اقتوبە قالاسىنداعى تۇسىپقاليەۆتەر اۋلەتى
«مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ وبلىستىق تۋرىنىڭ گران-پري جەڭىمپازى اتاندى.
ماماندىققا ادالدىق
بۇل وتباسىن اق جەلەڭدىلەر اۋلەتى دەۋگە ابدەن بولادى. سەبەبى, ءبىر وتباسىنداعى بەس ادام بىردەي دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن دارىگەرلەر. وتاعاسى بالاش تۇسىپقاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ول دارىگەر بولۋعا جۇرەك قالاۋىمەن كەلگەن. ءوزى اتىراۋ ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. اكەسى 1943 جىلى قان مايدانعا اتتانىپ, حابارسىز كەتتى. ول اكە بەينەسىن كوز الدىنا ەلەستەتە دە المايدى, تىم جاس بولاتىن. وتباسىنىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن موينىنا العان اعاسى وعان اكەسىندەي قامقور بولدى. ەسەيە كەلە ونىڭ دارىگەر بولۋعا اقىل-كەڭەس بەرۋى دە وسى ماماندىقتى تاڭداۋىنا اسەر ەتتى. 1963 جىلى بالاش تۇسىپقاليەۆ الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ پەدياتريا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ارينە, وسىلاي بولۋىنىڭ ءوزى كەزدەيسوق ەمەس-ءتى. بالا كەزىندە اعاسىنىڭ بۇلدىرشىندەرىنىڭ بىرەۋى الدەقالاي سىرقاتتانىپ قالسا, شىر اينالىپ جانىنان شىقپاي كۇتەتىن. مۇمكىن بالا جۇرەككە سول كەزدە-اق سابيلەردى ەمدەپ-ساۋىقتىرۋعا دەگەن قۇشتارلىق سەزىمى قوناقتاعان بولار. ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ تۋعان جەرىنە ورالىپ, وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ بالالار بولىمشەسىنە جۇمىسقا ورنالاستى. ءبىرىنشى دارىگەرلىك كەزەكشىلىگىندە ونىڭ قاراۋىنا مي ىسىگىمەن اۋىراتىن بالا تاپسىرىلعاندا كادىمگىدەي جۇرەكسىنگەنى دە ەسىندە. بالا جانارىنىڭ ۇشقىنى كوز الدىندا ءسونىپ بارا جاتىر ەدى, وعان كومەكتەسۋ دە مۇمكىن ەمەس بولاتىن. جاس دارىگەر وسىلاي العاش رەت ولىممەن بەتپە-بەت كەلدى. ول كەزدە بالالار دارىگەرلەرى جەتكىلىكسىز ەدى. سوندىقتان بالالار بولىمشەسىندە جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, بالاش تۇسىپقاليەۆ سانيتارلىق اۆياتسيامەن سول كەزدەگى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ الىس اۋىلدارىنا ۇشىپ بارىپ, بالالاردى تالاي رەت اجال تىرناعىنان اراشالاپ قالدى. وسى كەزەڭدە ول دارىگەرلىك مول تاجىريبە جينادى, ومىرلىك ۇلكەن جولدان ءوتتى. وعان كوپ ۋاقىت وتپەي-اق بالالار بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگى ۇسىنىلدى. كەيىپكەرىمىز 1974 جىلى اقتوبە قالاسىنداعى بالالار اۋرۋحاناسىنا جۇمىس ىستەۋگە شاقىرتىلدى. مۇندا ول ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ تاجىريبەلىك قىزمەتىن عىلىممەن تىعىز بايلانىستىردى. مەديتسينالىق ينستيتۋتتىڭ عىلىمي كەڭەسىندە ونى پەدياتريا كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتى ەتىپ بەكىتتى. كەيىن ماسكەۋدە مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتىعىن ويداعىداي قورعاپ شىقتى. كافەدرا دوتسەنتى, فاكۋلتەت دەكانى, جوعارى وقۋ ورنى جانىنداعى پەدياتريا ەمحاناسىنىڭ باسشىسى, وقۋ-تاربيە ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى بولدى. قازىر بالاش تۇسىپقاليەۆ زەينەتكەرلىك جاستا بولعانىمەن, مارات وسپانوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بالالار اۋرۋلارى كافەدراسىندا ەڭبەك جولىن جالعاستىرۋدا. ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقيدى, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى, كاسىبي جۇمىسىن عىلىممەن بايلانىستىرۋعا دا ۋاقىت تابادى. ۇلدارى اسىلبەك پەن اقىلبەك تە مەديتسينانى تاڭدادى. بۇل ولاردىڭ ءوز قالاۋى. الايدا, تۇسىپقاليەۆتەر وتباسىنداعى اتا-انا ونەگەسى, ولاردىڭ ءوز ماماندىعىنا دەگەن ادالدىعى اسەر ەتپەدى دەسەك اقيقاتتان الىس كەتەر ەدىك. بالاش اعانىڭ قۇداي قوسقان جارى جامال اپا دا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى, بالالار باقشاسىندا مەدبيكە بولىپ ەڭبەك ەتكەن. سوندىقتان بولار, ۇلكەن ۇلى اسىلبەكتىڭ دە اكە جولىن قۋىپ پەدياتريا فاكۋلتەتىن تامامداعانى. قازىر مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, بالالار حيرۋرگياسى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, سونىمەن بىرگە مارات وسپانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى قىزمەتىن قوسا اتقارادى. كىشى ۇلى اقىلبەك – ەمدەۋ فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى. قازىر اكۋشەرلىك جانە گينەكولوگيا كافەدراسىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. ونىڭ زايىبى ساۋلە دە دارىگەر, تاعام جانە جاسوسپىرىمدەر گيگيەناسى كافەدراسىن باسقارادى. – مەنىڭ سۇيىكتى نەمەرەم پەريزات بيىل مەكتەپ ءبىتىردى. ول دا دارىگەر بولۋدى قالاپ وتىر. ياعني, تۇسىپقاليەۆتەردىڭ دارىگەرلىك وتباسى تاعى ءبىر اق جەلەڭدىمەن تولىعادى, – دەپ كۇلەدى بالاش اعا.
اقتوبە قالاسى.
«مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىندا شالقار قالاسىندا تۇراتىن جاندوسوۆتار وتباسى ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى.
جاپىراعىن جايعان بايتەرەك
ۇلكەن وتباسىنىڭ باسشىسى وتەگەن جاندوسوۆ 1933 جىلى كىندىگى كەسىلگەن شالقار قالاسىندا وسى كۇنگە دەيىن ەش جەرگە قونىس اۋدارماي تۇرىپ جاتىر. وڭىردەگى وزگەرىستەردىڭ بارلىعى كونەكوز قاريانىڭ جادىندا. ەلدە, الەمدە بولىپ جاتقان بارلىق جاڭالىق اتاۋلىنى قالت جىبەرمەيدى, قۇلاعى تۇرىك, كوڭىل كوزى اشىق. مۇنداي ەلگەزەكتىك وتەگەن اقساقالعا بالا كەزىنەن دارىعان قاسيەت. – اركىمگە ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ىستىق. كيەلى جەردىڭ قادىرىن ءاربىر سانالى ازامات دۇرىس ۇعىنعانى ءجون. قۇداي قوسقان قوساعىم ءسابيلا ەكەۋمىز ەل قاتارلى ەڭبەك ەتتىك, ون ەكى بالانى قاتارىنان كەم قىلماي وسىردىك, ومىردەن ءوز جولىن تابۋلارىنا بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى ايامادىق, — دەيدى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە اياق باسقان وتەگەن ۇلماعانبەت ۇلى. قازىر اقساقال ون ەكى بالاسىنىڭ ءبىر-ءبىر شاڭىراق بولىپ, ءبارى دە ەل اۋزىندا جۇرگەن ازامات ەكەنىنە تاۋبە ەتەدى. ويلانىپ وتىرسا ءومىر وتكەلدەرى ماڭدايىنا قيىندىقتى دا, قىزىقتى دا قاتار جازىپتى. اكەسى ۇلماعانبەت كەزىندە جازىقسىز جالامەن سوتتالىپ, اناسى ءمارزيا وتەگەندى جالعىز باعىپ ءوسىردى. 