«ىدىرىس كوشكىنوۆ ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وبلىسىن باسقارىپ, ەل مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسكەن ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. وسىنداي كەزەڭدە ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن ارىستاردىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ, ەلگە ەتكەن قىزمەتىن جان-جاقتى دارىپتەۋ جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ ءۇشىن قاجەت. ى.كوشكىنوۆ جانە تۇلعاتانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان جيىننىڭ ءمان-ماڭىزى زور. كۇردەلى كەزەڭدە ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ, باسىن بايگەگە تىگىپ, جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز», دەلىنگەن قۇتتىقتاۋ حاتتا.
جيىن مودەراتورى, ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي اتاپ وتكەندەي, حح عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە بولىپ, قازاق حالقى ءۇشىن ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ىدىرىس كوشكىنوۆتىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە مەملەكەتتىك قىزمەتى بۇگىندە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. وسى كەزەڭدە ى.كوشكىنوۆ سەكىلدى ەڭبەك ەتكەن قايراتكەرلەردىڭ, تاريحي تۇلعالاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىندە ءوز دارەجەسىندە زەرتتەلمەي كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ۇلت مۇددەسى جولىنداعى قىزمەتى زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالدى. وسى ورايدا «ىدىرىس كوشكىنوۆ: قۇجاتتارى مەن ماتەريالدار جيناعىنىڭ» جارىققا شىعۋى ىدىرىستانۋعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەستىڭ ءبىرى سانالادى. ى.كوشكىنوۆ تۋرالى العاشقى عىلىمي ەڭبەكتەردى جازعان اقاي نۇسىپبەكوۆ پەن كەڭەس نۇرپەيىسوۆتىڭ ماقالالارىندا قايراتكەردىڭ تاريحي كەلبەتىنە قاتىستى العاشقى شتريحتار جاسالدى. ءوز زامانداستارىنىڭ, سونداي-اق بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىندە ءبىرشاما دەرەكتەر بەرىلگەنىمەن, ى.كوشكىنوۆتىڭ قىزمەتى تولىق قامتىلمادى.
ءىس-شاراعا ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋات بوراش, «عىلىم ورداسى» ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى نۇرلان سەيدىن جانە باسقالار تۇلعا ەسىمىن دارىپتەۋگە بايلانىستى قولعا الىنعان ءارى اتقارىلعان ىستەرگە بايلانىستى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
ى.كوشكىنوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى بايانداما جاساعان جيناقتى قۇراستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى راشيد ورازوۆ قايراتكەردىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە مەملەكەتتىك قىزمەتى مەن ەڭبەكتەرىنە كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. «1916 جىلعى جەتىسۋ وڭىرىندە بولعان ساياسي وقيعالار جاس ىدىرىستىڭ ازاماتتىق كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. ول قاراقارا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كۋاسى بولدى. 1918 جىلى قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىندا كەڭەس بيلىگى ورنادى. العاشقىدا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك-باتىس جانە سولتۇستىك-شىعىس ايماقتارىنا جەتكەن كەڭەس بيلىگى جەتىسۋ جەرىن دە قامتىپ, ىدىرىس كەڭەستىك ورگاندار جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسا باستايدى. ىدىرىس كوشكىنوۆ قانداي قىزمەتتە بولسىن ۇلتتىق مۇددەنى جوعارى قويا ءبىلدى, جەر ءبولۋ ماسەلەسىندە كەدەيلەرگە قولايلى, تىڭ جەرلەردى بەرۋگە تىرىستى. وسى ورايدا جاركەنتتە قۇرىلعان «قوسشى قورىنىڭ» باستاماشىسى بولىپ, وسى ۋەزدەگى كەدەيلەر مەن باتراقتاردى ۇيىمداستىرۋمەن اينالىستى. ىدىرىس كوشكىنوۆتىڭ قازاق ۇلتتىق اۆتونومياسىن قۇرۋ يدەياسى, جەتىسۋداعى جەر-سۋ رەفورمالارى, ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مەجەلەۋ جانە قازاق جەرلەرىنىڭ ءبىر رەسپۋبليكا قۇرامىنا بىرىگۋى جولىنداعى ەڭبەگى قاي كەزدە دە ادىلدىككە شاقىرىپ, ءوز حالقىنىڭ بىرلىگى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋگە ىقپال ەتتى», دەدى ر.ورازوۆ.
قايراتكەردىڭ قىزى رايا ىدىرىسقىزى وسى جيناقتى شىعارۋعا اتسالىسقان عالىمدارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, «اكەم جايىندا ايتىلعان, جازىلعان ەڭبەكتەردى وقي وتىرىپ, جۇرەك تۇپكىرىنە ۇيالاعان ساعىنىشىمدى باسامىن», دەدى. ول ءبىر عانا وتباسىنىڭ عانا ەمەس, ەل باسىنا تۋعان سول ءبىر قيىن جىلدارعا قاتىستى ەستەلىگىمەن كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى.
جيىن بارىسىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى ش.تىلەۋباەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.سماعۇلوۆا جانە باسقا دا عالىمدار ى.كوشكىنوۆتىڭ قۋدالاۋعا ۇشىراعان كەزى, شىعارماشىلىعى جانە سول كەزەڭدەگى ساياسي جاعدايلارعا قاتىستى بايانداما جاسادى. سونىمەن بىرگە جۋرناليست سالتانات باكەەۆانىڭ «ۇلت ءۇشىن تۋعان ىدىرىس» دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى.
الماتى
