دەنى ساۋ بالا – مەملەكەتتىڭ بولاشاعى, ەلدىڭ بايلىعى
ەگەمەندى ەل بولىپ, كۇننەن-كۇنگە ەكونوميكامىز ارتىپ كەلەدى, مەن سوعان قۋانامىن. ءبىز باي مەملەكەتپىز. جەرىمىزدىڭ استى دا, ءۇستى دە – بايلىق. مۇنايىمىز, گازىمىز بار, ۇلكەن وندىرىستەرىمىز بار. دەسە دە, سوعان قاراماستان كوڭىل تولمايتىن جايتتار دا بارشىلىق. قالاي دەسەك تە, وسىنداي ۇلكەن مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى – بالالارىندا. ءوزىم بالالار دارىگەرى بولعاندىقتان, بۇگىنگى انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعى, جاعدايى قاتتى تولعاندىرادى.
جۋىردا كورشى مەملەكەتتىڭ باسشىسى “قارتتارعا دا ۇلكەن قامقورلىق كەرەك, ولار دا بالا-شاعالارىنىڭ قىزىقتارىن كورگىسى كەلەدى” دەگەنى بار. ءيا, مەنىڭ بۇعان ەشقانداي دا قارسىلىعىم جوق, جاقسى ءومىر ءسۇرسىن, ۇرپاقتارىنىڭ قىزىعىن كورە بەرسىن, بىراق ءومىردىڭ زاڭدىلىعى, بىزدەر قاريالار وزىمىزگە تيەسىلى ءومىرىمىزدى سۇردىك, جاقسى-جاماندى كوردىك. الدە دە بۇيىرعان جاسىن جاسارمىز. الايدا, ەلدىك, ۇلتتىق مۇددەدەن كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – ۇرپاعىندا, ياعني بۇگىنگى انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىندا. سوندىقتان باستى قامقورلىقتى الدىمەن انا مەن بالاعا جاساۋىمىز كەرەك.
قازىر ەلىمىزدە انالاردىڭ دەنساۋلىعى بۇرىنعى جىلدارعا قاراعاندا تومەندەپ كەتتى, اسىرەسە, اۋىلدى جەردەگى انالاردىڭ جاعدايلارى سىن كوتەرمەيدى. دالىرەك ايتساق, بۇگىندە ومىرگە بالا اكەلەتىن جاستاعى انالاردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى قان ازدىعى (انەميا) اۋرۋىنا شالدىققان. كوپ جىلعى تاجىريبە كورسەتكەندەي, دەنى ساۋ انادان دەنى ساۋ بالا, اۋرۋ انادان اۋرۋ بالا تۋىلادى. مۇنى كۇندەلىكتى ومىردەن كورىپ-ءبىلىپ تە وتىرمىز. سول انالاردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلىعىنان ەلىمىزدە اۋرۋشاڭ, ءالسىز, اعزالارى جان-جاقتى جەتىلمەگەن سابيلەر دۇنيەگە كەلىپ جاتىر. ءتىپتى, سوڭعى كەزدەرى ۋاقىتىنان ەرتەرەك بوساناتىن بولدى. بۇل تەك اۋىلدى جەرلەردەگى انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا قاتىستى ماسەلە ەمەس. سوڭعى كەزدەرى مۇنداي جاعدايلار قالادا دا بوي كورسەتۋدە. اسىرەسە, نارەستەلەر اراسىندا ميىنا قان قۇيىلىپ, كوز جۇمىپ جاتقاندارى قانشاما. بۇرىندارى ميىنا قان قۇيىلۋ اۋرۋى تەك ەرەسەك ادامدار اراسىندا عانا كەزدەسەتىن. وسىناۋ اۋرۋدىڭ قازاق ەلىندە ەتەك الۋى بۇگىندە بالالار دارىگەرلەرىن اسا قاتتى الاڭداتۋدا. رەسەيدە, ۋكراينادا, ت.ب. ەلدەردە مۇنداي اۋرۋلار سيرەك كەزدەسەدى. بۇل دەرت – وتە قاۋىپتى. اۋرۋدىڭ اۋىر-جەڭىلدىگىنە بايلانىستى وپەراتسيا جاسايمىز, بولماسا باسقاداي تاسىلدەرمەن ەمدەيمىز. ناتيجەسى كەيدە ويدان شىقپاي, كوپشىلىگىندە جارىمجان, مۇگەدەك بولىپ قالىپ, اقىر سوڭىندا اكە-شەشەلەرى ونداي بالالاردى تاستاپ كەتۋدە. ەلىمىزدە جەتىم بالالار سانى كوبەيىپ بارادى, ولار قايدان شىعادى دەپ بايبالام سالىپ جاتامىز. قازىرگى كەزدە جەتىم بالالاردىڭ ءبىراز بولىگىن وسىنداي مۇگەدەك, جارىمجان بالالار قۇراپ وتىر.
