بىلتىر ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. يۋنەسكو كولەمىندە تويلانعان الاشتىڭ رۋحاني كوسەمىنىڭ مەرەيتويى ەل ىشىندەگى القالى جيىندار مەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالارعا ۇلاستى. سونداي القالى وتىرىستاردىڭ بىرىندە مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين تاۋ-تۇلعانىڭ تۋعان جەرى – قوستاناي وبلىسىندا ينفراقۇرىلىمدىق جانە مادەني-رۋحاني جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس ەكەنىن, ول جونىندە وبلىس اكىمدىگىمەن كەلىسىم جاسالعانىن اتاپ وتكەن ەدى. بۇل جوسپاردىڭ دا ناتيجەسى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. القيسسا.
مەرەيتوي اياسىندا باستاۋ العان اۋقىمدى ەڭبەكتىڭ ءبىرى – اقاڭنىڭ شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگيالىق سارالاۋدان وتكەن, عىلىمي تۇسىنىكتەرمەن جاراقتالعان بەستومدىق اكادەميالىق تولىق جيناعى بولاتىن. يگى جوبانى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قولعا العان ەدى. جالپى, اتالعان ينستيتۋت قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىنىڭ سەريالىق باسىلىمىن ازىرلەپ باسىپ شىعارۋدى جانە ولاردىڭ ەلەكتروندى كىتاپحاناسىن قالىپتاستىرۋدى جۇيەلى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سەريالىق باسىلىمنىڭ العاشقى توپتاماسى رەتىندە اباي (2020), جامبىل (2021) شىعارمالارىنىڭ ءۇش تومدىق اكادەميالىق تولىق جيناقتارى وقىرمان قولىنا ءتيدى. اتالعان باسىلىمدار ينستيتۋت سايتىنداعى ەلەكتروندى كىتاپحاناعا جيناقتالعان.
ۇلت ۇستازىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى ەلىمىزدىڭ جانە رەسەيدىڭ ارنايى جابىق قورلارىندا ساقتالىپ كەلگەن مول مۇراسىن جارىققا شىعارىپ, ۇرپاق قاجەتىنە جاراتۋعا كەڭەس ۇكىمەتى ىدىراپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن عانا كەڭ جول اشىلعانى ءمالىم. دەسەك تە دارا تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعى اقتالعاننان بەرگى ۋاقىتتا جاسالعان شارۋالاردان گورى, جۇمىلا اتقارۋعا ءتيىستى ىستەردىڭ قاراسى ءالى دە الدىمىزدا اسۋ بەرمەي تۇر. سونىڭ ىشىندە كەزەك كۇتتىرمەيتىن, كەيىنگە قالدىرا بەرۋگە بولمايتىن اسا قاستەرلى شارۋا – ۇلت قايراتكەرىنىڭ قالامىنان تۋعان بار مۇراسىن تۇگەندەۋ, جيناقتاۋ, جۇيەلەۋ, تۇتاس قۇبىلىس رەتىندە ۇرپاققا امانات ەتۋ. بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋداعى الەمدىك وركەنيەتتە قالىپتاسقان ونەگەلى ءۇردىس – كلاسسيك قالامگەر شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىن قالىپتاستىرۋ.
ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق, ورىس تىلدەرىنە جەتىك, جازبا ادەبيەت وكىلى بولسا دا قۋعىن-سۇرگىننىڭ سالدارىنان عالىم شىعارمالارىنىڭ قولجازباسى وسى كۇنگە جەتكەن جوق. كەيىنگى كەزدە زەرتتەۋشىلەردىڭ تىنىمسىز ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە, اۆتوردىڭ ءوز قولىمەن جازعان كەيبىر جازبالارى تام-تۇمداپ تابىلىپ جاتىر. بۇل – ءالى دە ۇزاق ىزدەنىستى قاجەت ەتەتىن تاۋقىمەتتى شارۋا ەكەنى انىق. ەسەسىنە, ۇلت كوشباسشىسىنىڭ شىعارمالارى وتكەن عاسىر باسىنداعى مەرزىمدى باسىلىمداردا دا, كىتاپ بولىپ تا مولىنان جاريالانعان. بىراق بۇلاردىڭ ىشىندە بىزگە توزىپ, جىرتىلىپ جەتكەندەرى, كەيبىر باسىلىم نۇسقالارىنىڭ ءالى كۇنگە تابىلماي وتىرعانى دا جوق ەمەس.
