سالماق ساپاعا سالىندى

اقتاۋدا حالىقارالىق “ماڭعىستاۋ ساپا” فورۋمى ءوتتى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بۇل باسقوسۋدى “اتامەكەن” وداعى ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسىنىڭ فيليا­لى “اقتاۋ كونسالتينگ كومپاني” سە­رىكتەستىگىنىڭ قاتىسۋىمەن ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى ۇيىمداستىردى. اتىراۋ, باتىس قازاقستان, اقتوبە, وڭتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارى بيزنەس قاۋىمداستىقتارى وكىلدەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ “التىن ساپا” سىيلى­عىنىڭ يەگەرلەرى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان فورۋمدا حالىق­ارالىق دەڭگەيدەگى عالىمدار اقش, جاپونيا, رەسەي, ۋكراينا جانە قازاقستاننىڭ ساپا پروبلەما­لارى­مەن اينالىسۋشى بەلگىلى اكادەميكتەر مەن ساپا كوشباسشىلارى قاۋىمداس­تىعىنىڭ مۇشەلەرى بولدى. ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا.ايتقۇلوۆتىڭ, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت ديرەك­تورى ا.نۇراباەۆانىڭ, “نورت كاسپيان وپەرەيتينگ” كومپانيا­سى­نىڭ باس مەنەدجەرى م.پەكارسكيدىڭ, رەسەيدىڭ ساپا پروبلەمالارى ءجونىن­دەگى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى يۋ.ادلەردىڭ, ۋكراينانىڭ ساپا جۇيەسى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ت.كاليتانىڭ, جاپونيا لسا حالىقارالىق اگەنتتىگىنىڭ وكىلى ح.سۋزۋكيدىڭ ت.ب. باياندامالارى تىڭ­­دالىپ, تاجىريبەلەر ورتاعا سالىندى. فورۋمنىڭ قازاقستاندا وتۋىنە وراي ءسوز العاندار قازاقستاندىق كومپا­نيالاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, وتاندىق كومپانيالار شى­عاراتىن تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە دايىندىق جايىنا توقتالىپ, ءوزارا پىكىر الماستى. وسى رەتتە سولتۇستىك كاسپي جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭى باستالعاندىعى تىلگە تيەك ەتىلىپ, قاشاعان كەن ورنىنىڭ الەمدىك ماڭىزى, ونى يگەرۋ بارى­سىن­داعى سان-سالالى جۇمىستاردىڭ, قۇرال-جابدىقتاردىڭ حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىنا ساي بولۋ كەرەك­تىگى دە ءسوز بولادى. جالپى, اتالمىش فو­رۋم ساپا دەڭگەيىن ارتتىرۋعا با­عىت­تالعان بيزنەس-قاۋىمداستىق وكىل­دەرى ءۇشىن پايدالى باسقوسۋ بولدى. جولامان بوشالاق اقتاۋ. ارىپتەستىك بايلانىستى نىعايتۋعا مۇددەلى ەسىلدىڭ سول جاعالاۋ­ىندا گەر­مانيانىڭ قازاقستانداعى جىلى اياسىندا الەمنىڭ اۆتوبيزنەس سالا­سىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان BMW كونتسەرنىنە تيەسىلى جاڭا اۆتوور­تالىقتىڭ العاشقى ىرگەتاسى قالان­دى. سالا ماماندارىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل اۋقىمدى جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا 3 ملرد. اقش دول­لارىنا جۋىق ينۆەستيتسيا قۇيىلعان ەكەن. بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم ساراي­ىندا اتالعان ورتالىقتىڭ قۇرى­لى­سىنا ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. بۇعان دەيىن مۇنداي پرەسس-تۋرلار قازاقستاننىڭ ءىرى قالالارى ساناتىنداعى الماتى, شىمكەنت جانە قاراعاندى قالالارىندا ۇيىمداس­تىرىلىپتى. ەلوردادا وتكەن شاراعا “اس­تانا گرۋپپ” كوم­پانياسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرلان سما­عۇلوۆ, BMW Group-تىڭ اتقارۋ­شى ديرەكتورى الان حارريس, گەر­مانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكا­سى­نىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى راينەر شلاگەتەر قاتىستى. BMW Group-تىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى الان حارريس تالاي جىل­­­دان بەرى دۇنيەجۇزىلىك اۆتوبيز­نەس سالاسىندا شاشاسىنا شاڭ جۇق­تىرماي جۇرگەن كومپانيا ءتوڭى­رەگىندەگى ءوز ويىن كەڭىنەن تارقاتتى. “الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ بەلەڭ العانىنا قاراماستان, ءبىزدىڭ باسەكەلى بيزنەسىمىز ءوز قارقىنىن ءبا­­س­ەڭدەتكەن جوق. ەگەر سوڭعى ءمالى­مەتتەرگە سۇيەنسەك, 2010 جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىنداعى كورسەتكىش بويىنشا ءبىز كوشباسشىلىق تىزگىندى ءوز قولىمىزدا ۇستاپ كەلەمىز. بو­لا­شاقتا دا بۇل ۇدەرىس جالعاسا بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز”, دەدى الان حارريس. سالا ماماندارى گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى جىلى كونتسەرننىڭ ساۋدا رىنوگىنداعى بەدەلىن ەسە­لەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن ۇمىتتە ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. ال جالپى ەلىمىزدە بۇگىنگە دەيىن 1 مىڭعا تارتا BMW كولىگى ساتىلىپتى. الاشوردا – قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا الاش كوسەمدەرىنىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتتەرىنە ارنالعان “الاشوردا” دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى. شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى “قازاقفيلم” كينوستۋدياسىندا تۇسىرىلگەن بۇل ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى – قر ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, قازاقستان كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, كينودوكۋمەنتاليست قاليلا وماروۆ, ستسەناريىن جازعان جۋرناليست بولات ءمۇرسالىم. قارعا تامىرلى قازاقتىڭ باسى­نان كەشكەن زۇلماتتارى از بولماعان. اسىرەسە, كەر زاماننىڭ قىسپاعىندا كەت­پەي, حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە ۇيى­سۋىن كوزدەگەن, قازاق جۇرتىنىڭ رۋ­حا­ني ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن تۇل­عالاردىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەت جىلدار قاتپارلى تاريحتىڭ قويناۋ­ىندا ماڭگىگە ساقتالارى انىق. ال ونى ۇلت جادىندا وشپەستەي ەتىپ جاڭ­عىرتۋ – كەيىنگى ۇرپاق ەنشىسىندە. “الاش­وردا” ءفيلمى سول ءبىر كۇردەلى دە قىم-قيعاش كەزەڭ كورىنىستەرىنەن سانا ءيى­رىمىنە ساۋلە تاراتۋدى ماقسات تۇتقان. “قازاق تاريحى كۇردەلى. قازاق تاعدىرى ارقيلى. سونىڭ ىشىندە ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ قا­سىرەتىنە, ۇلتتىڭ قاسىرەتىنە اينالعان وقيعالار بولعان. ونى ەشقاشان ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. سوندىق­تان ەل جانە وسكەلەڭ ۇرپاق بولىپ, تاريحىمىزداعى سونداي ساتتەردى ەسكە الىپ, الاش ارداقتىلارىنىڭ رۋحىنا باس ءيۋىمىز قاجەت. سوندىقتان الاش ارىستارىنا ارنالعان مۇنداي ءفيلمنىڭ كورسەتىلۋى – زاڭدى. الاش ارىستارىنىڭ ارقايسىسى – ءبىر-ءبىر تاريح. ارقايسىسى – تاريحتىڭ قۇن­دى دەرەگى. ءبىز كەيدە قازاق مەملەكەت­تىلىگى تاريحىنىڭ ءىزىن تابا الماعانداي بولىپ جاتامىز. ال شىن مانىنە كەلگەندە, الاشوردا دا ءبىزدىڭ تاريح­تاعى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى بولاتىن”, – دەدى فيلم جۇرتشى­لىققا ۇسىنىلار الدىندا سويلەگەن سوزىندە بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اقىن ەربول شايمەردەن. ال اتالعان دەرەكتى ءفيلمنىڭ رە­جيسسەرى قاليلا وماروۆ الاش كو­سەمدەرىنە ارنالعان ءفيلمنىڭ دۇنيە­گە كەلۋىنە 2 جىلداي ۋاقىتتىڭ كەت­كەنىن, ء“بىر ءھام ءبىرىنشى قازاق” اتان­عان ۇلت زيالىلارىنا ارنالعان مۇن­داي فيلمدەردىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەندىگىن العا تارتتى. ءبىر اتاپ وتەر­لىگى, قاليلا وماروۆتىڭ تۇسىرگەن دە­رەكتى فيلمدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى, ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار اسىلدارىنا, تا­ريح­تىڭ اقتاڭداق بەتتەرىنە ارنالعان. “مىرجاقىپتىڭ ورالۋى”, “زامانا شەرۋ”, “ماعجان” سەكىلدى تۋىندىلار سونىڭ ايعاعى. “دەرەكتى فيلم 2008 جىلدىڭ قىركۇيەگى مەن 2009 جىلدىڭ اقپان ايى ارالىعىندا تۇسىرىلگەن. ونىڭ باستى وزەگى – قازاق حالقى ءۇشىن, قا­زاق مەملەكەتتىلىگى ءۇشىن ساياسي جە­ڭىس­تى الىپ بەرگەن, وزدەرىن سول جولدا قۇرباندىققا شالعان الاش قايرات­كەرلەرى. وكىنىشكە وراي, بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ ساياسي ساحناداعى ەڭبەكتەرى تۋرالى تۋىندىلار بار, ال جەكە ومىرلەرى تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر جوقتىڭ قاسى. مىنە, وسى ماسەلە ەسكەرىلسە يگى”, دەدى ق.