تاعى دا ايتاتىن ءبىر ماسەلە, كەمتار جانە مي قابىلەتى تومەن بولىپ تۋىلاتىن نارەستەلەر سانى كۇننەن-كۇنگە كوبەيە تۇسۋدە. بۇل جاعدايدى جان-جاقتى تەكسەرىپ, سەبەبىن انىقتاۋ, ەرتەرەك دياگنوز قويىپ ەمىن قولدانۋ ءۇشىن ونىمەن ۇلكەن عالىمدار اينالىسۋى قاجەت. وعان تەك بالالار نەيروحيرۋرگى ەمەس, اكۋشەر-گينەكولوگ, بالالار نەۆروپاتولوگى, وزگە دە كوپتەگەن ماماندار قاتىسىپ, زەرتتەپ ءبىر شەشىمگە كەلۋلەرى كەرەك. ول ماسەلەنى جوعارىداعى تاراپتارعا ايتساق, عىلىمعا اقشا جەتپەي جاتىر دەگەندى العا تارتادى. ال مۇگەدەك بالالار بولسا, كۇننەن-كۇنگە كوبەيە تۇسۋدە. سوندا نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
بۇگىندە انا مەن بالا دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تومەندەۋىنەن ورىن السا كەرەك. قازاقستاندا جۇمىسسىز ادامدار سانى 6,4 پايىزدى قۇرايدى دەگەندى ايتادى. بۇعان ەشكىم سەنە قويماس. مىسالى, يسپانيادا 18, امەريكادا 10 پايىز جۇمىسسىزدار بار. ءبىز شىندىقتى ايتۋىمىز كەرەك. مىسالى, ءبىر وتباسىندا 4-5 قويى بولسا, ول ادامدى جۇمىسى بار دەپ ەسەپتەيدى. ماقۇل دەلىك. سول 4-5 قويدى ساتا ما, سويا ما؟ ال ول بىتكەن سوڭ نە ىستەيدى؟ مىنە, جالعان اقپاراتتىڭ اياعى قايدا اكەلىپ تىرەپ وتىر. شالعاي ەلدى مەكەندەردەگى حالىقتىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس, سوعان بايلانىستى ادامداردىڭ دا دەنساۋلىعى تومەن. وكىنىشتىسى, ولاردىڭ ىشىندە ومىرگە ۇرپاق اكەلەتىن بولاشاق انالار دا بار. ەل بولاشاعىن, ۇلت كەلەشەگىن ويلاساق, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ دۇرىستالۋىنا مەملەكەت تاراپىنان كومەك كورسەتىلۋى كەرەك ەمەس پە؟
بالالار دارىگەرلەرىن بۇگىندە الاڭداتىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە, ول ەكولوگياعا قاتىستى. ويتكەنى, انا دەنساۋلىعىنا ەكولوگيانىڭ ۇلكەن اسەرى بار. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىنداعى ارال توڭىرەگى, عارىش ايلاعى, سونداي-اق شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى پوليگون قازاق حالقىنا جىلدار بويى اجال ۋىن سەۋىپ كەلدى, ءالى دە زاردابىن تيگىزۋدە. ونىڭ قاشانعا سوزىلارى بەلگىسىز. مۇنىڭ سىرتىندا ەلىمىزدە اتوم ءوندىرىسى بار. مىسالى, ستەپنوگورسك, شيەلىدە وسىنداي وندىرىستەر جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبارى بۇگىندە ادامزات بالاسىن بىلدىرتپەي, بىرتىندەپ جالماپ جاتىر. دۇنيە جۇزىندە جاڭا تۋعان بالانىڭ 1 جاسقا دەيىنگى ءولىم كورسەتكىشى – وسى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى مەن ساياساتىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلسا كەرەك. وسى كورسەتكىش ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 18,4 پروميل. بۇل كورسەتكىش بەلورۋسسيادا 6, رەسەيدە 10-نان, ۋكراينادا 9-دان جوعارى. وزبەكستان مەن قىرعىزستانداعى بالالاردىڭ ءولىم كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا, بىزدەن تومەن. جالپى, تمد ەلدەرى بويىنشا قازاقستاندا جاڭا تۋعان بالالار ءولىمى جوعارى.