كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
الايدا تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە قالىپتاسىپ, بۇعاناسى بەكىپ, قاناتى قاتايىپ, تۇلپار تۇياعىمەن ادەبيەت الەمىن دۇبىرلەتكەن ءبىر توپ كاسىبي جاڭا بۋىن جازۋشىلاردىڭ كوگەندەس تۋىندىلارى كوركەمدىك كوكجيەگىمىزدى كەڭىتىپ, قازاق ءسوز ونەرىن جاڭا بەلەسكە كوتەرىپ سونى سەرپىن بەردى. سول دارىندى توپتىڭ ىشىندە دارا قولتاڭباسىمەن سونارعا ءىز سالىپ, ءسوز ونەرىنىڭ قاسيەتتى قاقپاسىن ايقارا اشىپ ەنگەن جازۋشى اسقار التايدىڭ شوقتىقتى شىعارمالارى حالقىمىزدىڭ رۋحاني كەنىشىنە قوسىلعان قازىنا بولدى دەپ ايتۋعا نەگىز جەتكىلىكتى.
ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, جازۋشى اسقار التايدىڭ بوزبالا كەزىندە جازعان تىرناقالدى «قىزىل بولتىرىك» پوۆەسىنەن سوڭعى جازعان سوقتالى رومانى «بىلعارى تابىتقا» دەيىنگى بۇكىل شىعارمالارىنىڭ التىن وزەگىن باعزىدان ۇلاسقان اڭىز-اپسانالىق استارلى سارىن ءبىر-بىرىنە تۇتاستىرىپ, ءبىر كوگەنگە ماتاستىرىپ بايلاپ تۇر دەۋگە بولاتىنداي
ادەبيەتىمىزدە تۇگەل تۇركىنىڭ ءتور مەكەنى قاسيەتتى التايدى اق ولەڭمەن جىرلاۋدىڭ ارنالى ءداستۇرى قالىپتاسقانىن وقىرمان جاقسى بىلەدى. ول – كەشەگى الاش ارىسى ايماۋىتوۆتان ايماڭداي قالامگەر قاليحان, ورالحانداردىڭ زەرگەرلىك تالعام-ماشىعىمەن ورنىقتىرىلعان مۇنارالى مەجە. ا.التاي شىعارماشىلىعى سول ومىرشەڭ ۇلگىنىڭ جالعاسى بولعانىمەن, شىنىن ايتايىق, قايتالانباس ءتول بىتىمىمەن, مۇلدە دارا كەلبەتىمەن, وقشاۋ پىشىنىمەن سىمباتتانعان تاڭسىق دۇنيە.
سىنشى عالىم شەريازدان ەلەۋكەنوۆ اسقاردىڭ «التايدىڭ القىزىل موداعايى» رومانى تۋرالى «بىرىنشىدەن, تۋىندىنىڭ رومان-ميف اتالۋى مۇنداي جانردىڭ بۇرىن-سوڭدى قازاق كوركەم سوزىندە كەزىكپەگەنىن ەسكە سالادى...ەكىنشىدەن, «التاي باللاداسىندا» يدەال اتاۋلىنى مانسۇق ەتەتىن, ۇستازدىق تاعىلىمداردان بويىن اۋلاق ۇستايتىن پوستمودەرنيزم اسەرى دە جوق ەمەس.ءۇشىنشى ءبىر ەرەكشەلىگى, فرەيديزمگە, ودان بۇرىنعى جاھاندىق ادەبي قۇبىلىستارعا جاناسىمدىلىعى. شىعارمانىڭ سوتسياليستىك رەاليزمگە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىندىعىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى از» دەپ ساراپتاپ جازۋى التايدىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىن, ونەرنامالىق اسقاق مۇراتىن اشا تۇسۋگە باعىت بەرەتىن بايلام سەكىلدى.
ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, جازۋشى اسقار التايدىڭ بوزبالا كەزىندە جازعان تىرناقالدى «قىزىل بولتىرىك» پوۆەسىنەن سوڭعى جازعان سوقتالى رومانى «بىلعارى تابىتقا» دەيىنگى بۇكىل شىعارمالارىنىڭ التىن وزەگىن باعزىدان ۇلاسقان اڭىز-اپسانالىق استارلى سارىن ءبىر-بىرىنە تۇتاستىرىپ, ءبىر كوگەنگە ماتاستىرىپ بايلاپ تۇر دەۋگە بولاتىنداي. مەيلى «التايدىڭ القىزىل موداعايى», «تۋاجات», «سيرات», «بىلعارى تابىت» سەكىلدى روماندارى بولسىن, مەيلى «كەنتاۆر», «قاراشتىڭ قاراسى», «كيللەر ساۋىسقان», «شىڭ» نوۆەللا اڭگىمەلەرى بولسىن, بۇل تۋىندىلاردىڭ بارلىعى اڭىزدىڭ اق سامالىمەن, ەرتەگىلىك ەسكىلىكپەن ادىپتەلگەن. سوندىقتان دا تىلسىم رايىمەن, تۇڭعيىق تابيعاتىمەن وقىرماندى باۋراپ, بۇگىنگى ۇرپاقتى بابالاردىڭ باتىرلىق داۋىرىنە توعىستىرىپ, قيالىن قياندارعا سامعاتادى. اسقار التايدىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرازى اڭشى, جورىقشى, جىلقىشى بولىپ كەلەتىنى دە سودان سەكىلدى. سويتە تۇرا ونىڭ كۇللى شىعارمالارى قازىرگى قوعامىمىزدىڭ بەينەسىن, كۇن تارتىبىندە تۇرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردى ۋىتتى قالپىندا, بۋىن بۇرقىراتىپ, قانىن تامشىلاتىپ اسا شىنايىلىقپەن, ءتىپتى قازىر بولعان وقيعالاردى ءىزى سۋىماي جاتىپ شۇعىل دا شاپشاڭ سۋرەتتەپ, ءومىر-تىرشىلىگىمىزدە ورىن العان نەبىر شەتىن, تۇيتكىلدى دۇنيەلەردى كوركەمدىكپەن ارلەپ, وقىرمانعا لەزدە ۇسىنا الۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ايتالىق, بۇگىنگى بەيبىت كۇنىمىزدە الپامساداي ارىس تۇلعانىڭ ء«وزىن ءوزى ءۇش مارتە اتىپ» كۇمانمەن باقيلىق بولۋى «شاھيد» اڭگىمەسىندە, كەشەگى قاڭتار دۇربەلەڭى «كرەمل كولەڭكەسى» اڭگىمەسىندە وقيعانىڭ ءىزى سۋىماي مۇسىندەلەدى. پاندەميا زوبالاڭى سويقان ىندەتتىڭ العاشقى كۇندەرىندە-اق «ۆيرۋس-مۋتانت» اڭگىمەسى ارقىلى وقىرمانعا ۇسىنىلدى. اقمىلتىق اقىندىقتىڭ ءجونى بولەك-اۋ, ميمىرت ءپىل اياڭمەن ءىلبيتىن سالماقتى جانر پروزاداعى بۇل ۇشقىرلىق اسقار التايدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءتولتۋما قالپى, شەبەرلىك ويىن-ورنەگى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە شابىتى شالقار, قالامى سۇڭقار جازۋشى ءىنىمدى «پروزانىڭ يسا بايزاقوۆى» دەپ قالجىڭمەن قاعىتاتىنىم دا بار.
