رەسمي تۇردە مەرەكەلىك فورۋم دەپ باعا بەرىلگەن بۇل جيىنعا ارمەنيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى نيكول پاشينيان, بەلارۋس ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى رومان گولوۆچەنكو, قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ, قىرعىزستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى اقىلبەك جاپاروۆ, رەسەي ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ميحايل ميشۋستين جانە وزبەكستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ابدۋللا اريپوۆ قاتىستى.
پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ قۇتتىقتاۋ سوزىندە قازاقستان ۇكىمەتى جىل سايىن ەلىمىزدىڭ ءىجو-دەگى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارانى ىسكە اسىرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ ءبارى تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا, ءىت سالاسىنا قولايلى جاعداي جاساۋعا جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا قاتىستى. ەاەو ەلدەرىنىڭ ءىت-نارىقتارىن دامىتۋعا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرۋ ءۇشىن سەنىمدى پلاتفورما قاجەت ەكەنى پرەمەر-مينيستر نازارىنان تىس قالمادى. سونىمەن قاتار ول «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» دەربەس كلاستەرلىك قورى بۇگىندە قازاقستاننىڭ ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارى مەن IT-نارىعىن بىرىكتىرەتىن ەكوجۇيە قۇرعانىنا توقتالدى. قور ىسكە كىرىسكەن جىلداردان باستاپ يندۋستريا 4.0, گەولوگيا, مەتاللۋرگيا جانە تاعى باسقا دا جوبالاردى قارجىلاندىرعان. قازاق پرەمەرى ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋدى تسيفرلاندىرۋدىڭ Invisible Government ساپالى جاڭا تۇجىرىمداماسىنا كوشىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى. وندا مەملەكەتتىك ساياسات ادامنىڭ جانە ونىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن مۇددەلەرىن ەسكەرەدى. «بۇل – قىزمەت كورسەتۋدىڭ مۋلتيپلاتفورمالىق قاعيداتى. مەملەكەت «تار جەر» ۇلگىسىنەن الىستاپ, بيزنەسكە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ءوز پلاتفورمالارى مەن تسيفرلىق ەكوجۇيەلەرىنە ينتەگراتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي ءتاسىلدىڭ پايداسى زور», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ءا.سمايىلوۆ بايلانىستىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ, سونداي-اق ترانسشەكارالىق ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمىن دامىتۋ تاقىرىپتارىنا توقتالدى, لوگيستيكالىق كومپانيالار ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ ماقساتىندا قازاقستان ەلەكتروندى كولىك قۇجاتتارىنا كوشۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي تاجىريبەنى ەاەو اۋماعىندا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بار. اتاپ ايتقاندا, بارلىق شەتەلدىك رۇقسات بلانكىلەرىن ەلەكتروندى فورماتقا اۋىستىرۋعا بولادى. «قاعازباستىلىقتى الىپ تاستاۋ سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتادى, ءوزارا ساۋدانىڭ اشىقتىعىن ارتتىرادى جانە ەڭ باستىسى, بيزنەسكە شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەاەو ەلدەرىنىڭ ءوزارا ساۋدا سالاسىنداعى ەلەكتروندى ءىس-ارەكەتىن دامىتۋ تاعى ءبىر ماڭىزدى تاقىرىپ بولىپ قالا بەرەدى. ەاەو كەڭىستىگىندە ورتاق ەنەرگەتيكالىق نارىق قۇرۋ تۋرالى ماسەلە 2022 جىلعى 20-21 قازاندا ارمەنيا استاناسىندا ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەس وتىرىسىندا جان-جاقتى پىسىقتالدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ورتاق قارجى جانە ەنەرگەتيكالىق نارىقتاردىڭ جۇمىسىنىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. بۇل باعىتتار ەلدەرىمىزدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ ماڭىزدى سالالارى بولىپ قالا بەرەدى. وسى ماسەلەگە قايىرا سوققان رەسەي پرەمەر-ءمينيسترى ميحايل ميشۋستين ەنەرگەتيكالىق نارىقتى رەفورمالاۋ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتاتىنىن تاعى دا ەسكە ءتۇسىرۋ قاجەت دەپ سانايدى.