16 جاسىنان قارا جۇمىسقا جەگىلگەن وتەگەن انا ءۇمىتىن اقتادى. 1949 جىلدان باستاپ شالقار ءۇي قۇرىلىسى ديستانتسياسىندا تاپجىلماي 46 جىل 5 اي قىزمەت ەتتى. ادالدىقتى العاشقى ورىنعا قوياتىن ازامات تىندىرىمدىلىعى, ىسكەرلىگى, جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا قۇرمەت پەن سىيعا بولەندى. «جول قاتىناسى مينيسترلىگىنىڭ ۇزدىك جۇمىسشىسى», «قۇرمەتتى تەمىرجولشى» اتاعى, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى ول كىسىگە تۋعان جەرگە توككەن ماڭداي تەرى ءۇشىن بەرىلگەن. ول ءۇشىن «شالقار قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى ەڭ جوعارى ماراپات دەسەك تە قاتەلەسپەيمىز. وتەگەن ۇلماعانبەت ۇلىنىڭ 1990 جىلى كوكپ-نىڭ سوڭعى سەزىنىڭ دەلەگاتى بولىپ سايلانۋىنىڭ ءوزى زامانداستارى اراسىندا ابىروي-بەدەلىنىڭ زور بولعانىن كورسەتسە كەرەك. قازىر 12 ۇل-قىزىنان 33 نەمەرە, 16 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. بالالارىنىڭ قاتارىنان كەم بولماي ءوسۋى ءۇشىن ولاردىڭ تاربيەسىنە زور كوڭىل ءبولدى. – اجەمىزدىڭ دە, انامىزدىڭ دا تاربيەسىن كوردىك. الاقان جىلۋىن اياعان ەمەس. ال اكەمىزدىڭ قاتالداۋ بولعانى راس. قازىر ويلاپ وتىرسام, سول قاتالدىق ءبىزدىڭ قاناتىمىزدى قاتايتىپتى. ءتالىمى مول تاربيەنىڭ ارقاسىندا 12 بالاعا دا جوعارى ءبىلىم اپەردى, 12 وتاۋ ەتىپ شىعاردى, – دەيدى ۇلى شالعىنباي جاندوسوۆ. شالعىنباي قازىر الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ساراپتاما جانە مونيتورينگ عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعىن باسقارادى. بۇدان بولەك مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعى بار. كەنجە ۇلىنىڭ قولىندا تۇراتىن وتەگەن اقساقال مەن ءسابيلا اجە نەمەرەلەرىنىڭ دە جاقسى وقىپ, ەل ازاماتى بولۋىن ۇل-قىزدارىنان تالاپ ەتىپ وتىرادى. ال ولاردىڭ قۋانىشىن كورۋ – قاريالار ءۇشىن باعا جەتپەس سىيلىق. – 2001 جىلى مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, «التىن مەدالدى» مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز قولىنان الدىم. سوندا اتام «بۇل – اتا-اناڭا دا بەرىلگەن باعا, سەنىڭ ەل ازاماتى بولارىڭا دەگەن سەنىم. ەندى تەك جاقسى وقۋعا مىندەتتىسىڭ. ەلباسىدان ۇيات بولماسىن», دەدى. اتامنىڭ سەنىمىن اقتاۋعا تىرىستىم. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردىم. قازىر ءوز ماماندىعىم بويىنشا ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىن, – دەيدى نەمەرەسى نۇرجان شالعىنباي ۇلى. نۇرجاننىڭ ءىنىسى ەرجان دا مەكتەپتى «التىن بەلگىمەن» اياقتاپ, سوسىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن دە قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردى. ۇلكەن اۋلەت باسشىسى وتەگەن اقساقالدىڭ ونەگەلى ءومىر جولى, ەلگە, قوعامعا ىستەگەن ادال ەڭبەگى قاي وتباسىعا دا ۇلگى بولارلىق.
