كۇن الديلەپ, جەل تەربەگەن تۇبەك

قازىپ, وڭدەپ دايىندايتىن ەمەس, تابيعاتتىڭ تىكەلەي ءوز ونىمدەرى – جەل مەن كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋ الەم ەلدەرىندە ەرەكشە ماڭىزعا يە. بىرنەشە مىڭداعان جىلدار بۇرىن ايدىنداردا جەلكەندى قايىقتارمەن ءجۇزۋ, شارۋاشىلىقتا داقىلداردى ەگۋ ءۇشىن قولدانىلا باستاعان جەل ەنەرگياسى مەن قىزدىرۋ, قۋاتتاندىرۋ, جىلۋ ءبولۋ باعىتىنداعى كۇن ەنەرگياسى ءوزىنىڭ ەكولوگيالىق تيىمدىلىگى, ەكونوميكالىق ارتىقشىلىعى جاعىنان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭىزىن جويعان جوق, كەرىسىنشە, جاڭعىرتپالى ەنەرگياعا, جاسىل ەكونوميكاعا قول سوزىپ, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن تابۋعا قاجەتتىلىك تۋعان زاماندا جەتەكشى ورىنعا شىقتى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەمەكشى, ەندى ءبىر 50 جىلدان سوڭ جەر بەتىندەگى تۇرعىندار سانى قازىرگىدەن ەكى ەسە ارتىپ, تيىسىنشە ادامزات تۇتىناتىن قاجەتتىلىكتەر دە ەكى-ءۇش ەسە كوبەيەدى دەگەن پىكىر ايتادى ساراپشىلار. مۇنداي جاعدايدا شەگى بار, سارقىلاتىن بايلىقتاردىڭ ءتۇبى كورىنۋى بەك مۇمكىن. بۇل جەل مەن كۇن, سۋ ەنەرگياسى سەكىلدى سارقىلمايتىن ەنەرگيا كوزدەرىن قولدانىسقا ەنگىزۋگە الىپ كەلەدى. الەم قازىردەن-اق وسى قادامعا بەت بۇرۋدا. ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىن قولدانىسقا ەنگىزۋگە باعىتتالعان «قازاقستاندا 2030 جىلعا دەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ­دى دامىتۋ تۋرالى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانىپ, جەل جانە كۇن كۇشىمەن وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا قول جەتكىزۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا. دۇنيەجۇزى بويىنشا جەل جىكتەلىمىنىڭ 23 ءتۇرى تۇراقتى كەزدەسەتىن, گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جانە وتە قاتتى اۋا اعىنىنىڭ بار بولۋى قازاقستانعا مول جەل ەنەرگياسىن ءوندىرۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتسەك, ەلىمىزدىڭ كەيبىر اۋداندارىندا جەلدىڭ ورتاشا جىلدامدىعى 6 م-س-تى قۇرايدى, ياعني قازاقستاننىڭ جەل-ەنەرگەتيكالىق الەۋەتى جىلىنا 929 ملرد. كۆت/ساعات قۇرايدى. ال كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى ەكپىندى جەل بۇل ماسەلەدەگى ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ دە وزىندىك سيپاتىن قالىپتاستىرادى. ماڭعىستاۋداعى جەل جىلدامدىعى سەكۋندىنا 8,5-8,7 مەتر بولادى, ءتىپتى كەي جاعدايلاردا جەلدىڭ سەكۋندىنا 15-20 مەتردەن استام جىلدامدىقپەن جۇيتكيتىن ساتتەرى بولادى ەكەن. مۇنداي مۇمكىندىك قازىردىڭ وزىندە بىرنەشە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ ۇلگەرگەن. وسىدان 3-4 جىل بۇرىن ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى مەن ونىڭ جانىنداعى «سۋ جۇيەسى» مكك تاپسىرىسىمەن «باتىس-2008» جشس تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ قىزىلسىعىرا قىستاعىنداعى مالشى وتباسى ءۇشىن كۇن ساۋلەسىنەن ەنەرگيا الاتىن پانەل مەن جەل ەلەكتر ستانساسىن پايدالانۋعا بەرگەن بولاتىن. ەكسپو-2017 كورمەسىنە ارنالىپ قولعا الىنعان جوبانىڭ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالماسا دا, قازىرگى تاڭدا ول سورعى ارقىلى قۇدىقتان سۋ تارتىپ, شوپان وتباسىنىڭ تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىن وتەۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. الدا ءالى ەكىنشى كەزەڭنىڭ جۇمىستارى تۇر. ماڭعىستاۋ وبلىستىق ەنەرگەتيكا باسقارما­سىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇدان باسقا «ينۆەست گرين» جشس قاراقيا اۋدانىنىڭ قۇرىق كەنتىندە قۋاتى 150 مۆت جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوباسىن قولعا العان. بولىنگەن 99,9 گەكتار جەر تەلىمىنە گەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ديىرمەننىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن باعالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ال ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ەنەرگيانىڭ جاڭعىرتىلاتىن كوزدەرى سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2009 جىلى قۇرىلعان «South Wind Power» جشس كومپانياسى كەلەر جىلى-اق تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ فورت-شەۆچەنكو قالاسى اۋماعىندا قۋاتى 42 مۆت جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەن 375 گەكتار جەر تەلىمىن ۇزاق ۋاقىتقا جالعا الدى. جوبانىڭ قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق قىزمەتتەردىڭ وڭ قورىتىندىسى الىندى. كومپانيا باسشىلىعى گەرمانيا, دانيا, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي (Goldwind) ينۆەستورلارىمەن جوباعا قاتىسۋ ماسەلەسى جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. ال تۇپقاراعان اۋدانى اۋماعىنان جەر تەلىمىن الىپ, تاعى ءبىر جەل ەلەكتر ستانساسى جوباسىن قولا الۋعا تالاپتانعان كومپانيانىڭ ءبىرى – «DMK KO» جشس. قازىرگى تاڭدا الەۋەتتى ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, جۇمىسىن وڭتايلاپ جۇرگەن كومپانيا وڭىردە جاڭعىرتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسپاق. اكادەميك پ.لازارەۆتىڭ ەسەبى بويىنشا, جەل قۋاتىن پايدالانۋ ارقىلى جەر جۇزىندە جىلىنا كومىر جاعۋ ارقىلى الاتىن ەنەرگيادان 3000 ەسە كوپ ەنەرگيا الۋعا بولادى. ال, تاعى ءبىر دەرەكتەر «كۇن ساۋلەسى ارقىلى جەرگە بەرىلەتىن ەنەرگيانىڭ ءبىر جىلدىق مولشەرى بۇكىل ادامزاتتىڭ ءبىر جىلدا پايدالاناتىن ەنەرگيا مولشەرىنەن 15 مىڭ ەسە ارتىق» دەگەندى ايتادى. سول سەبەپتى جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگەتيكانى دامىتۋ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ «بولاشاق ەكونوميكاسى» سالاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ, بار مۇمكىندىكتى پايدالانۋ وڭىرلەردىڭ الدىنا زور مىندەتتەر مەن قىرۋار جۇمىستاردى قويدى. بۇل ورايدا وتكەن جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى, «قازاتومونەركاسىپ» ۇك» اق جانە «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق اراسىندا جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن, ياعني كۇن مەن جەل ەنەرگياسىن دامىتۋ باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويىلعان بولاتىن. وسى كەلىسىم اياسىندا قازىر «جەكە ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس ورتالىقتاندىرىلعان ەلەكتر جەلىسىمەن قامتىلماعان ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ «حانبەكگۇل» شارۋا قوجالىعىندا كۇن باتارەيالارىن جانە جەل ەلەكتر ستانسالارىن ورناتۋ جۇمىستارىن باستادى. قۋات­تىلىعى 15 كۆت ەلەكتر ستانساسى شالعاي­داعى شارۋالار وتباسى ءۇشىن جىلۋ مەن توك كوزدەرى ماسەلەسىن شەشەدى دەپ كۇتىلەدى. ال, ەكولوگيالىق جاعىنان قاۋىپتىسى بار, قاۋىپسىزى بار قاتتى قالدىقتاردى «قايدا قويارىن» بىلمەي دال بولۋ – بۇگىنگىنىڭ باسى اشىق پروبلەماسى. جىلدار بويى ىدىرامايتىن, توپىراققا سىڭبەيتىن تسەللو­فان, وزگە بۇيىمدار دالانىڭ سۇرقىن ال­عان قوقىس قانا ەمەس, دەنساۋلىققا زيان­دى­لىعى جاعىنان دا ماسەلە تۋدى­رىپ تۇر. الەم جۇرتشىلىعىنىڭ قاتتى قال­دىق­تاردى زالالسىزداندىراتىن, وڭدەي­تىن, قايتادان كادەگە جاراي­تىن بۇيىم­دار جاساپ شىعاراتىن جەتىستى­گىنە تاڭ بولىپ كەلگەن ەلىمىز بۇل ىسكە ەندى ءوزى دە قادام باستى. بۇعان دەيىن قاتتى قالدىقتارعا ارنالعان پوليگوندارى بولعانمەن ولاردى وڭدەپ, قاجەتكە جاراتا­تىن زاۋىت بول­ما­عان ەلىمىزدە زاۋىت قۇرى­لىسى العاش رەت ماڭعىستاۋ جەرىندە قولعا الىنباق. تۇر­عىندار سانى ارتقان ولكەدە ولاردىڭ تۇتى­نۋىنان قالعان, وزگە دە قاجەت­سىز قالدىقتار كولەمى تۇراقتى ۇلعايىپ كەلەدى جانە ونىڭ ەكولوگيالىق احۋالعا اسەرى, سانيتارلىق جاعدايعا زاردابى جوق ەمەس. سول سەبەپتى 2012 جىلى