ول ءۇشىن ولار ءوز ءىسىن زاڭداستىرۋى كەرەك. قازىرگى جاعدايدا بۇل دا كەدەرگى بولىپ تۇر. ويتكەنى جىلىجايلاردىڭ 90%-دان استامى قۇجاتتاندىرىلماعان.
كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلاردىڭ كوبى جىلىجاي ءوندىرىسىن سەرتيفيكاتتاۋ, ستاندارتتاۋ جانە جوسپارلاۋ قاجەت دەگەن ورتاق پىكىرگە توقتالدى. سەرتيفيكاتتاۋدان جالعىز وتە المايتىن شاعىن شارۋاشىلىقتار كووپەراتيۆتەرگە بىرىگۋگە ءتيىس. جالپى, رەسپۋبليكاداعى جىلىجايلاردىڭ 71%-ى – وبلىستىڭ ۇلەسىندە نەمەسە 1 569 گەكتاردى قۇرايتىن 3 366 جىلىجاي بار. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا, بۇگىندە رەسپۋبليكادا قيار مەن قىزاناق وندىرەتىن 1,2 مىڭ گەكتار جىلىجاي بار, ولار 190 مىڭ تونناعا جۋىق ءونىم بەرەدى. بۇل كولەم تۇركىستان وبلىسىنىڭ جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, حالىقتىڭ جىلىجاي كوكونىستەرىنە دەگەن سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى.
وبلىستا كوكونىستەر باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا 1,5-2 اي بۇرىن جينالادى. جىلدىق تۇتىنۋ نورماسىنا سايكەس وبلىس حالقى كارتوپ, سابىزبەن 1,5 ەسە, پيازبەن 4,4 ەسە جانە قىرىققاباتپەن 6,6 ەسە قامتاماسىز ەتىلەدى. ياعني تۇركىستان وبلىسى ديقاندارىنىڭ رەسپۋبليكا حالقىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ەرتە مەزگىلدىك كارتوپ, پياز, ءسابىز ونىمدەرىمەن قامتۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار. اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءارتاراپتاندىرۋ اياسىندا بيىل تۇركىستان وڭىرىندە ەرتە پىسەتىن كارتوپتى 9,02 مىڭ گەكتارعا, پيازدى 2 مىڭ گەكتارعا, ءسابىزدى 1,24 مىڭ گەكتارعا جانە قىرىققاباتتى 7,54 مىڭ گەكتارعا ەگۋ جوسپارلانعان. ناتيجەسىندە 186,3 مىڭ توننا كارتوپ, 55,5 مىڭ توننا پياز, 30,4 مىڭ توننا ءسابىز جانە 187,2 مىڭ توننا قىرىققابات الۋ كوزدەلىپ وتىر.
وبلىستا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋدى 4 باعىتتا جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان. وسى باعىتتا وڭىردە جالپى قۇنى 56,6 ملرد تەڭگە بولاتىن 18 جوبا انىقتالدى. قاجەتتى نەسيە كولەمى – 42,9 ملرد تەڭگە. ونىڭ ىشىندە ءسۇت-تاۋارلى فەرمالارى بويىنشا 4 جوبا ارقىلى جىلىنا 18,7 مىڭ توننا ءسۇت وندىرىلەدى. ەت باعىتىنداعى قۇس فەرمالارىن سالۋ بويىنشا 4 جوبا جۇزەگە اسىپ, جىلىنا 21,2 مىڭ توننا قۇس ەتىن وندىرمەك. سونىمەن قاتار سۋارۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ بويىنشا 5 جوبا انىقتالدى. سۋارۋ اۋماعى – 5,7 مىڭ گەكتار. جەمىس-كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىن سالۋعا باعىتتالعان 5 جوبانىڭ سىيىمدىلىعى – 40 مىڭ توننا. ناتيجەسىندە, سۇتپەن 42,1%, قۇس ەتىمەن 78,6% قامتاماسىز ەتىلسە, سۋارۋ كولەمى 46,9 مىڭ گەكتارعا, جەمىس-كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 63,5%-عا جەتكىزىلەدى.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى نۇرجىگىت مىرزاحمەتوۆ اوك نەگىزگى كاپيتالى مەن تاماق وندىرىسىنە تارتىلعان جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمىن 6 ەسە ارتتىرۋ مەجەلەنگەنىن ايتادى. ياعني 84,9 ملرد تەڭگەدەن 481,1 ملرد تەڭگەگە دەيىن كوبەيتىلمەك.