شالقار قالاسى.
«مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ
وبلىستىق ىرىكتەۋ كەزەڭىندە ەكىنشى ورىنعا يە بولعان جاقىباەۆتار وتباسى شۇبارقۇدىق اۋىلىندا تۇرادى.
قولونەردى قاستەرلەگەن شاڭىراق
بۇل وتباسى مۇشەلەرى ۇلتتىق قولونەردى دامىتىپ, وعان قوسا وتباسى بيزنەسىن دە دوڭگەلەنتىپ وتىر. بيىل وبلىستىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىقتا قولونەر شەبەرى نۇرلان جاقىباەۆتىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەك جولىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «حالىق قولونەرى – اسىل قازىنا» اتتى كورمە ۇيىمداستىرىلدى. كورمەگە شەبەردىڭ جانە ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ تەرىدەن جاساعان بۇيىمدارى مەن وقۋشىلاردىڭ سان ءتۇرلى تاقىرىپتا قورعاعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى, جيناقتالعان باسپا ماتەريالدارى قويىلدى. بۇگىندە تەمىر اۋدانىنداعى №1 شۇبارقۇدىق مەكتەپ-گيمنازياسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاراتىن نۇرلان ساۋلەباي ۇلىنىڭ پەداگوگيكالىق ەڭبەگى ءداستۇرلى قولونەردى دامىتۋ ماسەلەلەرى جانە «دارىن» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. نۇرلان جاقىباەۆ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردا قولونەردىڭ دامۋ پروتسەسىندە ءتۇرلى پروبلەمالار تۋىنداعانىن ايتادى. بۇل پروبلەمانى ۇتىمدى شەشە بىلگەن شەبەر 2006 جىلى شۇبارقۇدىقتا «التىنبەك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىن قۇرادى. سەرىكتەستىكتىڭ نەگىزگى باعىتى – تەرىدەن ءتۇرلى ۇلتتىق بۇيىمداردى جاساۋ. ءوندىرىس شەبەرلەرى دە – وزدەرى. «ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەمەكشى, بالالار شەبەر اكەسى مەن ىسمەر اناسىنان كورگەندەرىن ۇيرەنىپ ءوستى. ماسەلەن, ءۇيدىڭ تۇڭعىشى ورىنگۇل سەگىزىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە-اق, رەسپۋبليكالىق «بالبۇلاق» بالالار جۋرنالىنىڭ ءتورت نومىرىنە ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ تەرىسىن يلەۋ تۋرالى ماتەريال جازدى. ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ جاناشىرى بولعىسى كەلەتىن ول كەيىنىرەك مەكتەپ بىتىرگەندە گرانتتى جەڭىپ الىپ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن «مادەنيەتتانۋ» ماماندىعى بويىنشا ءتامامدادى. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن جاس ءىزباسار «التىنبەك» جشس-ءنىڭ تىزگىنىن ۇستادى. سەرىكتەستىككە ءىرى تاپسىرىستار مۇراجايلاردان تۇسەدى. «التىنبەك» جشس-ءنىڭ ءوندىرىس شەبەرى نۇرلان ساۋلەباي ۇلى تەمىر اۋداندىق مۋزەيىنە تەرىدەن سابا, ساۋىت, تورسىق, بەلدىك سەكىلدى دۇنيەلەر جاساپ بەرىپتى. سەرىكتەستىك ەندى كەلىن ءتۇسىرۋ سالتىنا بايلانىستى جيىنتىق جاساۋدى جولعا قويىپ وتىر. «دارىن» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا نۇرلان جاقىباەۆ 1999 جىلى وقۋشىلاردىڭ عىلىمي قوعامىن قۇرىپ, سونىڭ نەگىزىندە مەكتەپىشىلىك «بولاشاق» عىلىمي مەكتەبىن باسقارادى. ماقسات – وقۋشىلاردىڭ قوعامدىق بەيىمدەلۋىن جانە فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ. بۇگىندە بۇل مەكتەپتە ءدارىس الاتىن وقۋشىلار اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن ولكەنىڭ تابيعاتىن, مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋدە قوماقتى ۇلەس قوسىپ ءجۇر. بىلتىر «التىن قىران» كومپانياسى ۇيىمداستىرعان «اتامەكەن-ستارتاپ» بيزنەس-يدەيالار بايقاۋىندا №1 شۇبارقۇدىق مەكتەپ-گيمنازياسى 500 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى گرانتتى ۇتىپ الدى. جوبا بالالاردى ەڭبەككە باۋلۋ ارقىلى, مەكتەپتىڭ تاجىريبە الاڭىنا باۋ-باقشا ونىمدەرىن ءوسىرۋ ءارى وعان عىلىمي-تاجىريبەلىك جۇمىستار جۇرگىزۋدى كوزدەيدى. بۇل ىسكە جەتەكشىلىك جاسايتىن دا نۇرلان جاقىباەۆ.