«ورتاق ەنەرگەتيكالىق نارىقتاردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا ۇستانىمداردىڭ جاقىنداسۋى ماڭىزدى. ءبىز مۇنى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى دەپ سانايمىز. اسىرەسە قازىر – جاھاندىق تۋربۋلەنتتىلىك اياسىندا كوپتەگەن ەل ەنەرگيا رەسۋرسىنىڭ تاپشىلىعىنا ۇشىراعان كەزدە. ءبىز مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە مۇددەلەر تەپە-تەڭدىگىنە نەگىزدەلگەن دوس ەلدەرگە كومەكتەسە الامىز», دەپ اتاپ ءوتتى م.ميشۋستين.
رەسەي پرەمەر-ءمينيسترى ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ قىزمەتىنە قولجەتىمدىلىك ەرەجەلەرى بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ەرەجە ەاەو شەڭبەرىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن ساۋدالاۋ كەزىندە ورتاق نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ مەملەكەتارالىق ەلەكتر ەنەرگياسىن تاسىمالداۋ كەزىندە جالپىعا ورتاق قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
سونداي-اق م.ميشۋستين وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسىپ جاتقانىن دا ايتىپ ءوتتى. بۇل باعىتقا باسىمدىق بەرۋ بيزنەس ءۇشىن قوسىمشا مۇمكىندىكتەر اشادى, سىرتقى ەكونوميكالىق ورتادا قاجەتسىز بيۋروكراتيانىڭ جولىن كەسەدى.
«بۇل ماسەلە بويىنشا حالىقارالىق تسيفرلىق فورۋمدا پىكىر الماستىق. ۇكىمەتارالىق كەڭەس وتىرىسى بارىسىندا وداقتىڭ ينتەگراتسيالانعان اقپاراتتىق جۇيەسى بويىنشا وسىنداي جۇمىستى جانداندىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىن وندىرىسكە وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋى ماڭىزدى. قازىر جاڭا مىندەتتەر العا شىعىپ وتىر: الداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ كونتۋرىن بەلگىلەۋ ءۇشىن تەز جانە قازىردىڭ وزىندە جاۋاپ بەرۋ كەرەك», دەدى ول.
رەسەي پرەمەر-ءمينيسترى ەۋرازيالىق كوميسسيا ءتيىستى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەاەو ەلدەرىنىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتىن اشۋعا تەزىرەك بەرىك نەگىز قالاۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ جەتەكشى سالالارىنا وزىق عىلىمي-تەحنيكالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋدە كۇش بىرىكتىرۋ ماڭىزدى. مۇنداي بىرلەسكەن جۇمىستاردى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار, سونداي-اق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ساراپشىلار قاۋىمداستىعى ارقىلى دا جۇرگىزۋ كەرەك. م.ميشۋستين تسيفرلىق باعىتتاعى ينتەگراتسيا تاقىرىبىنا باسىمدىق بەردى. الداعى مىندەتتەردىڭ ءبىرى تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىك ەكەنىن ايتتى. تسيفرلىق ترانسفورماتسيا ورتاق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن ءوز تەحنولوگيالارىمىزدى قولدانۋ ارقىلى ءجۇرۋ كەرەكتىگىن, مۇنداي تاسىلدەردى بىرلەسە ازىرلەپ, ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەس دەڭگەيىندە قابىلداۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتۋدى ۇمىتپادى.
ء«بىز ارىپتەستەرىمىزدى ەاەو ينتەگراتسيالانعان اقپاراتتىق جۇيەسى اياسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلدى بەلسەندى دامىتۋعا, وسى بىرىڭعاي پلاتفورمادا ۋاكىلەتتى ۆەدومستۆولار اراسىندا اقپارات الماسۋدى جولعا قويۋعا شاقىرامىز. ءارتۇرلى سالادا ورتاق تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى. بۇل جوبالاردى ىسكە قوسۋدى كەيىنگە قالدىرماۋ تۋرالى ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە تاپسىرما بەرىپ قويدىق», دەپ اتاپ ءوتتى رەسەي پرەمەر-ءمينيسترى.