سول سياقتى جازۋداعى اركەلكىلىك, باسپاحانا ىسىندەگى بىرىزدىلىكتىڭ بولماۋىن دا اتاپ ايتقان ءجون. قازاق جازۋىنىڭ نەگىزىن قالاعان عالىم جازۋ ەملەسىندەگى كەيبىر ماسەلەلەردى وقتىن-وقتىن جەتىلدىرىپ, وزگەرىس ەنگىزىپ وتىرعان. ءوز شىعارمالارى قايتا باسىلعان سايىن ءار باسىلىمدى مۇقيات قاراپ, وزگەرىستەر ەنگىزىپ, جەتىلدىرىپ, باسپاحانادان كەتكەن ولقىلىقتاردى دا تۇزەتۋمەن بولعان. بۇل باسىلىمداردىڭ بارلىعىنىڭ توتە (اراب) جازۋدا بولۋى دا – بۇگىنگى ماماندارعا قوسىمشا سالماق. جيناقتى قۇراستىرۋ بارىسىندا ينستيتۋتتىڭ عالىم-ماماندارى وسىنداي كۇردەلى سىناقتارعا تاپ بولعان.
اكادەميالىق جيناقتى دايىنداۋدا اقاڭنىڭ كوزى تىرىسىندە جاريالانعان باسىلىمدارى تۇپنۇسقا ءماتىن رەتىندە نەگىزگە الىندى. عالىمنىڭ حح عاسىردىڭ باسىندا اراب ارىپىندە جارىق كورگەن كىتاپتارى, ءباسپاسوز ماتەريالدارى, مۇراعات قۇجاتتارى مەن تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە الدەنەشە مارتە باسىلىپ شىققان جيناقتارىنداعى شىعارمالارى ءوزارا جولما-جول سالىستىرىلىپ, جۇيەلى تەكستولوگيالىق سارالاۋدان وتكىزىلگەن. اتالعان جاريالانىمداردا ارقيلى سەبەپتەرمەن وزگەرتىلگەن, الىنىپ تاستالعان ماتىندىك ايىرماشىلىقتار تولىقتاي دەرلىك قالپىنا كەلتىرىلدى. سونداي-اق ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جيناقتارىنا ەنبەگەن ءىشىنارا وقۋ قۇرالدارى مەن ماقالالارى, كەيبىر مۇراعات قۇجاتتارى تىڭنان قوسىلدى. دەمەك عالىمنىڭ مۇراسىن ءماتىنتانۋ تۇرعىسىنان سارالاپ, سالىستىرىپ, عىلىمي تۇسىنىكتەر بەرۋدە ىرگەلى, تياناقتى جۇمىستار جاسالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. جيناقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, بارلىق شىعارمانىڭ فاكسيميلە نۇسقاسى قوسا بەرىلگەن.