وماروۆ. دەرەكتى فيلم الاش قايرات­كەرلەرىنىڭ تاريحي مۇرالارى مەن وشپەس ىزدەرى سايراپ جاتقان ورىن­بور, پەتەربور, سەمەي, الماتى قالا­لارىندا ءتۇسىرىلىپتى. “الاشوردا” ءفيلمىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, وندا الاش قوزعالىسىنا تىكەلەي قاتىستى بىرنەشە تاريحي عيمارات تۇڭعىش رەت كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. سون­داي عيماراتتاردىڭ ەكەۋى ورىنبور قالاسىندا ورنالاسقان. پروفەسسور ق. اتاباەۆ تاۋىپ, دالەلدەگەن ءبىرىنشى ءۇي “حالىقتىڭ قۇلاعى, كوزى ءھام ءتىلى” بولعان “قازاق” گازەتىنىڭ رەداكتسياسى (1913-1918 جج.) ورنالاسقان عيمارات بولسا, ەكىنشىسى 1917 جىلى ءى جانە ءىى جالپى قازاق سەزدەرى ءوتىپ, “الاش” پارتياسى, الاش­وردا ۇكىمەتى, الاش اۆتونوميا­سى دۇنيەگە كەلگەن قاسيەتتى قاراشاڭىراق. سەمەي قالاسىنىڭ قازىر جاڭا سەمەي اتالاتىن ءبىر بولىگى سوناۋ 1916-20 جىلدارى رەسمي تۇردە الاش قالاسى اتانعانى تاريحتان بەلگىلى. فيلمدە كورسەتىلگەن تاعى ءبىر عيمارات العاش الاش تۋى تىگىلگەن وسى قالاداعى الاشوردانىڭ ورتالىق ۇكىمەتى ورنالاسقان (1918-20 جج.) ءۇي. رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ­دى, سول ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ءتۇرلى گۋبەرنيالارعا بولشەكتەنگەن قازاق جەرىن بىرىكتىرۋدى, ەڭ باستىسى قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەگەن الاش ارىستارى رۋحىنا ارنالىپ تۇسىرىلگەن فيلمدە ءا.ءبو­كەيحانوۆ, م.دۋلاتوۆ, م.جۇماباەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, س.قوجانوۆ سىندى تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ قاسيەتىنە اينالعان تۇلعالاردىڭ ساياسي كۇرەسكەرلىگى ايرىقشا كورىنىس تاپقان. ءلايلا ەدىلقىزى. ءتىل – ۇلت بولاشاعىنىڭ كەپىلى مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالعان ء“تىل. ۇلت جانە تاۋەلسىزدىك” اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىن كوتەرۋدە نەندەي شارۋالار اتقارىلدى, قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك, حالىقتىڭ قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەتى قانداي, رەسپۋب­ليكامىزداعى ءتىل ساياساتى قالاي ءجۇ­زەگە اسىرىلۋدا دەگەن وزەكتى ءما­سەلەلەر تالقىعا سالىنىپ, قىزۋ پىكىرتالاس جۇرگىزىلدى. ءتىل تاعدىرى – ۇلت تاعدىرى, ۇر­پاق تاعدىرى. مەملەكەتتىك ءتىل ءتو­ڭىرەگىندە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ايتىل­ماعان ءسوز, ىستەلمەگەن ءىس قالماعان دا شىعار. باسشىدان قوسشىعا دەيىن سان جىلداردان بەرى ءتىل ءما­سە­لەسىن نازاردان تىس قالدىرماي, بەل­سەندىلىك تانىتۋدىڭ ءناتي­جە­سىن­دە قازىر ءبىراز جەتىستىكتەرگە جەتتىك. الايدا, تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۋاقىتقا دەيىن ءالى دە بولسا مەم­لەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ تولىق ۇستەمدىك الماي جاتقانى كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى. الەم ەلدەرىنىڭ كو­بىسى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى قازاق ءتىلى ەكەنىن بىلە تۇرا, رەسمي ءتىلدىڭ مارتەبەسى ۇستەم ەكەندىگىن جاقسى بىلەدى. ءيا, بىزگە وزگە ءتىلدى ءبىلۋ قا­جەت-اق. الايدا ءوز انا ءتىلىڭدى, مەم­لەكەتتىلىگىڭدى بىلدىرتەتىن, ۇلتتى­لى­عىڭدى دارالايتىن, تاۋەل­سىزدىگىڭدى پاش ەتەتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەۋ ايىپ قانا ەمەس, ول ۇلكەن قىلمىس بولىپ ەسەپتەلىنەتىنىن ەستەن شى­عار­ماعان ءجون. اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.