كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
قازاق راديوسى وسى ءاندى كوپكە دەيىن «سىردىڭ قاراتورعايى» دەپ بەرىپ كەلدى. ال كوكشە جەرىندە ول ۇكىلى ىبىرايدىڭ «قاراتورعايى» دەپ ايتىلادى. «قاراتورعايدى» كەزىندە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى جامال وماروۆا دا شىرقادى. ول ءبىر سۇحباتىندا بۇل ءاننىڭ تاريحىنان حابارسىز بولعانىن ايتقان. «مەنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىم سىر بويى عوي. اركىمنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى وزىنە قىمبات كورىنەتىنى بەلگىلى. مەن دە «قاراتورعاي» سىردىكى دەگەن سوڭ ونىڭ شىن تاريحىن, كىمدىكى ەكەنىن دالەلدەپ جاتپادىم. بىراق راسىن ايتساق, ءان سىردىكى ەمەس, ۇكىلى ىبىرايدىڭ ءانى. ونى كومپوزيتور ەۆگەني برۋسيلوۆسكي يسا بايزاقوۆتان جازىپ الىپ, بىزگە ۇيرەتكەن. ونى ءدايىم قىزىلورداداعى, تاشكەنتتەگى كونتسەرتتەرگە قوستىراتىن ادام قۇرمانبەك جانداربەكوۆ ەدى. مەنەن كەيىن بۇل ءاندى روزا باعلانوۆا شىرقادى. ەكەۋمىز دە سىر بويىنىڭ قىزى بولعاندىقتان ءان «سىردىڭ قاراتورعايى» دەپ اتالىپ كەتتى. ال كەيىن بىلدىك, بۇل ءان سىر بويىنا ۇكىلى ىبىرايدىڭ جيەنى اتاقتى ءانشى, اقىن, باعانالى نايماننىڭ سەرىسى تايجان ارقىلى جەتىپ, ەلگە كەڭىنەن تاراپتى», دەيدى ءانشى.
ارينە, «قاراتورعايدىڭ» شىعۋ تاريحى ايگىلى اقان سەرىگە تىكەلەي بايلانىستى. بىراق ءاننىڭ اۆتورى ول ەمەس. بۇعان «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 1997 جىلعى نومىرىندە جاريالانعان جاناتاي بەكەنوۆتىڭ «قاراتورعاي» اتتى ماقالاسىندا انىق كوز جەتكىزە تۇستىك. سوندا ىبىرايدىڭ ءوز قولىنان تالاي رەت ءدام تاتىپ, اتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان كاكەن ءابدىلمانوۆتىڭ ەستەلىگى ايتىلادى.
«ساعىنايدىڭ اسىندا اتاعى بۇكىل قازاق جەرىنە جايىلعان قۇلاگەردىڭ ءولىمى اقان اعامىزعا وڭاي تيگەن جوق. اسىرەسە, اسقا بارۋعا قارسى بولعان ەل ىشىندەگى باي مەن بيلەردىڭ كەلەمەج-كۇلكىلەرى, ورىنسىز سىقاقتارى جانىنا ينەدەي قادالىپ, شوگىردەي باتا تۇسەدى. بۇرىنعىداي ەمەس, اقان اعانىڭ اسقا دا, ويىن-ساۋىققا دا زاۋقى ونشا سوعا قويمايدى: بار بولعانى قاراعاي دومبىرانى شەرتىپ قويىپ, قۇلاگەردى قايعىرۋمەن بولادى. الايدا وتكەننىڭ ەندى قايتىپ ورالماسىن, قۇلاگەردەي قاس جۇيرىكتىڭ قولدان ءبىرجولا كەتكەنىن انىق اڭعارعان اقان اعا ءدال وزىندەي بولماسا دا سوعان ۇقساس جاقسى ات ىزدەۋدەن دە جالىقپايدى. جۇرگەن جەرلەرىندە, كەزدەسكەن ادامدارمەن سويلەسكەندە اڭگىمەسى تەك جۇيرىك ات جونىندە ەكەن. ءسويتىپ, ءجۇرىپ سەرى قارتايعان شاعىندا ءبىر ەلدە ءبىر قارا تايعا كوزى تۇسەدى. تۇبىندە ونىڭ ۇشقان قۇس قۇيرىعىن تىستەيتىن جۇيرىك بولاتىنىنا شەك كەلتىرمەگەن سەرى بەستى ات بەرىپ, يەسىنەن الگى تايدى قولقالاپ قالاپ الادى», دەيدى كاكەن اقساقال.