شۇبارقۇدىق كەنتى.
وسى بايقاۋدا ءۇشىنشى ورىندى مارتوك كەنتىندەگى سەرگەي پولەگونكونىڭ وتباسى يەلەندى.
ۇستازدىق دەگەن ءبىر الەم
جەرلەستەرى ولاردى «مۇعالىمدەر اۋلەتى» دەپ ورىندى ماقتان تۇتادى. 1952 جىلى اقتوبە قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن سەرگەيدىڭ اكەسى نيكولاي دانيلوۆيچ – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى. سوعىستان كەيىن دەنە-شىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇزدىك اعارتۋشىسى. ال اناسى فەودوسيا پولەگونكو ۇزاق جىلدار بويى اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانادا مەدبيكە بولىپ ەڭبەك ەتتى. وتباسىنداعى جالعىز بالا مادەنيەتى مول اتا-انانىڭ ونەگەسىن الىپ, بەلورۋسسيانىڭ ۆيتەبسك قالاسىنداعى دەنەشىنىقتىرۋ ينستيتۋتىن ءبىتىردى. كەيىن اقتوبە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن تامامداعان. فۋتبول, موتوتسيكل سپورتىنان سپورت شەبەرلىگىنە كانديدات اتاعى بار. تۋعان جەرىنە ورالعان ول 1976 جىلدان باستاپ 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت مەكتەپتە دەنەشىنىقتىرۋدان ساباق بەردى, جەتى جىلداي سپورت مەكتەبى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دا بولدى. كەيىن مەكتەپكە قايتا ورالدى. ول وبلىستىق, اۋداندىق ءبىلىم باسقارمالارىنىڭ ماقتاۋ قاعازدارىنا يە بولىپ, «قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاندى. ومىرلىك جارى ليديا پولەگونكو دا ۇستاز. ول اۋدان بالالارىنا سكريپكادا ويناۋدى ۇيرەتەدى. ەرلى-زايىپتى پولەگونكولاردىڭ ەكى ۇلى دا اكە جولىن قۋىپ, بۇگىندە ۇستازدىق قىزمەتتە ءجۇر. ۇلكەن ۇلى پاۆەل قازان ورتا مەكتەبىندە گەوگرافيا, بيولوگيا جانە تاريح پاندەرىنەن ساباق بەرەدى, 6 جىل مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن دە اتقارعان. سونىمەن قاتار, پاۆەل مۋزىكالىق مەكتەپتى فورتەپيانو اسپابىنا وقىپ, ۇزدىك بىتىرگەن. ال كىشىسى انتون №1 مارتوك ورتا مەكتەبىندە دەنەشىنىقتىرۋدان ساباق بەرەدى. ۇلكەن كەلىنى يۋليا – باستاۋىش سىنىپتاردىڭ مۇعالىمى بولسا, كىشى كەلىنى ليۋبوۆ تا حيميك-بيولوگ. پولەگونكولار وتباسى كيريلل, اندرەي, ۆيكتوريا, انگەلينا اتتى 4 نەمەرە ءسۇيىپ وتىر.
مارتوك كەنتى.
ماقالالار توپتاماسىن ازىرلەگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ
اقتوبە وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ساتىبالدى ءساۋىرباي.