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە, ايتەۋىر ءار كەلگەن مينيستر وزىنشە رەفورما جاساۋعا اۋەس. ونىڭ جاقسىلىعىن ازىرگە حالىق تا, دارىگەرلەر دە سەزىنە قويعان جوق. سوعان قاراماستان 3-4 جىلدان بەرى دارىگەرلەر دايارلايتىن مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا بىلىكتى بالالار دارىگەرلەرىن دايارلايتىن پەدياتريا فاكۋلتەتتەرىن جاۋىپ تاستادى. ال رەسەيدە, بۇكىل تمد-داعى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىندا مۇنداي فاكۋلتەتتەر جابىلعان جوق. ءتىپتى, سانكت-پەتەربۋرگتە, تاشكەنتتە پەدياترلاردى دايارلايتىن جەكە ينستيتۋتتار بار. ۋكراينادا ءۇش-ءتورت جىلدان بەرى اتالمىش فاكۋلتەتتى جاۋىپ تاستاعانمەن, قايتادان اشقان.
ال ءبىز نەگە شەتەلدىڭ جاساعانىن جاساۋىمىز كەرەك؟ ونداي دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى, مەنتاليتەتى, پسيحولوگياسى, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى بىزبەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ولاردا ادامداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا دەگەن كوزقاراسى دا, ساۋاتى دا باسقاشا. ونىڭ ۇستىنە بۇگىندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىنىڭ بارلىعى پەدياتريا سالاسىنا وتە جوعارى كوڭىل بولۋدە. سەبەبى, ولار مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ەكەنىن جاقسى بىلەدى.
بىزدە شە؟ بار نارسەنى قۇرتىپ, بالالاردىڭ بولاشاعىنا جاۋاپسىزدىق, نەمقۇرايدىلىق كورسەتۋدەمىز. اسىلى, مەديتسينا سالاسىنا, انا مەن بالا پروبلەماسىنا كوڭىل ءبولۋ ەش ۋاقىتتا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىن. ونسىز دا ءبىزدىڭ حالىقتىڭ سانى از, تەرريتوريامىز وتە ءۇلكەن, ەكونوميكامىز ول ەلدەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ونىڭ ۇستىنە حالىقتىڭ 47 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. ەگەر وسى جاعدايدى ەسكەرىپ, كوپ كەشىكپەي بالالار دارىگەرىن دايارلايتىن فاكۋلتەتتەردى قايتادان اشپاساق, مۇنىڭ ارتى قيىنعا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. ويتكەنى, بالانىڭ ورگانيزمى تۋعان كۇننەن باستاپ وتە ەرەكشە. كوپ اعزالارى جەتىلمەگەن, دامىماعان. اۋىرعان جەرىن ايتاتىن ءتىلى جوق. ولارعا دۇرىس دياگنوز قويۋدا ءبىلىمدى, كاسىبي ماماندار, وعان قوسا قازىرگى زامانعا ساي اپپاراتۋرالار, ونداي تەحنولوگيانى جۇرگىزەتىن, سونداي-اق بالا ورگانيزمىنىڭ وزگەرىسىن جاقسى بىلەتىن پەدياترلار قاجەت.
سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا بالالاردىڭ ءىش قۇرىلىسى, وكپە, جۇرەك اۋرۋلارى 1,5-2 ەسە كوبەيىپ, كوپشىلىگى سوزىلمالى تۇرگە اۋىسقان. بۇل ءجايت تە ەلىمىزدە بالالار دەنساۋلىعىنىڭ تومەندەپ بارا جاتقانىن كورسەتسە كەرەك. تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالاتىن ءجايت, دارىگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى. جالپى, ءدارىگەرلىك ماماندىقتىڭ ەرەكشەلىگى دەسەك تە بولعانداي, باسقا جوو-عا قاراعاندا وقۋ مەرزىمى ۇزاقتاۋ. ماسەلەن, بۇگىندە بولاشاق دارىگەرلەر الدىمەن 7 جىل, ودان كەيىن 2-3 جىل رەزيدەنتۋرادا تاعى وقيدى. بۇل ارالىقتا باسقا ماماندىق يەلەرىنىڭ 2-3 ينستيتۋت بىتىرەتىن مەرزىمى وتەدى. ال الاتىن جالاقىلارى 30-40 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. دۇنيە ءجۇزىندەگى ءتاجىريبە بويىنشا, ەڭ باي ماماندىق يەلەرى – دارىگەرلەر. كەيبىر ازاماتتار ءدارىگەرلەردىڭ ءبىلىمسىزدىگىن سىناپ جاتادى. ول دۇرىس تا. اۋىرعان ادامنىڭ دياگنوزىن دۇرىس قويىپ, سوعان سايكەس دۇرىس ەم قابىلداۋ – ول دارىگەرلەردىڭ بىلىمدىلىگىنە جانە اپپاراتۋرانىڭ دەڭگەيىنە دە بايلانىستى. مۇنىڭ بارلىعى وراسان كوپ قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. كوپتەگەن دامىعان باتىس ەۋروپا ەلدەرى مەن امەريكادا مەديتسينا سالاسىنا مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 15, گەرمانيادا 8-9, فرانتسيادا 10 پايىزى بولىنەدى. بۇل كورسەتكىش بىزدە بار بولعانى 2,5 پايىزدى عانا قۇرايدى. وسىدان-اق ەلىمىزدە مەديتسيناعا دەگەن قامقورلىقتىڭ قانشالىقتى دارەجەدە ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسى قاشاندا عىلىمعا تىكەلەي بايلانىستى. بىراق, ەلىمىزدە “عىلىم تۋرالى” زاڭى وسى ۋاقىتقا دەيىن قابىلدانباي جاتىر. سالا باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىز بولون كونۆەنتسياسىنا بىرتىندەپ كوشۋدەمىز. راس, كوپتەگەن ەلدەر بولون كونۆەنتسياسىنا قول قويعان. ماسەلەن, ۋكراينا, رەسەي قول قويعانمەن, ولار كونۆەنتسيانى قولدايمىز, بىراق تولىق قوسىلمايمىز, ويتكەنى, ۇلتتىق مۇددەمىز جوعارى دەيدى.
جاقىندا “نۇر وتان” حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ن.نىعماتۋلين مىرزانىڭ قابىلداۋىندا س.زيمانوۆ, ك.ساعاديەۆ, ن.ايتقوجينا, ت.ب. عالىمدار بولىپ, وسى ماسەلەنى كوتەردىك. وندا تالانتتى جاستاردىڭ دەنى عىلىمعا كەلمەي, بيزنەسكە كەتىپ جاتقانىن, ءبىز سياقتى جاسى كەلگەن عالىمداردىڭ ءىسىن جالعاستىراتىن, عىلىمدى دامىتاتىن جاستاردىڭ جوقتىڭ قاسى ەكەندىگىن, وقىپ جۇرگەندەرىنىڭ تۇراتىن جەرلەرى جوق, اسپيرانتتار جاتاقحاناسىن الىپ قويعانىن, جالاقىلارىنىڭ تومەندىگىن, سوندىقتان جاقسى مامانداردى ۇستاي الماي وتىرعانىمىزدى جەتكىزدىك. سونداي-اق قازىر تمد ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالىپ جاتقانىن, رەسەي, قازاقستان كەدەن وداعىن قۇردىق, ولاردا رhD جوق, سوندىقتان ارالاسۋىمىز قيىنداپ كەتكەلى تۇرعانىن, ەڭ بولماسا بەس-التى جىل قالدىرا تۇرۋدى سۇراپ, ۇسىنىس جاسادىق. وعان ول كىسى تۇسىنىستىكپەن قارادى. ويتپەگەن جاعدايدا جاس عالىمدارىمىز قىرعىزستانعا, بولماسا باسقا مەملەكەتتەرگە بارىپ قورعايمىز دەگەندى العا تارتۋدا.