اقان قارا تايدىڭ كۇتىمىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ونى اق س ۇلى, كوك شالعىن قۇراقپەن عانا ازىقتاندىرىپتى. سۋارعاندا تەك قۇلاگەر سۋ ىشكەن قۇدىقتىڭ كوز جاسىنداي ءمولدىر سۋىمەن عانا سۋارادى ەكەن. قۇنان شىققانعا دەيىن كۇنارا كولگە اپارىپ سابىنداپ جۋىپ, كادىمگى جاس بالاشا ماپەلەيدى. كۇتىمى كەلىسىپ, باپتاۋى جاراسقان قارا تاي قۇنان شىققاندا وقتاۋداي جۇمىرلانىپ, س ۇلىكتەي جىلتىلدايدى. ۇزىن تۇرقى ەسىك پەن توردەي بولادى. موينىن سوزىپ ەركەلەپ سەرىنىڭ قولىنان قانت جەپ, كۇتىر-كۇتىر شايناعاندا جۇرت تاڭىرقاپ باس شايقايدى.
دەگەنمەن اقىننىڭ بۇل قۋانىشى دا تاعدىردىڭ تالكەگىمەن ۇزاققا سوزىلمايدى. بىردە ول جولداستارىمەن ەل قىدىرىپ, ءبىر جۇماداي ءجۇرىپ كەلسە, قورادا قارا قۇنان جوق بولىپ شىعادى. جان ۇشىرىپ ولاي دا جۇگىرەدى, بىلاي دا جۇگىرەدى. ىزدەمەگەن جەرى, باسپاعان تاۋى قالمايدى. سويتسە, ءوزى جوقتا قارا قۇنان بوسانىپ شىعىپ كەتسە كەرەك. اياقتى مال وتتاي ءجۇرىپ, ورىس بايلارى مەن كۋلاكتارى ەككەن ەگىنگە تۇسەدى. ارتىنان ىزدەگەن قۋعىنشى بولماعان سوڭ بايلار قارا قۇناندى ايداتتىرىپ الىپ, يەسىز قوراعا بىرنەشە كۇن بويى اشتان-اش قاماتتىرىپ تاستايدى. وعان قوسا باسقا, كوزگە توپەلەپ سابايدى. ابدەن اشىقتىرىپ, ارىقتاتىپ كوتەرەم حالگە جەتكىزەدى. ءبىر كەزدە وقتاۋداي جاراپ, س ۇلىكتەي جىلت-جىلت ەتكەن قارا قۇنان مۇشكىل حالگە ءتۇسىپ, زورىعىپ, جۇرە الماي قالادى.
مۇنى كورىپ, مال بولسا دا مۇسىركەپ, اياۋشىلىق بىلدىرگەن ورىس شارۋالارى وزدەرى ارالاسىپ-قۇرالاسىپ جۇرگەن قازاق تامىرلارىنا ايتىپ, ءبىر تۇندە قۇناندى ۇرلانىپ شىعارىپ بەرەدى. سويتسە, دە تيتىعى جەتىپ, قاتتى ازاپ شەككەن قارا قۇنان كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىنە ءولىپ تىنادى.
بۇل جاعداي اقان سەرىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن قايتادان قالىڭداتا ءتۇستى. ەسكى جارانىڭ اۋزى قايتا اشىلىپ, اتقان تاڭى باتقان كۇنىمەن تەڭ بولادى. بىرنەشە كۇن توسەك تارتىپ جاتىپ الادى. سوندا وسى جاعدايدان حاباردار بولعان جاس اقىن, ءانشى ۇكىلى ىبىراي ارنايى كەلىپ, بىرەر اپتا قوناق بولىپتى. جابىرقاعان كوڭىل بۇلتىن سەيىلتۋگە تىرىسىپتى. ىبىراي جۇرگەن جەر ويىن-ساۋىقتىڭ, ءان-جىردىڭ بەل ورتاسى ەمەس پە؟! ول كەلگەننەن بەرى اۋىل ادامدارى كەشقۇرىم تۇگەل جينالىپ, ىبىكەڭە نەشە ءتۇرلى ءان سالدىرادى. سەرىنىڭ جاس ءانشىنىڭ ءوز ورىنداۋىندا «سىرىمبەت», «قۇلاگەر», «ماقپال» اندەرىن تىڭداپ بويى سەرگىگەندەي بولادى. بىردە ءتۇس الەتىندە قىمىز ءىشىپ, ىبىرايعا دومبىرا تارتقىزىپ وتىرعان سەرى وعان جۇرەككە سالماق بولىپ تۇسكەن قايعىسىن انمەن جۋعا قولقا سالادى.
«سەن سول قارا تايدى ءتىرىلت, ومىرگە قايتا كەلتىر. وعان سەنىڭ قۇدىرەتىڭ جەتىپ جاتىر. ول ءۇشىن قارا تايدى ولەڭگە قوس, ءان شىعار. قازىرگى جۇرت كەلەر ۇرپاققا ايتا ءجۇرسىن سول ءانىڭدى. بىراق سەن ونى قۇنان, ات نە بولماسا باسقا مال كۇيىندە جىرلاما. ونىڭ اكەسىندەي مال قۇلاگەر تۋرالى ءان بار عوي. سول دا جەتىپ جاتىر. سەن ەندى قارا تايدى قۇس قىلىپ, ماحاببات قىلىپ جىرعا قوس. اۋىزدان-اۋىزعا ايتىلىپ جۇرسە, ءوزىم دە, ەل دە ساعان ريزا», دەيدى سەرى.