جازۋشى قازىرگى قوعامىمىزداعى ورىن الىپ وتىرعان اشكوزدىلىك پەن جەمقورلىق, تاسباۋىرلىق پەن ايارلىق, دۇبارالىق پەن دۇمشەلىك, ازعىندىق پەن ماڭگۇرتتىكتى اياۋسىز اشكەرەلەيدى. ونىڭ قالامىنان تۋعان تۋىندىلارى ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا زيانىن تيگىزىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان الەۋمەتتىك كەسەلدەرگە وتكىر ساۋلە ءتۇسىرىپ, وقىرمانعا دابىل قاعادى; سىرلى تۇسپالىمەن, يشارا استارىمەن يىرىمگە تارتىپ, فيلوسوفيالىق كۇردەلى وي-تۇيىندەرگە جەتەلەيدى. «كيللەر ساۋىسقان» اڭگىمەسىندە كەشەگى قىران تۇلەتكەن ەلدىڭ بۇگىنگى كۇيكى ۇرپاعى الا قانات ساۋىسقاندى باۋلىپ, حايۋانداردىڭ كوزىمەن قورەكتەندىرۋ ارقىلى جارقىراعان كوز اتاۋلىعا قىرعيداي شۇيىلەتىن «كوزجەندەتكە» اينالدىرادى. راسىمەن, بۇگىنگى كۇنى «مولاق شوركە بەتىن تۇعىر ەتكەن» ءورىسى تار, ساناسى ساياز ساۋىسقانداي سەكەڭدەگەن الاوكپە توبىر ءبىرىنىڭ كوزىن ءبىرى شوقىپ, كوزى اشىقتاردىڭ قاراشىعىن قاراڭعىعا باتىرۋمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن جوق پا؟! سوقىر ۇرپاق ومىرگە كەلە بەرسە قاراڭعى قارماپ تۇنەككە مۇلدە باتىپ كەتپەيمىز بە؟ مىنە, جازۋشىنىڭ ايتپاعى دا, وقىرماندى سەرگەك بولۋعا ۇندەۋى دە «كوزجەندەتتىككە» قارسى ءدۇمپۋ, سانادا تولقىن تۋدىرۋ. «لايباراندا» استاۋدان قازى مەن قارتا شايناعان تەكتى ەلدىڭ ۇرپاعى ازىپ-توزىپ اششى سۋدىڭ ق ۇلى بولىپ, يت ەتىن جەگەن قاڭعىباسقا اينالۋى; «وبا جىلعى ساۋىق» اڭگىمەسىندە اۋىلدا جۇمىسسىز ساندالعان جانداردىڭ قالاعا اعىلعاندا كورگەن تەپەرىشى, انانىڭ مەيىرباندىلىعى مەن تاس قابىرعا جاعالاعان «ىشتەن شىققان شۇبار جىلاننىڭ» تاسباۋىرلىعى جانايقايعا ۇلاسادى; «تۇل» اڭگىمەسىندە رەپرەسسيا جىلدارىنان قالعان سۋىق, ءزىلدى ۇرەي مەن قاستاندىقتىڭ زارداپتى سالدارى, «الپينيست» اڭگىمەسىندە تاۋمەن تايتالاسقا ءتۇسىپ, ارقار تۇياق قاداعان تاس شاتقال, بارىس جورتقان قۇزداردى باعىندىرعان قازاق ءالپينيسىنىڭ ءور رۋحى مەن ءومىرىنىڭ اقىرى بۇگىنگى كۇننىڭ بوياماسىز شىندىعىمەن ءورىلىپ, كوركەم كەستەلەنەدى. التاي شىعارمالارىندا ءومىر مەن ءولىم, اق پەن قارا, ادالدىق پەن زىمياندىق شارپىسقان شاقتاعى ادام جانىنىڭ پسيحولوگيالىق احۋالى تەرەڭ اشىلادى, تابيعات پەيزاجدارى ءمولدىر كەسكىندەلەدى, كەيىپكەرلەردىڭ اراسىنداعى درامالىق تارتىس كۇردەلى بولۋىمەن, سيۋجەت توسىن وقيعامەن تۇيىندەلىپ, وقىرمانعا وي تاستاۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
شىرايى بۇزىلماعان كەستەلى ءتىل, اق ولەڭدەي تولقىندانعان وي اعىسى, مەتافورالىق-سيمۆولدىق يشارا, ادام مىنەزىنىڭ الۋان قىرى, ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى دراماتيزم, اڭىز-اپسانالىق ايشىق اسقار التاي قالامىنا ءتان ناقىشتار بولىپ كەلەدى.
«سيرات» رومانىندا ۇلتتىق ويانۋ داۋىرىندە الاش قوزعالىسىنىڭ مۇراتىنا ىلەسىپ قازاق قوعامىنىڭ ءدۇر سىلكىنىپ تۇلەۋى, شىعىس تۇركىستان, حان ءتاڭىر الابى, ءۇستىرت ۇستىندەگى زيالىلار مەن كۇرەسكەر تۇلعالاردىڭ تالايلى تاعدىرى, وكتەم يمپەريالار تاراپىنان تۇنشىقتىرىلعان ەلدىك سانا, بوسقىندىق زوبالاڭى, اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, سايدا بەسىگى شاشىلىپ, سۇيەگى اقسوڭكە بولىپ قۋراعان جۇرتىمىزدىڭ تار كەزەڭدەگى ارپالىسى, زامانا زارى شەر-تولعاۋعا اينالادى. رومانداعى وقيعالاردىڭ كەڭىستىگى اسا اۋقىمدى, داۋىرلىك كەلبەتى سالقار بولعاندىقتان دا ەپيكالىق كەڭ تىنىس بايقالادى, تاريحي دەرەكتەر كوركەمدىك كوگورايىنا سۇڭگىتىلىپ, ۇلتىمىزدىڭ بۋىرقانعان ارمان-اڭسارى رومانتيكالىق لەپپەن سۋرەتتەلەدى.