«اۋىل شارۋاشىلىعىندا جالپى ءونىم كولەمىن 1,03 ترلن تەڭگەدەن 2,12 ترلن تەڭگەگە دەيىن كوبەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال اوك قايتا وڭدەلگەن ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 136,9 ملن دوللاردان 310,5 ملن دوللارعا جەتەدى دەگەن جوسپار بار. اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى ەگىس كولەمى 869,8 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلەدى. ماقتا داقىلى 46,3 مىڭ گەكتارعا قىسقارتىلىپ, ءداندى داقىلدار, كوكونىس, باقشا جانە مال ازىقتىق داقىلداردىڭ كولەمى ۇلعايادى. جىلىجايلار كولەمى 1 569 گەكتاردان 2 118,6 گەكتارعا ۇلعايادى, قارقىندى باۋدىڭ كولەمى 4 740 گەكتاردان 8 520 گەكتارعا جەتكىزىلەدى. ماقتا تالشىعىن تەرەڭ قايتا وڭدەۋ كولەمىن 17 مىڭ توننادان 66 مىڭ تونناعا ارتتىرۋ جۇمىسى جۇرەدى. بەس جىلدا 12 توقىما تىگىن فابريكاسىن اشۋ, ماقتا شارۋاشىلىقتارىن 2027 جىلدان باستاپ جەرگىلىكتى ەليتالىق تۇقىمدارمەن 100% قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق 5 جىلدا جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن وڭدەۋ ۇلەسىن 0,23%-دان 10%-عا, ەت ونىمدەرىن وڭدەۋ ۇلەسىن 12,3%-دان 34,0%-عا, ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ ۇلەسىن 13,6%-دان 31%-عا ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. ءونىم كولەمىنىڭ ارتۋى باعانى تۇراقتاندىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەرى انىق», دەيدى ن.مىرزاحمەتوۆ.
ايتا كەتەلىك, بيىلعى 3 اقپانداعى جاعداي بويىنشا وبلىستا 19 ءتۇرلى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا جالپى 99,3 مىڭ توننا قور بار. تۇراقتاندىرۋ قورىندا – 330,7 مىڭ توننا, ساۋدا نىساندارىندا – 5,8 مىڭ توننا, ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردا – 24,4 مىڭ توننا, قويمالاردا – 2,1 مىڭ توننا, ساۋدا وبەكتىلەرىندە (اينالىم سحەماسىن ەسەپكە الماعاندا) 45 مىڭ توننا ازىق-ت ۇلىك بار. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 15 ءتۇرى وبلىستا وندىرىلەدى. ال بيداي ۇنى, نان, كۇنباعىس مايى شىمكەنت قالاسى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلسە, كۇرىش – قىزىلوردا وبلىسىنان, قانت جامبىل, الماتى وبلىستارىنان اكەلىنەدى. تۇركىستان قالاسى تۇرعىندارىن الەۋمەتتىك نانمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2 وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا 100 توننا ۇن بوساتىلعان جانە «اينالىم سحەماسى» شەڭبەرىندە 1 كاسىپورىنعا 207 ملن تەڭگە نەسيە بەرىلگەن. ناتيجەسىندە, اتالعان كاسىپورىندار نان باعاسىن 85 تەڭگەدەن ساۋدا ورىندارىنا جەتكىزىپ, تۇتىنۋشىعا 90 تەڭگەدەن ۇسىنىلىپ جاتىر. وبلىستا وندىرىلەتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ىشىندە نەگىزىنەن قۇس ەتى – 11,7%, جۇمىرتقا 45% قامتاماسىز ەتىلەدى. وسىعان وراي, قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا بيىلدان باستاپ جالپى قۇنى 17 ملرد تەڭگە بولاتىن 6 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
تۇركىستان وبلىسى