جالپى, مەديتسينا, ونىڭ عىلىمى باسقالارعا قاراعاندا, كۇندەلىكتى دامىپ, العا جىلجىپ, وزگەرىپ وتىراتىن كۇردەلى سالا. جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ءبارىن ەنگىزىپ جاتىرمىز دەپ ايتۋ قيىن. ءالى دە اپپاراتۋرالار جەتىسپەيدى, ءبىز بۇرىنعى كەڭەس داۋىرىندەگى عىلىممەن, سول نەگىزبەن دامىپ كەلە جاتىرمىز. ۇكىمەتتىڭ مەديتسيناعا عانا ەمەس, باسقا دا عىلىمدارعا قارجى ءبولۋى وتە تومەن. ماسەلەن, قارجىنىڭ جوقتىعىنان رەسپۋبليكالىق تەرى-ۆەنەرولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جابىلدى. ونى جاپقاننان تەرى-ۆەنەرولوگيا اۋرۋلارى ازايىپ كەتكەن جوق. جارايدى, ناۋقاستار قالالىق, وبلىستىق تەرى اۋرۋلارى ديسپانسەرىنەن كومەك السىن, ال وسى سالاداعى عىلىمدى قايتەمىز؟ جوعارىداعىلار تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى دەپ, ونى مەدۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاراماعىنا بەردى. ويتكەن جاعدايدا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بارلىعىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قاراماعىنا بەرەيىك. ءسويتىپ, قانشا دارىگەر دايارلانىپ, قانشاسى عىلىممەن اينالىسادى, سونى ەرتەرەك الدىن الا شەشىپ الايىق. وسىنداي بىرقاتار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا قارجى ءبولۋ جاعى وتە تومەن. مىسالى, بالالار مەن بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي ورتالىعىندا جاڭا تۋىلعان نارەستەگە وتا جاسايتىن بولىمشە اشقانبىز. وعان 4-5 جىلدان بەرى شاكىرتىم ب.تۇرسىنقۇلوۆ جەتەكشىلىك جاساپ, جاقسى تابىستارعا جەتە باستاعان. قالاي دەگەندە دە, جاڭا تۋعان شاقالاققا وپەراتسيا جاساۋ وتە قيىن. ءوزى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەدى, 35-40 مىڭ ايلىققا وتباسىن اسىراي المايتىن بولعاندىقتان, جۇمىستان كەتتى. ءسويتىپ, جاقسى ماماننان ايرىلدىق. جالپى بالالار ءولىمىنىڭ كورسەتكىشىندە جاڭا تۋعان نارەستە ۇلەسى جوعارى. سونىڭ سالدارىنان, بالالار ءولىمىنىڭ كورسەتكىشى وسۋدە.
بيىلعى جىلى بالالار مەن بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي ورتالىعىندا ورىن العان “گەپاتيت س” ۆيرۋسىن جۇقتىرۋ جونىندەگى شۋلى اڭگىمە بارشاعا ايان. ونداعى گەموتولوگيا بولىمىنە وسى سالانىڭ كاسىبي مامانى, تاجىريبەلى عالىم كۇلان وماروۆا جەتەكشىلىك جاسايدى. مىنە, وسى بولىمشەنىڭ دارىگەرلەرى “تەكسەرۋدەن ابدەن شارشادىق, جالاقىمىز بولسا دا ماردىمسىز, جۇمىستان كەتەمىز” دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتا باستادى. قازىر ونسىز دا ەلىمىزدە 5-6 مىڭ دارىگەر مامان جەتىسپەيدى. وسىلايشا دارىگەرلەر كەتۋىن جالعاستىرا بەرسە ونىڭ ارتى نە بولادى؟ جالپى, قازىر حالىق اراسىندا دارىگەرلەردىڭ ابىروي-بەدەلى تومەندەپ كەتكەن. كوپشىلىك ناۋقاستار كورىپكەل, ەمشى-دومشىلارعا قارالىپ, اقىر سوڭىندا اۋرۋلارى اسقىنعاندا دارىگەرلەرگە كەلىپ جاتادى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا: “دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىن سالۋ جانە جابدىقتاۋ, كادرلاردى دايارلاۋ, سالاماتتى ءومىر سالتى جونىندەگى مەملەكەتتىك شارالار, 2020 جىلعا قاراي انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسەگە تومەندەتىپ, جالپى ءولىمدى 30 پايىزعا ازايتىپ, تۋبەركۋلەزبەن اۋىرۋدى 20 پايىزعا قىسقارتۋى ءتيىس” دەپ اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان, ەرتەڭگى كۇنگى بولاشاعىمىز ءۇشىن جانە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ءبىز بەل شەشىپ بىرىگىپ, بۇگىننەن باستاپ ىسكە كىرىسۋىمىز كەرەك.