اكادەميالىق باسىلىمنىڭ باستى جاڭالىعى رەتىندە بۇرىنىراقتاعى جيناقتاردا جارىق كورمەگەن «شارۋالىق وزگەرىسى» (كولەمى 107 بەت), «جازۋ ماسەلەسى» (شاكارىم اقساقالعا جاۋاپ), «الاش ازاماتتارىنا», «بەس مىڭ دەسياتينا جەر», «كوڭىل ايتۋ» (ر.مارسەكوۆقا), «شۋرا-ي يسلام», «الاش ازاماتتارىنا» (بوسقىن قىرعىزدارعا جاردەم بەرۋ تۋرالى), «دايەكشى», ء«وربۋ», «قازاق حالقىنا», «ەركىن دالا», «تاعى دا جەر جايىنان», «از ۋاقىتتا كوپ ءبىلۋ جولىنىڭ باسى», «مۇسىلماندار ءۇشىن پەتەربوردا بولاتىن كەڭەس جيىلىسى», «تورعاي ءھام ىرعىز ۇيەزىنىڭ حالقىنا», «ازامات سەرىكتىگىنىڭ جالپى جيىلىسى», «زاياۆلەنيە ت. احمەتا بايتۋرسۋنوۆا», سونداي-اق قىزىلوردا مۇراعاتىنان تابىلعان «ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ارىزى» سىندى ءار تاقىرىپتا جازىلعان ماقالالارى, ۇندەۋ حاتتارى, ارىز-شاعىمدارىمەن قوسا, بۇعان دەيىن ءماتىنىنىڭ جارتىسى عانا تابىلىپ جاريالانعان «جازۋ ماسەلەسى» (ع.مۇسا مىرزاعا جاۋاپ), «قازاقشا ءسوز جازۋشىلار ديقاتىنا» قاتارلى بىرنەشە ماقالاسىنىڭ باس-اياعى تۇگەندەلىپ, تۇڭعىش رەت ۇسىنىلىپ وتىر.
ودان بولەك ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلمەگەن ماقالالاردىڭ بۇعان دەيىن بىردە احمەتكە, بىردە باسقالارعا تەلىنىپ كەلگەن ەكىۇداي پىكىرلەردىڭ بارىن ەسكەرە وتىرىپ, نەگىزىنەن, اۆتور رەتىندە اتى انىق جازىلعان ماقالالارى ەنگىزىلدى. ال اۆتور ەسىمى شارتتى بەلگىلەرمەن قويىلعان جاعدايدا, زەرتتەۋشىلەردىڭ سەنىمدى عىلىمي دالەلدەرى نەگىزىندە كۇمانسىز دايەكتەلگەن ماتىندەر اقاڭنىڭ ەڭبەگى رەتىندە جيناققا قوسىلعان.
سونداي-اق عالىمنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن عىلىمي ورتاعا ءمالىم بولعان شىعارمالارى بارىنشا تۇگەندەلىپ, ماتىنتانۋلىق ساراپتاۋلار جاسالىپ, ءار شىعارماعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار كورسەتىلىپ, عىلىمي تۇسىنىكتەر جازىلدى. ءاربىر توم شىعارمالاردا كەزدەسەتىن جەر-سۋ اتاۋلارى مەن ەسىمدەر كورسەتكىشى, سوزدىكتەر, پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى, ورىس جانە اعىلشىن تىلىندەگى تۇيىندەمە سياقتى قوسىمشالارمەن جاساقتالدى. جيناقتاعى ەڭبەكتەردىڭ تۇپنۇسقاسى رەتىندە ءبىر باسىلىمىنىڭ (كوپشىلىگى بىرنەشە رەت باسىلعان) فاكسيميلەسى قوسا بەرىلگەن.