تسيفرلىق, تەحنولوگيالىق دەربەستىك ماسەلەسىنىڭ رف پرەمەر-ءمينيسترى تاراپىنان ايتىلعانى جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان وزگە پرەمەر-مينيسترلەردى تولقىتىپ جىبەرگەنىن مونيتوردىڭ ارعى جاعىنان باقىلاپ وتىرعان ءبىز دە بايقاپ قالدىق. تسيفرلىق فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ءسوز سويلەگەن بەلارۋس پرەمەر-ءمينيسترى رومان گولوۆچەنكونىڭ ايتۋىنشا, ەاەو ەلدەرى تسيفرلىق دامۋدا وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋى, ەاەو ەلدەرىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن عىلىمي الەۋەتىن جيناقتاپ, وزدەرىنىڭ ازىرلەمەلەرىنە, تەحنولوگيالارىنا جانە ينفراقۇرىلىمدارىنا نەگىزدەلگەن جاڭا «تسيفرلىق شىندىققا» ءوز شارتتارىنا كوشۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىنا, ۇلكەن دەرەكتەرگە, روبوتتەحنيكاعا, ۆيرتۋالدى جانە تولىقتىرىلعان شىندىققا نەگىزدەلگەن جاڭا وندىرىستىك پروتسەستەردى, ماتەريالدار مەن جابدىقتاردى قۇرۋ ماڭىزدى. «فورۋم الاڭى ىسكەرلىك جانە ساراپشىلىق توپتارعا, ەاەو ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك سەكتورىنىڭ وكىلدەرىنە ەۋرازيالىق تسيفرلىق نارىقتى قۇرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا جانە وڭىرلىك تسيفرلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ تاسىلدەرىن بىرلەسىپ ازىرلەۋگە جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ر.گولوۆچەنكو.
وسىعان دەيىنگى وتكەن III-IV فورۋمداردا تسيفرلىق تاۋەلسىزدىك ماسەلەسىن نيكول پاشينيان ءجيى ايتاتىن, وسى ماسەلەنى پىسىقتاماساق, تۇسىنبەستىك وسى تۇستان باستالاتىنىن ەسكەرتەتىن. ارمەنيا پرەمەر-ءمينيسترى وسى جولى ەۋرازيالىق وداقتىڭ تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وداقتىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق سالالارعا قولداۋ كورسەتۋىن جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. ول ەاەو ەلدەرى اراسىنداعى ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا جوبالارىن قارجىلىق قولداۋ تۋرالى اكتىلەردى ەرتەرەك قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, بۇل ونەركاسىپشىلەردىڭ كۇش-جىگەرىن ماشينا جاساۋ, راديوەلەكترونيكا, ۇشاق جاساۋ, فارماتسەۆتيكا سالالارىنا شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جاڭا تەحنولوگيالىق تارتىپكە كوشۋ كەزىندە ماڭىزدىراق. ن.پاشينيان ايتىپ وتكەندەي, جاھاندىق ۇدەرىسكە ىلەسۋ ءۇشىن جوعارى تەحنولوگيالاردىڭ كەلەشەگى زور تەندەنتسيالارىن بولجاۋ جۇيەسىن قۇرۋ, ونىڭ ىشىندە ەڭ ۇزدىك قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردىڭ دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ قاجەت. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دە ۇجىمدىق اقپاراتتىق جۇيە قاجەت. مۇنداي جۇيە قولدا بار رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانىپ, ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىن تەجەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تسيفرلىق الەمگە ەنبەگەن تىلدەر جازۋ تاڭباسى جوق بولعاندىقتان جوعالىپ كەتكەن تىلدەردىڭ تاعدىرىنا تاپ بولادى.
قىرعىزستان مينيسترلەر كابينەتىنىڭ توراعاسى اقىلبەك جاپاروۆ فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا سويلەگەن ءسوزىن دايىنداۋعا ChatGPT جاساندى ينتەللەكتى ارالاسقانىن, جاساندى ينتەللەكت جاقىن ارادا دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە باسقا دا ماڭىزدى سالالاردا توڭكەرىس جاسايتىنىن اتاپ ءوتتى.
«بريتاندىق عالىمدار جاساندى ينتەللەكت ارقىلى 30 كۇن ىشىندە باۋىر وبىرىن ەمدەۋدىڭ ىقتيمال ءادىسىن تابا الدى دەگەن حابار تارادى. دەنساۋلىق ساقتاۋدا جاساندى ينتەللەكت الگوريتمدەرى اۋرۋلاردى ەرتە دياگنوستيكالاۋعا, ەمدەۋدى جوسپارلاۋعا جانە ءدارى-دارمەكتەردى جاساۋعا كومەكتەسەدى. ChatGPT قازىردىڭ وزىندە مەكتەپتەرگە ەمتيحانداردى ءساتتى تاپسىرىپ, ونلاين سۇحباتتان ءوتىپ, جۇمىس تاۋىپ جاتىر. مەنىڭ بۇگىنگى سوزىمدە ءىشىنارا جاساندى ينتەللەكتىڭ كومەگىمەن جاسالدى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.جاپاروۆ.
بيۋدجەت قارجىسىنا وتەتىن كەز كەلگەن ءىس-شارالاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ءوتۋىن تالاپ ەتەتىن نورمانى «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ كەرەك.
ا.جاپاروۆتىڭ وسىعان دەيىن «اليسا مەن Siri جاساندى ينتەلەكتەرى قىرعىز-قازاق تىلدەرىندە سويلەمەيدى», دەگەن پىكىرى بىزگە دە جەتكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق الەمگە ەنبەگەن تىلدەر جازۋ تاڭباسى جوق بولعاندىقتان جوعالىپ كەتكەن تىلدەردىڭ تاعدىرىنا تاپ بولادى. قىرعىز پرەمەرى ەاەو-عا مۇشە ەلدەر باس قوسقان جيىن مىنبەرىنەن وسى پىكىردى قايتالاپ ايتقاندا, ىشتەن تىنا كۇرسىنگەن قازاق ءتىلدى جۋرناليستەردىڭ دەمى سەزىلدى. وسىمەن بەسىنشى رەت ءوتىپ جاتقان فورۋمدا مەملەكەتتىڭ ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىنىڭ قانداي دەڭگەيدە بولعانىن بىلەمىز. باعدات مۋسين مىرزا باستاعان مينيسترلىك مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جانە قولداۋ ىسىنە سونشالىقتى ءمان بەرە قويمايتىنىن بيىل دا اڭعارتىپ قويدى. ءتىپتى قاراپايىم فورۋمدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىن قامتاماسىز ەتە الماعانىن كوردىك.
فورۋمعا رەسەيدىڭ «يۆەنتيشەس» كومپانياسى اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق قولداۋ كورسەتتى دەگەن پىكىر العاشقى كۇنى تاراپ كەتتى. اتالعان كومپانيانىڭ سايتىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە وتەتىن فورۋمداردى اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق جاراقتاندىرۋ قىزمەتىن كورسەتەتىنى ايتىلعان. دەمەك فورۋمدى وتكىزۋگە جۇمسالعان قاراجاتتىڭ قوماقتى ءبىر بولىگى رەسەيلىك كومپانيانىڭ قالتاسىندا كەتتى. وسى جيىنعا قاتىسقان قازاقستاندىق IT ماماندارى مۇنداي جيىنداردى تسيفرلى تەحنولوگيامەن جابدىقتاندىرۋعا ءوزىمىزدىڭ دە مۇمكىندىگىمىز جەتەتىنىن ايتادى. دەمەك بيۋدجەت قارجىسىنا وتەتىن كەز كەلگەن ءىس-شارالاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ءوتۋىن تالاپ ەتەتىن نورمانى «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ كەرەك.
وزبەكستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ابدۋللا اريپوۆ الماتىدا وتكەن ۇكىمەتارالىق كەڭەس جۇمىسىنا باقىلاۋشى رەتىندە قاتىستى. وزبەك جاعىنىڭ ەەك اۋىلىن سىرتتاي زەردەلەپ جۇرەتىنى وسىعان دەيىن ايتىلعان. وتكەن جىلدىڭ 30 تامىز كۇنى ەەك پەن وزبەكستان ۇكىمەتى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى بىرلەسكەن جۇمىس توبىنىڭ 2-وتىرىسى بارىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن وزبەكستان اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى قارىشتى دامىتۋ جونىندەگى ۇسىنىستار جوباسى ايتىلعان. بۇل جيىن ەەك شتاب-پاتەرىندە ينتەگراتسيا جانە ماكروەكونوميكا جونىندەگى ءمينيسترى سەرگەي گلازەۆ پەن وزبەكستاننىڭ ينۆەستيتسيالار جانە سىرتقى ساۋدا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بادريددين ءابيدوۆتىڭ تەڭ توراعالىعىمەن وتكەن. كەڭەس جۇمىسىنا باقىلاۋشى ەل دەڭگەيىندە قاتىسىپ وتىرعان ا.اريپوۆ ونەركاسىپتىك كووپەراتسيادا, اسىرەسە, اۆتوموبيل ونەركاسىبىندە وڭ تاجىريبە جيناقتالعانىن اتاپ ءوتتى. مۇناي-گاز, حيميا, ەنەرگەتيكا, مەتاللۋرگيا جانە باسقا دا سالالارداعى پەرسپەكتيۆالىق جوبالاردى زەردەلەۋ باستالدى.
«اۋىل شارۋاشىلىعى مەن كولىك-لوگيستيكالىق سەكتورداعى, اسىرەسە جاڭا كولىك دالىزدەرىن دامىتۋداعى تىعىز ىنتىماقتاستىقتى بولەك اتاپ ءوتۋ قاجەت. ءبىز سونداي-اق باۋىرلاس حالىقتارىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەلدەرىمىزدىڭ وڭىرلەرى اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستاردى جوعارى باعالايمىز», دەپ اتاپ ءوتتى وزبەكستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى.
قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ كولىك, اۆياتسيالىق قۇرىلىس جانە اگروتەحنيكالىق سالالارعا قاتىستى بىرقاتار ءىرى بىرلەسكەن جوباسىنا قاتىسقانى وسىعان دەيىن حابارلانعان. ەەك رەسمي وكىلى يا مالكينانىڭ ايتۋىنشا. ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا جوبالارىن جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋدىڭ ازىرلەنگەن جاڭا فورماتى 2024 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەي باستاۋى كەرەك ەدى. «بۇل – مەملەكەت پەن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ قولداۋىنا يە بولعان وتە جاڭاشىل ۇسىنىستار. ءبىز بارلىق مۇشە-مەملەكەت ۇسىناتىن باستامالار بويىنشا وتە تىعىز جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق تاراپتىڭ باستامالارى دا بار», دەدى يا مالكينا.
سونداي-اق ول قازاقستاننىڭ قاتىسۋىمەن ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانىڭ ناقتى جوبالارى تۋرالى دا ايتتى. 2022 جىلى «ازاماتتىق اۆياتسيا ونەركاسىبى» جاڭا تەحنولوگيالىق پلاتفورماسى ىسكە قوسىلىپتى. ونىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى قازاقستاندىق «قازاقستان اۆياتسيا ونەركاسىبى» كومپانياسى بولدى. سونىمەن قاتار ەەك كۇن تارتىبىندە قازاقستاننىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس باسقا دا كووپەراتيۆتىك جوبالار بار. «اتاپ ايتقاندا, قازاقستان اگرويننوۆاتسيالىق كورپوراتسياسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ. بۇل جوبا رەسەي فەدەراتسياسى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس ىستەيدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. سونداي-اق «قوستاناي تراكتور زاۋىتى» سەرىكتەستىگىنىڭ «كيروۆەتس» ماركالى ەنەرگياعا قانىققان تراكتورلارىنىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ جوبالارى تۋرالى ايتقىم كەلىپ وتىر. تىڭايتقىشتار ءوندىرىسىن جولعا قويۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. بۇل جوبانىڭ قاتىسۋشىلارى قىرعىزستان مەن رەسەي فەدەراتسياسى بولۋى ابدەن مۇمكىن», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن يا مالكينا.