كامال ورمانتاەۆ, اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
بالعىن سۋرەتشى الەمى
1 ماۋسىم حالىقارالىق بالالاردى قورعاۋ كۇنىنىڭ قۇرمەتىنە ءتاۋەلسىزدىك سارايىندا استانالىق تالانتتى ءجاسوسپىرىم سۋرەتشى, “ميراس” مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى دانا ابدىعانيقىزىنىڭ “مەنىڭ شىعارماشىلىق الەمىم” اتتى كورمەسى اشىلدى. كورمەگە دانانىڭ 30-دان استام مايلى بوياۋمەن بەينەلەنگەن كەسكىندەمەلەرى قويىلعان. ءومىر كىمگە دە بولسا تىلسىمى مول دۇنيە. ءجاسوسپىرىم سۋرەتشىنىڭ قيالىنداعى ءومىردىڭ قىزىعى مەن اسەمدىگى, سۇلۋلىعى مەن قاس-قاعىم ساتتەگى جۇرەك ءلۇپىلى اشىق بوياۋلارمەن ءساتتى سومدالعان. قىلقالام شەبەرى بولۋعا تالاپتانىپ جۇرگەن دانانىڭ سالعان سۋرەتتەرىنە قاراپ, وسىنىڭ ءبارى نەبارى 12 جاستاعى جەتكىنشەك قولىنان تۋعانىنا تاڭ قالىپ, تاڭداي قاقپاسقا شارا جوق. پەيزاج, ناتيۋرمورت, پورترەت جانرلارىندا سالىنعان سۋرەتتەر كورمەگە كەلۋشىلەردىڭ جانىن جادىراتقانى انىق. كورمەنىڭ اشىلۋ ءراسىمى باستالماي تۇرىپ, تالانتىمەن جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتىپ وتىرعان دانا ءابدىعانيقىزىن اڭگىمەگە تارتقانبىز. – داناجان, جاس بولساڭ دا قالامىڭ ۇشتالىپ قالعانىن مىنا سۋرەتتەرىڭ بايقاتىپ وتىر. سۋرەت سالۋعا نەشە جاسىڭنان باستاپ اۋەستەنە باستادىڭ؟ – مەن 5 جاسىمنان باستاپ قولىما قارىنداش پەن بوياۋ الا باستادىم. كەلسىن, كەلمەسىن, ايتەۋىر قاعازعا شيمايلاپ, بوياۋلاردى جاققاندى ۇناتاتىنمىن. سوسىن ۇيدەگى بارلىق نارسەلەردىڭ, ويىنشىقتارىمنىڭ سۋرەتتەرىن سالۋ مەن ءۇشىن ەرەكشە قىزىق ەدى. – كورمەگە قويىلعان سۋرەتتەردىڭ ىشىندە قول ونەرىنە جاتاتىن جاپسىرما تۋىندىلارىڭ دا بار ەكەن. – مەن وزىمە ۇناعان نارسەلەردى تەك قانا قارىنداش, بوياۋمەن سالمايمىن. كوز الدىما كەلىپ تۇرعان كارتينانى كەيدە بوياۋمەن سالام, كەيدە ءتۇرلى-ءتۇستى قاعازدارمەن جابىستىرام. كەي كەزدەردە ۇيدە جاتقان كەرەگى جوق ماتا, شۇبەرەكتەردى دە قولدانىپ, سۋرەتتەرىمە پايدالانامىن. بوياۋدىڭ دا, جاپسىرما جۇمىستاردىڭ دا ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعى سول, جۇمىستى اياقتاعانداعى قۋانىشىڭ. – سالعان سۋرەتتەرىڭنىڭ ىشىندە وزىڭە ەرەكشە ۇنايتىنى بار ما؟ – سۋرەتتەرىمنىڭ ءبارىن ۇناتامىن, جاقسى كورەمىن. ولاردى مەن ەشنارسەگە دە ايىرباستامايمىن. ەڭ باستىسى, سۋرەت سالعان كەزدە مەن ءبارىن ۇمىتامىن. سودان دا كەيدە بايقاۋسىزدا بوياۋ توگىلىپ تە قالادى. سوندا مەن بوياۋدىڭ مەنىڭ سالعان سۋرەتتەرىمە توگىلىپ قالماعانىنا قاتتى قۋانامىن. ال كەي كەزدەردە ءبىر سۋرەتتى باستاپ ونى سوڭىنا جەتكىزىپ شىققانشا ءۇستى-باسىما بوياۋ جاعىلىپ قالادى. مەن سوندا دا رەنجىمەيمىن. – سۋرەتتى كوبىندە قاي كەزدە سالاسىڭ؟ – ساباقتارىمدى قاراپ, ءۇي تاپسىرمالارىن ورىنداپ, قوسىمشا ادەبيەتتەر وقىپ بىتكەننەن كەيىن بوس ۋاقىتتا سۋرەت سالامىن. مەنىڭ ءبىراز سۋرەتتەرىم ەرتەگى كەيىپكەرلەرى. ەرتەگى كىتاپتاردى وقىپ, ونداعى سوزبەن بەينەلەنگەن وبرازداردى مەن قيالىممەن قاعازعا تۇسىرەمىن. سوسىن دەمالىس كۇندەرى دە مەن ءۇشىن وتە ءساتتى وتەدى. وسىنداي كۇندەردە سۋرەت سالاتىن ۋاقىتىم دا كوپ بولادى. ۇستازىم گۇلميرا قۇدايبەرگەنقىزىنا العىسىم شەكسىز. دانانى تۇڭعىش رەت بولىپ جاتقان جەكە كورمەسىمەن قۇتتىقتايمىز دەپ دوستارى, تۋعان-تۋىستارى دا كەلگەن ەكەن. ولار داناعا گۇلدەرىن, ويىنشىقتارىن تابىستاپ جاتتى. شىعارماشىلىق ىزدەنىسكە تولى كورمەنىڭ اشىلۋى كەزىندە تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ ۇيىمداستىرۋشى -جەتەكشىسى گاۋھار ءجۇنىسوۆا “مەنىڭ شىعارماشىلىق الەمىم” اتتى كورمەنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاي كەلە, “دانانىڭ بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتەمىز. كوپ جەتىستىكتەرگە جەتەتىن, ەلىمىزگە عانا ەمەس, كۇللى الەمگە ايگىلى قىلقالام شەبەرى, وتانىمىزدىڭ ماقتانىشى بولادى دەپ سەنەمىز” دەپ ءوزىنىڭ لەبىزىن ءبىلدىردى. سودان كەيىن تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور ت.قىشقاشباەۆتىڭ العىس حاتىن تابىستادى. سالتانات بارىسىندا الماتى قالاسى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ اعا ۇستازى گۇلنار بەكەباەۆا مەن شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ايسۇلۋ الداناەۆانىڭ جەكە كوللەكتسيالارىنىڭ كورسەتىلىمى وتكىزىلدى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ ءىزباسارلارى ءارى ءشاكىرتتەرى ايگەرىم نۇرمۇحامبەتوۆا مەن ءاليا مالايساروۆانىڭ ءساندى كيىم كوللەكتسياسى جينالعان قاۋىمنىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.“بالاپان” باعدارلاماسى ورداباسىدا
ەلباسىمىزدىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا ارناعان “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا ەرەكشە اتالعان “بالاپان” باعدارلاماسى حالىق اراسىندا ۇلكەن قولداۋ تاپقانى انىق. 2020 جىلعا قاراي اۋدانداعى بارلىق بالانى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى تاربيە بەرۋ جانە وقۋمەن قامتۋ ماقساتىندا اۋداندا بىرقاتار شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەنىندەي, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. وسى ورايدا “بالاپان” باعدارلاماسى اياسىندا قىزمەتى توقتاعان 90 ورىندىق بۇرىنعى