سونىمەن اكادەميالىق ەڭبەكتىڭ ءبىرىنشى تومىنا قالامگەردىڭ «قىرىق مىسال», «ماسا» سياقتى العاشقى كىتاپتارى مەن ەل ىشىنەن جيناپ باستىرعان «ەر سايىن» جانە «23 جوقتاۋ» جيناقتارى توپتاستىرىلدى. ال ەكىنشى تومعا «قازاقتىڭ باس اقىنى» اتتى ماقالاسى («قازاق» گازەتى, 1913), «ادەبيەت تانىتقىش» (1926), «وقۋ قۇرالى» (ورىنبور, 1921), «وقۋ قۇرالى» (ۇلكەندەرگە ارنالعان, سەمەي, 1921), «ساۋات اشقىش» (سەمەي, 1926) جانە ء«الىپبي. جاڭا قۇرال» (قىزىلوردا, 1928) اتتى وقۋلىقتارى جيناقتالدى. ءۇشىنشى تومعا عالىمنىڭ ت.شونان ۇلىمەن بىرگە جازعان 412 بەتتىك «وقۋ قۇرالى» ەڭبەگى ەنگىزىلسە, ءتورتىنشى تومدا 1927 جىلعى ء«تىل-قۇرال» اتتى ءتىل تانىتقىش ەڭبەكتىڭ دىبىس جانە ءسوز جۇيەسىنە ارنالعان ەكى ءبولىمى العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىر. بۇعان دەيىنگى باسىلىمداردا تەك سويلەم جۇيەسىنە ارنالعان ءۇشىنشى ءبولىمى عانا جاريالانىپ كەلگەن. جيناققا 1921 جىلعى «بايانشى» جانە ء«تىل-جۇمسار» ەڭبەگىنىڭ ءىى ءبولىمى كيريلل ارپىندە ءبىرىنشى رەت ەنگىزىلدى. بەسىنشى تومعا عالىمنىڭ الۋان تاقىرىپتاعى ماقالالارى, باياندامالارى, ۇندەۋلەرى, اشىق حاتتارى, مۇراعات قۇجاتتارى جانە فوتوسۋرەتتەرى توپتاستىرىلدى. ماسەلەن, 1895 جىلى «تۋرگايسكايا گازەتادا» باسىلعان «كيرگيزسكيە پريمەتى ي پوسلوۆيتسى» اتتى تۇڭعىش ماقالاسىنان باستاپ, «ايقاپ» (1911–1914), «شورا» (1913), «جاڭا مەكتەپ» (1925–1928) جۋرنالدارىندا جانە «تۋرگايسكايا گازەتا» (1896), «قازاق» (1913–1917), «اقجول» (1923–1925), «يۋجنىي ۋرال» (1917), «يزۆەستيا كيرگيزسكوگو كرايا» (1920), «جيزن ناتسيونالنوستەي» (1919, 1923), «قازاق ءتىلى» (1923), «ەڭبەكشى قازاق» (1925, 1927, 1928, 1929) گازەتتەرىندە, مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جارىق كورگەن توقساننان اسا ماقالاسى ەندى.
ايتا كەتەيىك, بەستومدىق اكادەميالىق باسىلىم وتكەن جىلى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن ىسكە اسقان ەدى. اۋقىمدى ەڭبەكتى ك.ماتىجانوۆ, ا.ىسماقوۆا, ت.قىدىر, ج.راقىش, ج.ورىناي, ا.اقان, ن.سارسەك, ن.ەلەسباي, ك.مۇستافاەۆا, ءا.احمەت سىندى عالىمدار باسپاعا دايىنداعان. ءبىر جىل ۋاقىت جۇمسالعان جيناقتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى بىلتىر دايىن بولىپ, ينستيتۋت سايتىنا سالىندى. ەندى, مىنە, كۇنى كەشە عانا كىتاپ بولىپ باسپادان باسىلىپ شىقتى. ينستيتۋت ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تيراج ماسەلەسى تولىق شەشىلمەۋىنە بايلانىستى جيناق ازىرگە 50 دانامەن جاريالانىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا تارالىم سانىن كوبەيتۋگە قارجىلاي كومەك سۇراپ, بىرنەشە وبلىس اكىمدەرىنە ارنايى حات جولدانىپتى. مەرەيتوي اياسىندا جوسپارعا ەنىپ, قولعا الىنعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى حالىققا دەر كەزىندە جەتسە دەيمىز. ماڭىزدى مۇرانىڭ باسىلىپ شىعىپ, ءوڭىر-وڭىردەگى ءار كىتاپحانانىڭ سورەسىندە, وقيمىن دەگەن ءار وقىرماننىڭ قولىندا تۇرۋىنا مۇمكىندىك جاساي الماساق, اقاڭنىڭ بۇگىنگى تاعىلىمى قانداي بولماق؟