ورتاق قارجى نارىعىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى وداقتىق كەلىسىمنەن تۋىنداپ وتىر. 2018 جىلى قازان ايىندا ەاەو كەڭىستىگىندە قارجى نارىعىنداعى زاڭنامالاردى ۋنيفيكاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسىمگە ەرەۆاندا قول قويىلدى. 2025 جىلعا قاراي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەر ورتاق قارجى نارىعىن قۇرادى. سودان بەرى وسى وداقتا ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى ماسەلەنى رەسەي ساراپشىلارى جيىرەك ايتىپ ءجۇر.
ەەك ەكونوميكا جانە قارجى ساياساتى ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ كۇن تارتىبىندە بۇل ماسەلەنىڭ تالقىلانبايتىنىن ايتتى. ء«بىزدىڭ بارلىق نەگىزگى قۇجاتتارىمىزدا بۇل تالقىلانبايدى. ءبىز تەك قارجى نارىعىنداعى زاڭنامانى ۇيلەستىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتىرمىز. ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسى اياسىندا بىرىڭعاي ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ماسەلەسى قاراستىرىلماعان», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ورتاق قارجى نارىعى بانك, بيرجا جانە ساقتاندىرۋ سالالارىندا بىركەلكى ەرەجەلەردى قالىپتاستىرۋدى بىلدىرەدى. جۇمىس 2012 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قۇرىلعاننان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
«ورتاق قارجى نارىعىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى وداقتىق كەلىسىمنەن تۋىنداپ وتىر, سوعان سايكەس ءبىز 2025 جىلعا دەيىن ەاەو ەلدەرىنىڭ ورتاق قارجى نارىعىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
اتالعان شەشىم اياسىندا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى نارىعىنداعى (بانكتەر, باعالى قاعازدار, ساقتاندىرۋ نارىعى) زاڭناماسىن ۇيلەستىرۋ بويىنشا كەلىسىمدەر قابىلدانۋعا ءتيىس. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋدىڭ 2019 جىلعى تۇجىرىمداماسى دا – كۇشىندە. كەلىسىمگە سايكەس 2025 جىلعا قاراي ەاەو ەلدەرىنىڭ ۇلتتىقتان جوعارى قارجىلىق رەتتەۋشىسى قۇرىلۋعا ءتيىس. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ حابارلاۋىنشا, ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەسى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى شىعارىلدى. بۇل ەاەو-دا تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ماقۇلدانعان ۇسىنىستاردى قامتيدى.
الماتىدا ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋدىڭ مەملەكەتارالىق قىزمەتتەرىنە قول جەتكىزۋ ەرەجەلەرى بەكىتىلدى. بۇل مەملەكەتارالىق باعدارلامالار مەن جوبالاردى ازىرلەۋ, قارجىلاندىرۋ جانە ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەرەجەگە وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قامتيدى. سونداي-اق «ەۋرازيالىق اگروەكسپرەسس» بىرلەسكەن جوباسى «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى بويىنشا تاسىمالداۋدى قامتۋ ماسەلەلەرى, ەاەو كەڭىستىگىندە ينتەگراتسيالانعان اقپاراتتىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ, ينديكاتيۆتى بالانستارى جاسالاتىن تاۋارلار تىزبەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ دە وسى جولعى كەلىسىمدەر تىزبەسىنەن ورىن الدى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا مەن تمد اتقارۋ كوميتەتى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ جونىندەگى مەموراندۋمدى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-شارالار جوسپارىنا قول قويدى.
الماتى