ماڭ­عىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى, «كوكتەم» مكك, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى ءۇش جاقتى نەسيەلىك شارتقا جانە ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى مەن «كوكتەم» مكك «اقتاۋ قالاسىنداعى قالدىقتاردى باسقارۋ» جوباسى بويىنشا «جوباعا قولداۋ كورسەتۋ تۋرالى» شارتقا قول قويىپ, ىرگەلى جوبانى قولعا الۋعا كەلىستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2013 جىلعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى جونىندەگى تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى 2013-2020 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارىنا ەنگىزىلگەن جوبا مەحانيكا-گەولوگيالىق تازارتۋ تسەحى, پوليگون جانە قاتتى قالدىقتاردى وڭدەيتىن زاۋىت قۇرىلىسى سىندى كولەمدى ءۇش قۇرىلىستى قامتيدى. 6 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالادى دەپ ەسەپتەلگەن جوباعا ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى مەن ونىڭ جانىنداعى تازا تەحنولوگيالار قورى, قر يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ «تەحنولوگيالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك» اق گرانتى, سونداي-اق جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قاراجاتى جۇمسالادى. قازىرگى تاڭدا پوليگون قۇرىلىسى ءۇشىن كونكۋرس ءوتىپ, ۇلكەن جۇمىستىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى الماتىلىق «Kaspian­con­strak­shntrys» جشس-نە جۇكتەلدى. قالعان ەكى قۇرىلىستىڭ تىزگىنىن قولعا الاتىن شەبەر­لەردى انىقتاۋ جۇمىسى ءوز كەزەگىن كۇتۋدە. جوبا ماقساتى – ەكولوگيالىق قالىپ­تىلىقتى ساقتاپ, تۇرعىندارعا سالاماتتى ءومىر سىيلاۋ. ول ءۇشىن قاتتى تۇرمىس­تىق قالدىقتاردى, وزگە دە قالدىق تۇرلە­­رىن ءشىرىتىپ, اشىتۋ ارقىلى بيوگاز الىپ, ودان «جاسىل» ەلەكتر ەنەرگياسىن ءون­دىرۋ كوزدەلگەن. ەكونوميكالىق تۇرعى­دا ءتيىمدى دەپ ەسەپتەلگەن بۇل جوبا ورگاني­كا­لىق قالدىقتار, قاعاز تۇرلەرى, اينەك, مەتالل, پلاستيك, تەكستيل, قاۋىپتى قالدىق­تار مەن ەلەكتروندى جانە ەلەكترلى, ت.ب. جابدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ارقىلى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 55837,84 توننا ءونىمدى زالالسىزداندىرىپ, 32341,91 توننا ورگانيكالىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ, 1.98 مۆت/س ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى مەجەلەپ وتىر. زاۋىتتىڭ ءوزىنىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 100-120 مىڭ تونناعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە, پايدالانۋ مەرزىمى 20 جىلعا جوبالانعان. الدا الەمنىڭ جاڭالىققا قۇشتار جۇرت­­شىلىعى قۇلاعىن تۇرەتىن الىپ كورمە تۇر. ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى اياسىن­­داعى «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋ باع­­دارلاماسى بويىنشا وتە وزەكتى, ءارى كەرەك­­سىز دەگەن قالدىقتاردى كادەگە جاراتىپ قانا قويماي, وڭىردەگى الىپ كاسىپ­ورىنداردى ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتۋدى ماقسات ەتكەن «جاسىل ەنەرگيا» وندىرەتىن بۇل جوبا ماڭعىستاۋدان ەكسپو كورمەسىنە جول تارتۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى, تمد ەلدەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇساۋى كەسىلەدى دەپ كۇتىلەتىن جوبا وزگەلەر ءۇشىن كوز توقتاتىپ قاراپ, ۇيرەنەتىن ۇردىسكە اينالۋى عاجاپ ەمەس. قالدىق پەن ودان تۋىندايتىن پروبلەما, ارزان ەلەكتر ەنەرگياسىن تابۋ قاي ەلدىڭ بولسىن ماقساتى. ماڭعىستاۋدىڭ «جاسىل ەكونوميكا» باعىتىنداعى بۇگىنگى باستامالارى وسال ەمەس, ال بولاشاقتاعى مۇمكىندىك پەن مەجە ودان دا زور بولاتىنى ءسوزسىز. كەڭ دالانى تەربەگەن جەلدىڭ قۋاتى مەن الديلەگەن كۇننىڭ شۋاعى سارقىلماسى انىق... گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». ماڭعىستاۋ وبلىسى.