اقاننىڭ بۇل ساۋالى ىبىرايدى قاتتى ويلاندىرادى. سەرى قارا تايدى قۇس قىلىپ جىرلا دەدى. ونىسى قارا تاي قۇس بولىپ قالىقتاپ ۇشىپ ءجۇرسىن, قاناتى تالماستان كوك پەن جەردى بىردەي شارلاپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەل كەزسىن, ۇرپاقتان-ۇرپاققا, اۋىزدان-اۋىزعا ماحاببات ءانى بولىپ جەتسىن دەگەنى عوي. ءسويتىپ, اقىنعا مىناداي وي كەلەدى. اقاننىڭ ءبىر كەزدەرى اڭعا الىپ شىعاتىن بۇركىتى بولدى. سەرى ونى «قاراتورعاي» دەپ اتادى. ودان كەيىن ەل شەتىندە تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن, جاپىراقتارى شاڭىراقتاي جايىلعان قارت قايىڭ بولاتىن. تومەننەن سامال جەل ەسىپ, جوعارىدان كولەڭكە ءتۇسىرىپ تۇراتىن وسى قايىڭ تۇبىندە وتىرىپ ءان سالۋدى, ويىن-ساۋىق قۇرۋدى اقان سەرى وتە ۇناتۋشى ەدى. سوندا ول بىردە تاماشالاي وتىرىپ: «مەن بۇل اعاشتى جالعىز كولەڭكەسى ءۇشىن عانا ۇناتپايمىن, كەشكىلىكتە جانە تاڭەرتەڭگى كەزدە وسى قايىڭ بۇتاقتارىن سانسىز كوپ قاراتورعايلار مەكەندەيدى. ولاردىڭ سالعان ۇيالارىنا دەيىن بار, انە. پاناسىزدارعا پانا, ال ادامعا سايا جاي بولعانى ءۇشىن وسى اعاشتى ەرەكشە جاقسى كورەمىن. ال وعان قونعان انا قاراتورعايلار قانداي دەسەڭشى. كىشكەنتاي قاناتتارىن دامىلسىز قاعىپ, اعاش بۇتاقتارىنا كەلىپ قونعانىن, قاتار-قاتار ءتىزىلىپ وتىرا قالۋلارىن تاماشالايمىن دا جۇرەمىن. وسى قاراتورعايلار تۋرالى ءان شىعارۋ ويىمدا بولعانىمەن نەگە ەكەنى بەلگىسىز اياقسىز قالا بەرەدى», دەگەن ەدى. قارا تايى دا سول قاراتورعايلار سەكىلدى قولىنان ۇشتى دا كەتتى.
«وسىدان كەيىن ىبىرايدىڭ كۇڭگىرت بولعان كوپ ويلارى الاكەۋىمدەنىپ, ايقىندالا تۇسەدى. ول اقىرىندا «قاراتورعاي» دەگەن ءان بولىپ شىقتى. كوپ كەشىكپەي ولەڭى دە دۇنيەگە كەلدى, جارىققا شىقتى. بىردە ىبىراي اقان سەرىگە جاڭا ءانىن تىڭداتۋعا كەلىپ, قامىققان كوڭىلدى رازى قىلادى. كوپتەن بەرى كۇپتى بولىپ جۇرگەن جارىمجان جۇرەك «قاراتورعايمەن» بىرگە قالىقتاپ قانات قاقتى, بيىكتەرگە شارىقتادى. ءسويتىپ, قارا تاي «قاراتورعاي» بولىپ ومىرگە ەكىنشى رەت, بۇل جولى ماڭگىلىككە قايتا ورالدى. وسىدان باستاپ «قاراتورعاي» لەزدە بۇكىل كوكشە جەرىنە تاراپ, ودان كەيىن بارشا قازاق توپىراعىن قاناتى تالماي شارلايدى. سول قاعىلعان قانات تولاس تاپپاعان كۇيى بۇگىنگە دەيىن ايتىلىپ كەلەدى. ءيا, ءان شىن مانىندە دە ۇكىلى ىبىرايدىكى ەدى. كومپوزيتور ءىليا جاقانوۆتىڭ ارقاسىندا ءان قايتادان يەسىن تاپتى, وزىنە قايتارىلدى», دەيدى كاكەن ءابدىلمانوۆ.
ال كەي دەرەكتەردە ايگىلى ەكىنشى «قاراتورعاي», ياعني سىردىڭ «قاراتورعايىنىڭ» اۆتورى – شولپان جانبولاتقىزى دەلىنەدى. ۇكىلى ىبىرايدىڭ «قاراتورعايى» قۇسقا ارنالسا, شولپاننىڭ «قاراتورعايى» ادامعا ارنالعان. ول تۋرالى 1920 جىلى وسى ءاندى تاشكەنت قازاقتارىنان جازىپ العان الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە ايتىلادى.