كونە تاريحتى اڭىز-ءاپسانا ارقىلى جانداندىرىپ سۋرەتتەگەن جازۋشى ساق زامانىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىن بەينەلەيتىن ەتنومادەني ايشىقتاردى قالام قۋاتىمەن تىرىلتەدى. تاڭىرقۇت ءدىڭ, ونىڭ وپاسىز ساتقىن ۇلى امانات بەك, حانشايىم سىلان بەگىم وبرازدارى شەبەر مۇسىندەلەدى. ءدىڭ قاعاننىڭ قاھارلى بەينەسىن سومداۋعا جۇمسالعان ەسكىلىكتى سالتتىق ناقىستار ساق زامانىنىڭ تۇرمىسىنان, ۋاقىت تابىنان حابار بەرگەندەي:
«بوز وردا ىشىندە كىشى تاڭىرقۇت ءدىڭ قاعان وتىر. بۇل باياعى قۇدىرەتتى ساق قاعاناتىن العاش قۇرعان – قۇلجانىڭ اسىعىنداي ۇلى تاڭىرقۇت ساقا قاعاننىڭ وتىز جەتىنشى ۇرپاعى... قولىندا جاۋىنىڭ باس تەرىسىنەن يلەنگەن جۇمساق, شيكى قۇيقا – قولجاۋلىق. قولجاۋلىققا دا قول ۋىتى مەن قارا تەر ءسىڭىپ قالعان. قاعان قولجاۋلىقپەن تەرشىگەن كەڭ ماڭدايىن ءسۇرتىپ قويادى».
«بىلعارى تابىت» رومانىندا ەجەلگى ساق پاتشاسى, كەيىنگى كوشپەلى تايپالار بيلەۋشىلەرىنىڭ بەكزادالىق بولمىسى قازىرگى زامانداعى ۇرپاقتارىنىڭ ومىرىمەن ساباقتاستىرىلا بەدەرلەنەدى. ءور رۋحتى سول قاھارمان بابالاردىڭ ارۋاقتى قورعانى جاتقان شەكاراعا جاقىن مارقاكول ءوڭىرىنىڭ كەنىشتەرىن جات جۇرتقا بايلىق ءۇشىن ساۋدالاپ, تۇمسا تابيعاتتى قوپارىپ تالقانداعان سۇعاناق بايشىكەشتەردىڭ سەل تاسقىنىنا ۇشىراۋى, ساق قورعانىن زەرتتەۋشى ارحەولوگتىڭ قيلى تاعدىرى, قازىرگى قازاق اۋىلىنىڭ مۇشكىل ءحالى, سول اياداي اۋىلدان ءوسىپ شىققان باي-ماناپتاردىڭ بايلىققا بەلشەسىنەن باتىپ تايراڭداعان وكتەم تىرلىگى, زيالىلار مەن قارا حالىقتىڭ پۇشايمان ءحالى شەرلى لەپپەن سۋرەتتەلەدى.
قازاق حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى احۋالىن شەندەستىرىپ سۋرەتتەپ, شىعارماشىلىق قۋاتىمەن سالقار كەڭىستىكتەر مەن ۇزىن سۇرلەۋ داۋىرلەر ءيىنىن باعىندىرىپ, قازاق ادەبيەتى سارايىن توسىن دا سۇلۋ كەيىپكەرلەر گالەرەياسىمەن اشەكەيلەگەن ەستەتيكالىق كىرپياز تالعام مەن تۇلپار قالام يەسىنىڭ سوقپاق-داڭعىلى ۇزاققا جالعاسىپ, توعاناقتى كەرۋەنىنىڭ قوڭىراۋى دامىلسىز كۇمبىرلەي بەرسىن.
نەسىپبەك ايت ۇلى,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