ء“بۇلدىرشىن” بالا- باقشاسىن جوندەۋ جۇمىستارىنا بيۋدجەتتەن 24,0 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 1 قىركۇيەك كۇنى قايتا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق, تەمىرلان اۋىلىندا “ارايلىم-2” جەكەمەنشىك بالاباقشاسىنىڭ فيليالى اشىلاتىن بولادى. يگى ءىستىڭ ۇيىتقىسى بولعان كاسىپكەر مۇساەۆ مۇحتار دا اۋدان بۇلدىرشىندەرى مەن اتا-انالارىن ەرەكشە قۋانتپاق. بۇرىنعى زەينەتاقى تولەم ورتالىعىنىڭ كەڭسەسى بولعان بالاباقشا عيماراتى قازىرگى تاڭعا تولىق جوندەۋدەن ءوتىپ, زاماناۋي تۇرعىدان جابدىقتالدى. 6 توپقا لايىقتالعان بالاباقشادا 100 ءبۇلدىرشىن تاربيەلەنىپ, 15 ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىن بولدى. اۋدانداعى 10 مەكتەپتىڭ بازاسىنان مامىر ايىندا شاعىن ورتالىقتار اشىلىپ, 270-كە جۋىق بالا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن قامتىلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 19 ملن. 288 مىڭ تەڭگە قارجى ورتالىقتاعى 72 تاربيەشىنىڭ جالاقىسى مەن ورتالىقتىڭ شارۋاشىلىق شىعىندارىنا, اعىمداعى ءجوندەۋ جۇمىستارىنا ارنالدى. ش.كەنجەەۆ, ورداباسى اۋدانىنىڭ اكىمى.“تاڭشولپان” كونكۋرسى
تالانتتى جەتكىنشەكتەردىڭ قاناتىن ۇشتايدى
ء“بىز – سەنىڭ بالالارىڭبىز, قازاقستان! ءبىز جاڭا الەمدە ءومىر سۇرەمىز!” اتتى بۇكىلقازاقستاندىق ءىس-شارا اياسىندا جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان جەتكىنشەكتەرگە ارنالعان ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ءتاربيەلەنۋشىلەرى اراسىندا V رەسپۋبليكالىق “تاڭشولپان” بالالار ۆوكالدىق كونكۋرسى بۇگىن, ياعني حالىقارالىق بالالاردى قورعاۋ كۇنى – 1 ماۋسىمدا قاراعاندى قالاسىندا اشىلدى. بالالار شىعارماشىلىعىنا ارنالعان بۇل كونكۋرس العاش رەت 2006 جىلى وتكىزىلگەن بولاتىن. كونكۋرستىڭ ماقساتى – قابىلەتتى, شىعارماشىلىق جاعىنان دامىعان جانە كاسىبي تۇرعىدا بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتتىرەتىن بالالاردى انىقتاۋ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جان-جاقتى دامۋعا دەگەن تالپىنىسىن تاربيەلەۋ. كونكۋرسقا نەگىزىنەن ءوز وڭىرلەرىندە جۇلدەگەر بولعان ۇزدىك جەكە ورىنداۋشىلار مەن ۆوكالدىق توپتار قاتىسادى دەسەك, بيىل ولاردىڭ جالپى سانى 250 بالانى قۇراپ وتىر. ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, كونكۋرسقا قاتىسۋشىلار قازىلار القاسىنىڭ نازارىنا مەملەكەتتىك تىلدە ايتىلاتىن ەكى تۋىندىدان ۇسىنباق. جەڭىمپازدار پلازمالىق تەلەديدار, كومپيۋتەر جانە ت.ب. باعالى سىيلىقتارعا يە بولاتىنىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. “ەگەمەن-اقپارات”.
